Dick Bos, de held uit mijn jeugd

Oedjan deres…….

Na de oorlog met Japan woonden we aan de Jalan Garuda (voorheen: Vliegveldlaan) in Jakarta  ( Batavia) tot aan onze repatriëring naar Holland in 1956  (ik was toen 17 jaar).

De regentijd, ongeveer van november tot maart, bracht soms flinke buien, die in een mum van tijd de straten blank legden ( Zie ook het artikel  “De straten stonden blank” op deze weblog) . Ook in de tuinen liep je soms tot aan je kuiten in het water, vooral als de riolering het vele regenwater niet kon verwerken, wat in Kemajoran, de wijk waar we woonden,  maar al te vaak gebeurde.

Alsof het niet genoeg regende riep ik tijdens zo’n bui vaak heel hard ”Oedjan deres!”. Deze woorden had ik geleerd van mijn (Madoerese) oma. Ze vormden een soort ‘bezweringsformule’ waarmee je het nog harder kon laten regenen. En hoe harder het regende, hoe hoger het water in de tuin en in de straten stond en dus hoe meer lol je had om met je vrienden in de regen te spelen, ja toch? En vaak hielpen die woorden ook nog, althans dat was  mijn ervaring.

Als het heel hard goot, dan liepen ook de dakgoten behoorlijk vol en stroomde het water soms in een dikke straal kletterend uit de dakgoot op de grond. In zo’n geval wachtte ik tot het water schoon was en er dus geen bladeren of andere vuiligheid (bijvoorbeeld vogelpoep) met het water meekwam, trok mijn kleren uit en ging in de waterstraal staan. Gratis douchen met fris, natuurzuiver water…..Ik gebruikte dan de zeep die in maar weinig  Indische huishoudens ontbrak: Life Boy. Die rode zeep rook zo lekker, vond ik. Ik liet me door de flinke waterstraat masseren. Regenwater, Life Boy zeep, watermassage, gezonder kon niet, toch? Ik genoot dan ook met volle teugen van zo’n douche en waande  me een soort Tarzan , een natuurmens  in Gods vrije natuur, en liet dan ook af en toe een ijselijk  gebrul horen ‘aoeaaaa’, dit meestal tot grote hilariteit van de baboe, op wie een poedelnaakte jongen in de stromende regen toch al een vreemde indruk maakte

(… besef ik nu pas…).

Op een keer was het weer zo hevig aan het regenen en stond ik me heerlijk te douchen onder zo’n harde waterstraal die uit de dakgoot stroomde. Ik had me rijkelijk  ingezeept (met Life Boy!), mijn hele lichaam zat onder een laag geurend schuim  en besloot me af te spoelen . Maar plotseling ging de regen over in een soort motregen en werd de ‘douchestraal’ niet meer dan een dun sijpelend straaltje waarmee ik de zeep niet van mijn lichaam kon krijgen.

Er was geen “kraan” om de straal groter te maken, dus besloot ik ten einde raad  maar heel hard te roepen: “Oedjan deres!...”.En geloof het of niet, er klonk een flink grommel in de lucht, daarna echode  een flinke donderslag tussen de donkere wolken  en de regen kletterde weer als voorheen uit de lucht. Mijn ‘douche’ stroomde weer volop als voorheen en ik kon me naar hartelust afspoelen. Oma, nog bedankt!

Decapark, recreatiepark.

In de jaren ’50, toen we nog op de Vliegveldlaan 56 (Kemajoran,Batavia; Djakarta) woonden ging ik wel eens met Hendrik Jellema, die toen bij ons inwoonde, naar het Decapark om naar bokswedstrijden te kijken.

Bekende boskers uit die tijd waren o.a. de gebroeders Bobby en Jacky Njo, Fighting Mick, een zeeman uit Soerabaja, en de Indische bokser Marcel Vodegel.

Het Decapark was een soort recreatiepark aan de Noordzijde van het Koningsplein. Er bevonden zich in dat park o.a. sportvelden, een bioscoop en een sporthal  Met broer Boengke (Johan) bracht ik wel eens een bezoek aan de bioscoop in het park, bijvoorbeeld toen daar de film werd vertoond  “The  fLying saucers have landed”. Lekker griezelen…..

