Met
bacteriën hebben de meeste mensen liever niet te maken. Ze roepen beelden op van
een rauwe keel, koorts, buikpijn en meer nare toestanden. Infecties en
voedselvergiftiging kunnen we missen als kiespijn. Daarom laten we onze kinderen
inenten en nemen we vrede met conserveringsmiddelen in onze voeding.
Microbiologen
stellen ons echter gerust. Die akelige ziekteverwekkers vormen slechts een
fractie van het totale aantal micro-organismen op de aarde. Het leeuwendeel
leeft vredig samen met mens, plant en dier en is zelfs nuttig. Brood, bier,
wijn, kaas, yoghurt en salami danken we aan micro-organismen. Zonder deze
piepkleine organismen zouden we ons voedsel niet kunnen verteren, ons niet
kunnen verwarmen en we zouden stikken in ons afval. Microben zijn essentieel
voor de instandhouding van de kringlopen op aarde en voor het handhaven van een
levensvatbare atmosfeer op onze planeet. Zonder micro-organismen is leven zelfs
onmogelijk.
Dat
tonen ruim zestig microbiologen overvloedig aan in de Microcanon. Dit indrukwekkende boek werd
uitgegeven ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de Nederlandse
Vereniging voor Microbiologie. Het is een initiatief van de Microbenclub, een
groep gepassioneerde microbiologen die werkzaam zijn aan verschillende
universiteiten, instituten, onderwijsinstellingen en in het bedrijfsleven. Ze
begeleiden ons bij een boeiende ontdekkingsreis door de fascinerende wereld van
de micro-organismen.
Deze
eencellige wezens zijn de oudste levensvormen op aarde. Ze zijn
alomtegenwoordig en kunnen overleven in de meest extreme omstandigheden. Er
bestaan naar schatting miljoenen soorten en daarvan is slechts een klein deel
bekend. En voortdurend worden nieuwe soorten
ontdekt.
Omdat
micro-organismen zo klein zijn weten we slechts een paar eeuwen van hun bestaan
af. Met de ontdekking van kleijne diertgens in zijn eenvoudige microscoop
ontsloot Antoni van Leeuwenhoek in de zeventiende eeuw een intrigerend
universum, de microkosmos. Een nieuwe tak in de wetenschap was geboren: de
microbiologie. We lezen hoe die ontwikkeling werd ondersteund door de
perfectionering van de microscopen, en leidde tot technieken om micro-organismen
te kweken.
Daaruit
heeft men enorm veel geleerd over hoe micro-organismen leven en zich
ontwikkelen. De Microcanon legt uit
hoe de microbenwereld wordt beheerst door de race tegen de evolutionaire klok.
We worden ingewijd in de verbluffende verscheidenheid aan strategieën om
concurrenten te slim af te zijn of uit te schakelen.
De
toenemende kennis over de lifestyle van eencelligen is onontbeerlijk om de
strijd tegen ziekteverwekkende bacteriën succesvol te maken. Daaraan wordt in
het boek uitgebreid aandacht besteed. De ontdekkingen van Louis Pasteur
ontketenden een revolutie in de geneeskunde. Van de meeste onaangename en
besmettelijke ziekten werd de microscopisch kleine veroorzaker ontmaskerd. Dank
zij vaccinatie en antibiotica is de mens geen weerloos slachtoffer meer van
ziekten die vroeger dood en verderf zaaiden. Maar u leest ook waarom nieuwe
ziekten ons zullen blijven verrassen en hoe resistente microben ons het leven
nog behoorlijk zuur kunnen maken.
Ook
virussen, de kleinste en meest voorkomende levensvorm op aarde, worden niet
vergeten. We kennen ze vooral van hun schadelijke effecten op onze gezondheid en
uit de biologische oorlogvoering. Maar ook hun nuttige functie als gereedschap
in de gentherapie wordt belicht.
Tenslotte
krijgen we een uitgebreide inkijk in de biotechnologie, het werkterrein van de
microbiologen. De zoektocht naar nieuwe manieren om micro-organismen in te
zetten ten voordele van de mens, levert goedkope en milieuvriendelijke
productiewijzen om kwalitatief hoogstaande voedingswaren en gebruiksvoorwerpen
te vervaardigen. Micro-organismen worden op grote schaal ingezet om afvalwater
te zuiveren. Ze worden ook al gebruikt om zelfherstellend beton te maken. En er
dienen zich steeds weer nieuwe ontwikkelingen aan. In de toekomst kunnen we
wellicht de fossiele brandstoffen inruilen voor biobrandstoffen, die door
micro-organismen geproduceerd worden.
De
samenstellers van dit boek hebben niets aan het toeval overgelaten. De bijdragen
zijn bondig en overzichtelijk. Toch is er een stevige basiskennis van biologie
en scheikunde nodig om de tekst goed te begrijpen. Voor een gering aantal
hoofdstukken schoot de mijne echt tekort. Gelukkig is er voldoende afwisseling
tussen meer en minder gemakkelijke delen, zodat je als lezer de moed niet
verliest.
Het
werk is bovendien zeer aantrekkelijk vormgegeven. De tekst is gedrukt op
hoogwaardig glanspapier en overvloedig geïllustreerd met prachtige fotos en
sprekende tekeningen. Een handige index van de gebruikte vaktermen sluit het
geheel af. De stevige kaft laat toe het boek helemaal open te leggen tijdens het
lezen.
Het
onderzoeksdomein van de microbiologie is zo uitgebreid dat de samenstellers zich
moesten beperken. Maar de ondertitel van de Microcanon wordt zeker waar gemaakt. De
kennismaking met de wonderlijke wereld van de micro-organismen vervult je met diep
ontzag voor de ongelooflijke complexiteit en genialiteit van de natuur. In dit
boeiende boek is inderdaad te vinden wat je beslist moet weten over
microbiologie.
© Minervaria