Voor zover ik me kan herinneren was het Decapark ook de thuishaven van voetbalclub “Hercules”.

Het DEcapark werd in 1915 opgericht door J.F.de Calonne. Hert Decapark ontleende dan ook zijn naam (DECA) aan de naam DE CAlonne.

J.F. de Calonne werd in Meester Cornelis geboren en heeft vrijwel zijn hele leven in Batavia gewoond. Hij had ook nog grootse plannen voor reen amusementspark in Laan Trivelli, maar daar is door zijn overlijden niets van terecht gekomen. Op 21 september 1930 overleed hij namelijk tengevolge van een auto-ongeluk In “Het Vaderland” van zondag 19 oktober 1930 werd hiervan melding gedaan. Hij was met zijn echtgenote, jongere broer een de heer de Jong met de auto op weg naar Boebang, waar de drie heren zouden uitkomen in het cricketteam van de Bataviasche Sportclub. Het ongeluk gebeurde 8 km. voor Tjikampek. Hij overleed  in het Zendingshospitaal te Poerwakarta

Met hem ging een heel  bekende Bataviaan heen.

Pasar Senen

In de Bersiap-priode ( zie het artikel “De Bersiap” op in deze weblog)  na de Japanse bezetting, toen Indonesische vrijheidstrijders het Nederlandse leger bestreden, werd vooral vanuit het Senen-gebied  de Nederlanders, die hun basis aan het Waterlooplein hadden, bestookt.  Het gebied van Senen was een brandhaard van nationalistisch verzet tegen het Nederlandse leger en voor Nederlanders bijzonder onveilig.

Toen wij in Batavia (Vliegveldlaan 56) woonden reed ik niet alleen (voor nieuwe Dick Bos boekjes)  naar Pasar Baroe.,maar bracht ik ook graag een bezoek aan Pasar Senen, dat toen weer redelijk veilig was, althans als je de ‘tjopets’ (zakkenrollers) niet meerekende. 

Dan reed ik de Vliegveldlaan  (Jalan Garuda) af richting de marinekazerne, waarbij ik de Defensielijn van den Bos kruiste, reed door de Marinelaan en reed dan linksaf de Goenoeng Sariweg op en dan rechtdoor naar Pasar Senen.

Pasar Senen was een drukke, gezellige buurt, waar veel kleine kraampjes stonden, zowel met ‘food’ (eettentjes) als met ‘non-food’.

Een bekend eethuis was in de 50er jaren o.a. het Padangs restauranrt ‘Merapi”, achter Toko Avon.

De grootste toko op Senen was toen Toko “Babah Gemuk” ( Dikke Chinees).

Tegenover Toko Avon had de Chinees  Tjio Wie Tay zijn boekhandel “Thay San Kongsi”, en  later  “Gunung Agung” (die eerst op Kwitang had gestaan).

Op Pasar Senen haalden we ook altijd de ‘kah’ (Chinese houtlijm) voor het maken van glasdraad voor de vechtvliegers, en de  ‘dedek kasar  ’ (grove rijstkafjes) , voer voor onze kippen en eenden.

En niet te vergeten het garen voor de glasdraad van de vechtvliegers, tjap (merk) GADJAH (Olifant). En niets anders!

De Bersiap-periode

De Bersiap-periode (‘Bersiap’ betekent ‘Weest Paraat’) loopt van 15 september 1945 tot 1 december 1946: en is de meest gewelddadige periode in de geboorte van de Indonesische Staat, als onderdeel van hun nationale revolutie.

De Bersiap-periode is de periode na de Capitulatie van Japan (15 augustus 1945) en na de Onafhankelijkheidsverklaring (17 augustus 1945), waarin de Pemoeda's   een hoofdrol speelden.

Pemoeda betekent letterlijk jongeren.. De ‘Pemoeda Indonesia’ was een al  in de jaren twintig van de 20^ste eeuwdoor de Algemeene Studieclub te Bandoeng gestichte nationalistische jeugdorganisatie in toenmalig Nederlands-Indië.

Tijdens de Japanse bezetting speelden de Japanners in op de nationalistische gevoelens van de zogenaamde "pemoeda's": Die term werd inmiddels gebruikt als aanduiding voor verschillende jongerengroeperingen op Java.

Deze groeperingen stelden zich geleidelijk aan steeds radicaler en onafhankelijker op, en toen Japan op 14/15 augustus 1945 capituleerde verzetten de "pemoeda's" zich hevig tegen de terugkeer van de Nederlanders. Kort hierna riep Soekarno op 17 augustus 1945 onder druk van de pemoeda's de onafhankelijkheid van de Republik Indonesia uit.

De  acties van de pemoeda’s  waren gericht tegen alles wat Nederlands was of sympathiseerde met de Nederlanders. Hierbij werden vaak de Indo’s , die daar geboren waren en de taal van het volk spraken, maar de Nederlandse nationaliteit hadden, als verraders beschouwd.

Ook Batavia kreeg uiteraard met de Bersiap te maken.

De tegenstanders van de Pemoeda’s waren aanvankelijk strijdgroepen, bestaande uit oudere ex-KNIL-militairen, Indo-jongeren en Nederlandse jongeren.

Pas na de verschijning van luitenant-admiraal  Conrad Emil Lambert Helfrich,( Semarang 11-10- 1886 – 's-Gravenhage 20-09- 1962),  werd de strijd georganiseerd.

Helfrich keerde op 1 oktober 1945 terug in Nederlands-Indië, waar hij tot 24 januari 1946 het bevel over de Nederlandse strijdkrachten in Nederlands-Indië voerde.

Hij kon gebruik maken van vijf ingevlogen en ingevaren KNIL-compagnieën (ca. 1000 man), 100 mariniers van Hr.Ms. Tromp, een groeiend aantal ex-KNIL-krijgsgevangenen en Molukse ex-militairen.

De Britten voerden van 27 december 1945 tot 4 januari 1946 'Operatie Pounce' uit in Batavia, waarbij de meeste Pemoeda's werden verdreven of gevangengenomen. Nederlandse troepen dreven daarna Indonesische militairen steeds verder van het centrum weg, ondanks protesten van de Britten.  

Het gebied van Pasar Senen was een brandhaard van nationalistisch verzet van de Indonesische vrijheidstrijders tegen het  Nederlandse leger, dat als bezettingsleger werd gezien.

In Batavia werd het  Xe Bataljon gevormd uit Indo-jongeren en Ambonezen.

Tegen Indonesische jongeren werd buitengewoon wreed opgetreden. Voor elke gedode Nederlander werden drie Indonesiërs doodgeschoten. Het geheel had de karaktertrekken van een verbeten burgeroorlog

Pas in  de eerste maanden van 1946 werd eindelijk onderhandeld tussen Nederlanders en Republikeinen, onder zware Britse druk. De Indonesiërs begonnen met de evacuatie van Japanners uit hun zelfinterneringskampen, en van de geïnterneerden in de bersiap-kampen( waaronder mijn moeder, broer en ik) . De Japanse evacuatie was in juli 1946 afgehandeld, die van de geïnterneerden zou doorlopen tot mei 1947. Vanaf maart 1946 werden weer Nederlandse troepen toegelaten tot Java. De eigenlijke Bersiap is daarmee wel afgelopen.

Pasar Baroe

Eén van de voor mij markante wijken in het voormalige Batavia was Pasar Baroe  ( Nieuwe Markt, opgericht ca 1820) en dan vooral de drukke winkelstraat die je, komend vanuit de richting van de Stadschouwburg, via de brug bereikte.

Als ik weer wat geld had, bijvoorbeeld door de verkoop van lege flessen aan de ‘toekang botol’ (opkoper van lege flessen), fietste ik wel eens vanaf de Vliegveldlaan waar we woonden , via de Marinelaan langs de kali (rivier)  richting Postweg en de Schouwburg, naar Pasar Baroe.

Aan het eind van de winkelstraat aan de linkerkant van de weg stond een markthal, waarin heel veel kraampjes stonden. Zo stond er een kraampje waar ze messen en dolken verkochten, maar er stond ook een man, die speelgoed verkocht, gemaakt van afvalmateriaal. Zo had hij van die kleine wajangpoppen gemaakt  van gevlochten alang-alanggras, autootjes gemaakt uit oude conservenblikken, maar ook bewegelijke, gevaarlijk uitziende  slangen van bamboe.

Maar meestal ging ik naar een kraampje achterin de markthal, aan de linkerkant.

Daar werden namelijk stripboeken verkocht. De verkoper had een groot assortiment, zoals  Dick Bos (mijn favoriet), De Moker, Bob Crack, Lex Brand, Tom Welsh, maar ook stripboeken met meer tekst zoals Eric de Noorman, De avonturen van kapitein Rob

De Dick Bosjes kostten in die tijd (ongeveer 1950)  50 cent per stuk.

In die tijd werd de jeugd  het lezen van stripboeken ontraden, omdat dat  de leesvreugde  niet zou bevorderen, maar omdat ik bij de bibliotheek van de Haantjeskerk (Pniëlkerk) elke week ‘gewone’ boeken leende en las en ook via de schoolbibliotheek regelmatig boeken leende ( zoals “Paddeltje, de scheepsjongen van Bontekoe”, een hele dikke ‘pil’), was ik zo vrij om dit pedagogisch bedoeld advies naast me neer te leggen.

Ik herinner me Pasar Baroe als een gezellige en drukke winkelstraat met stoffenzaken, kleermakers, die steevast de aanduiding ‘Tailor’  in hun naam hadden, schoenenzaken, maar ook terrasjes, waarop je dikwijls Nederlandse KL-militairen zag zitten, die door een rondtrekkend orkestje werden verrast met een Indonesische versie van “Daar bij die molen” of “Waar de orchideeën bloeien”.

Kortom, ik was daar graag!

De Stadsschouwburg (Batavia)

Na het verblijf in een Bersiapkamp in Cheribon (zie het artikel “In het kamp” op deze weblog) werden wij (mijn moeder, broer en ik) op  26 april 1946 per trein onder begeleiding  van leden van de RAPWI (Recovery of Allied Prisoners of War and Internee)  geëvacueerd naar Batavia waar we  werden herenigd met vader Johan, die heelhuids uit de Japanse internering was teruggekeerd.

We woonden eerst op de Tjemaralaan 25 en verhuisden vandaar naar Vliegveldlaan nr. 56, waar we bleven wonen tot aan onze repatriëring naar Nederland in 1956.

Batavia, later Djakarta en nog later Jakarta, had veel markante wijken (waaronder Kemajoran waar wij woonden), straten, gebouwen etc. Van wat ik me hiervan nog kan herinneren wil ik graag met u delen.

In Batavia  was er bijvoorbeeld de Stadsschouwburg, vlak bij Pasar Baroe, aan de Postweg. Dit  gebouw passeerde ik dagelijks wanneer ik naar school fietste  ( de HBS van de CAS aan het Koningsplein).

Deze schouwburg  werd in 1821 geopend.. Tot die tijd had er een bamboeloods gestaan, bestemd voor amateur-voorstellingen. Het beheer van de schouwburg werd aanvankelijk uitgevoerd door de 'Bataviaasche Toneelsociëteit'. In 1911 werd de Stadsschouwburg overgenomen door de gemeente Batavia De indrukwekkende ingang (eenderde van de gehele lengte van het gebouw!)  had een aparte toegang voor de Gouverneur-generaal.

Het gebouw, dat in 1987 geheel werd gerenoveerd, heet nu  'Gedung Kesinian' (  Jalanl. Gedung Kesenian No. 1, Pasar Baru, Jakarta).

In de Schouwburg heb ik in 1955 in schoolverband, in het kader van de lessen Nederlands, onder meer geluisterd naar de Nederlandse voordrachtskunstenaar Albert Vogel jr., een broer van de in Nederland bekende actrice Ellen Vogel.

Ook het Radio Philharmonisch.Orkest met  dirigent Yvon Baarspul trad daar regelmatig op alsmede het Cosmopolitain orkest onder leiding van  Jos Cléber met een wat lichter genre muziek.

Het was ook in deze schouwburg, dat de in het voormalige Nederlands-Indië bekende pianist-bandleider Charlie Overbeek Bloem (1912-2004) als zesjarige jongen zijn eerste stap naar roem deed door  het “menuet in G” van Paderewski te spelen

Societeit “De Harmonie”

Een ander markant gebouw in Batavia was dat van de sociëteit “ De Harmonie” aan de Rijkswijkstraat, nu Jalan Veteran.

In 1985 werd het gebouw afgebroken

De  sociëteit te Batavia was een ontmoetingsplaats voor Europeanen. Overal waar in de kolonie Europeanen woonden, stonden sociëteiten, plekken waar (veelal blanke) Europeanen elkaar ontmoetten. Om er te drinken, te roken, te kletsen en te kaarten. Later, toen er ook Europese vrouwen naar Indië emigreerden, werd er ook gedanst.

De bouw van Sociëteit “De Harmonie”startte in de tijd van Daendels.

Het gebouw had een deftig, bijna aristocratisch interieur

De Duitse schei-en natuurkundige en bioloog  Heinrich Burger (1804-1858) was van 1850 tot 1853 bestuurslid van Sociëteit "De Harmonie" te Batavia

Kemajoran, Vliegveldlaan 56

Zo vlak na de oorlog was er in Batvia/ Djakarta/ Jakarta, mede door de grote toestroom van evacué’s, een enorm tekort aan woonruimte.

Toen we dan ook een definitieve woning kregen toegewezen en zo verder gevrijwaard  werden  van het gepest van de hondenpoepman  op de Tjemaralaan 25 ( zie het artikel “Terug naar Batavia” op deze weblog) , kwamen we in een huis waar ook al andere families in woonden: een Javananase KNIL-militair, namelijk de soldaat Salimin met zijn vrouw en zijn schoonzuster Aminah,een knappe Javaanse met een westers aandoende sensuele uitstraling, een KL militair van de Aan- en Afvoertroepen ( de heer van Oorschot), die uit Dordrecht kwam  met zijn Siamese vrouw en een werknemer van de KLM  met vrouw en kind. Dit laatste gezinnetje had een andere woonruimte elders in de stad gekregen en wij konden die vrijgekomen ruimte bewonen. We kregen de voorgalerij, een slaapkamer aan die galerij, de eetkamer en een slaapkamer, uitkomend op die eetkamer.

In de loop der jaren wisselde het huis vaak van bewoners.

Het huis lag aan de Vliegveldlaan , nr. 56, in de wijk Kemajoran, de wijk waar ik bijna 8 jaar daarvoor was geboren.

Toen ik op de dag van verhuizing bij mijn vader achterop de fiets bij de woning arriveerde (mijn moeder en broer reden mee met de verhuiswagen) en ik tegen mijn vader zei dat ik even in de buurt wilde rondlopen om die te verkennen, knikte hij .Begreep hij mijn beter dan ik mezelf begreep? Want ik voelde me op dit moment wel echt senang (blij, goed in mijn vel) , maar kon daar rationeel toch geen verklaring voor vinden. Eerst later begreep ik dat het gevoel iets te maken moest hebben met ‘thuiskomen’, met afronding van een fase in je leven. Maar toen ik daar de omgeving van ons nieuwe huis verkende hield ik me niet bezig met dit soort filosofisch overpeinzingen, maar vond ik het gewoon prettig dat we hier gingen wonen.

Ik wilde de geuren gulzig opsnuiven van de oude huizen, de stoffige straten, de bomen en struiken, de paggers (heggen) , de sloten, waarin het water de geur van rottende bladeren, van zeep en urine verspreidde. Ik liet alle indrukken ongecensureerd en onbewerkt naar binnen komen. Ik genoot intens zoals alleen een kind van zijn omgeving kan genieten.

Speelde onbewust toch een gevoel van ‘eindelijk thuis’ mee?

Heel veel later heb ik over mijn ‘thuiskomst’ in Kemajoran nagedacht nadat ik iets meer te weten ben gekomen over deze bijzondere wijk van Batavia.

Terug naar Batavia

Na het verblijf in het Bersiapkamp in Cheribon (zie het artikel “in het kamp” op deze weblog) werden wij (mijn moeder, broer en ik) op  26 april 1946 per trein onder begeleiding  van leden van de RAPWI (Recovery of Allied Prisoners of War and Internee)  geëvacueerd naar Batavia waar we aankwamen op het station Manggarai.

In Batavia werd ons gezinnetje door bemiddeling van het Rode Kruis weer herenigd met vader Johan, die heelhuids uit de Japanse internering was teruggekeerd.

Bij aankomst in Batavia kregen we wit brood met aardbeienjam. Naar ik later vernam was dit brood gebakken van inferieure ‘oorlogsmeel’, maar in mijn beleving was dit, na al die tijd in het kamp waterplanten en stijfsel te hebben gegeten, het lekkerste brood dat ik in heel mijn leven heb gegeten.

We kregen tijdelijke woonruimte aan de Tjemaralaan, op nr. 25, waar al een gezin woonde, een echtpaar en een zoon, Wim. Een oudere zoon, David studeerde in Delft De heer des huizes vond het kennelijk maar niets dat er nog een gezin in het huis werd ondergebracht. Hij probeerde ons weg te pesten door elke dag een emmer water, waarin hij hondenpoep had geroerd onder de deur door naar ons woongedeelte te gooien, dit tot groot ongenoegen van zijn vrouw, die mijn ouders elke keer weer haar verontschuldiging aanbood, waarna ze iedere keer weer door haar man werd uitgescholden.

Mijn broer en ik gingen toen in die tijd naar de  Lagere school op de  Javaweg 66. Ik kwam in een zogenaamde normaal-klas en mijn broer in een herstel-klas (vanwege de achterstand die hij toch nog had opgelopen door de kampperiode ).

Op uitnodiging van de toen in  Batavia heel bekende Hans Oosterhof ( Suhandi) werd er vanuit deze school ook wel eens klassikaal een bezoek gebracht aan het radiostation van de Wereldomroep aan het Koningsplein (later Lapangan Merdeka) waar ten behoeve ven het (Nederlandse ) thuisfront onder begeleiding van een piano Vaderlands liederen werden gezongen, zoals ‘Neerland vlag, je bent mijn glorie’, ‘Waar de blanke top der duinen’’ en ‘Wier Neerlands bloed door de aderen vloeit, van vreemde smetten vrij-ij-ij… (gezongen door kinderen waarvan méér dan 80% gemengd bloed had!)

Op deze school deed ik ook aan het eind van de 6de klas het schriftelijk en mondeling eindexamen, ook in de taalvakken Engels en Frans. Ik werd toegelaten tot de HBS (Hogere Burgerschool), die een A- en een B-kant kende . Ik koos de B-kant. De HBS volgde ik op de CAS  ( Carpentier Alting Stichting) aan het Koningsplein.

Mijn broer zat toen al op de S.M.P.( Sekolah Menengah Pertama), vergelijkbaar met de toenmalige MULO  (Middelbaar Uitgebreid Lager Onderwijs), waar het B.I. ( Bahasa Indonsia) de voertaal was. Op de CAS was de voertaal het Nederlands. Het Bahasa Indonesia was daar één van de verplichte taalvakken.

Op 11 april 1947 (toen we nog op Tjemaralaan 25 woonden) werd zusje Yvonne Louise geboren. Ik was toen 8 en broer Johan ( voor mij: Boengke= broer)  10 jaar.

In het kamp

In dat kinderdroomland op Tengah Tani (zie o.a. her artikel “Bij opa en oma” op deze weblog)  merkte ik nagenoeg niets van de oorlog die in de grote mensenwereld aan de gang was, behalve dan dat opa een schuilkelder had laten graven in de achtertuin, die broer Boengke (Johan)  en ik als een ideaal speelplek beschouwden en ook moesten regelmatig de ramen worden geblindeerd als bommenwerpers overvlogen. Ook moest djarak (Ricinus communis)  verplicht worden geteeld. Uit de zaden werd olie  geperst voor de olielampen en voor de Japanse vliegtuigen..

Een andere gelegenheid waarbij wij werden geconfronteerd met de oorlog was toen Japanse militairen onder leiding van een officier de woning binnenkwamen op zoek naar wapens. Opa leefde toen nog en omdat hij waarschijnlijk wilde voorkomen dat ze  hele woning zouden doorzoeken en daarbij de Timorezen zouden vinden, die  zich in de bijgebouwen schuilhielden (ondergedoken voor  het  Japanse bezettingsleger, die o.a. Timorezen, Molukkers en  Menadonezen als slaven gebruikten)  zei hij dat er geen wapens waren  (wat ook zo was) en dat ze hem mochten doodschieten als hij loog. Toen ze hem raar aankeken, pakt hij de loop van één van de geweren die ze bij zich hadden en plaatste  de punt daarvan op zijn borst en sprak:”Toe maar, schiet dan, Ik lieg niet”.  De officier keek hem aan en zei toen””OK, ik geloof u”. Toen zag de officier ( hij bleek een arts te zijn) Boengke en mij angstig bij oma staan, vol blaasjes op de huid.We hadden toen beiden namelijk de waterpokken. Hij vroeg of we gezouten vis in huis hadden. Toen mijn oma zei dat we wel “gereh”(gezouten en  gedroogde vis) in de voorraadkamer hadden, zei de officier-arts: “Geef de kinderen de komende dagen maar veel gezouten vis te eten”, gaf een order aan zijn manschappen, groette beleefd en vertrok met zijn groep. De volgende dagen kregen Boengke en ik gereh te eten wat ik helemaal niet erg vond want ik vond en vind gebakken gereh heerlijk en na twee dagen droogden de blaasjes op en konden we de droge schilfers zo van ons lichaam afvegen.

Na de de capitulatie van Japan ( 15 auguatus 1945) brak de zogenaamde Bersiap-tijd aan (Bersiap = “Weest paraat”). Deze periode loopt ongeveer van 15 september 1945 tot 1 december 1946: en is de meest gewelddadige periode in de geboorte van de Indonesische Staat, als onderdeel van hun nationale revolutie.

De tol van de Bersiap aan doden is nog steeds niet bekend. Naar schatting waren er 3600 (Indische) Nederlanders gedood en daarna geïdentificeerd, maar er werden  er meer dan 20.000 ontvoerd, en niet meer teruggekomen. Aan de kant van de Indonesiërs zijn er tienduizenden doden gevallen, voor het merendeel heel jonge levens.

Het was een roerige en voor veel (Indische) Nederlanders vaak dreigende tijd..

In deze tijd van hevige beroering gingen de Indonesische autoriteiten over tot internering van de buitenlanders, dus ook de (Indische) Nederlanders. Hierbij werden ook de Japanse soldaten ingeschakeld voor de bewaking.

Mijn moeder, broer en ik werden op een dag opgehaald door een gewapende Japanse militair op een motor met zijspan. Mijn moeder moest (o, ironie!) het geweer van de soldaat vasthouden. Wij werden gebracht naar een zgn.  Bersiap-kamp,de Boei Lama (oude gevangenis) in Cheribon waar we werden geïnterneerd met nog meer moeders met kinderen en een paar oudere mannen, die niet naar Japan waren getransporteerd, omdat ze volgens de Japanners kennelijk te oud waren om daar te werken .

Boei Lama (letterlijk: oude gevangenis) werd ook wel de Pasisir-gevangenis genoemd en dateerde uit ca 1800. Het gebouw lag in het centrum van de stad, vlak bij de haven.

Het gebouw was al sinds enige tijd afgekeurd voor het gebruik al gevangenis en had kleine muffe cellen.

Op het dagelijks menu stond wat gekookte rijst met gendjer (gekookte waterplanten). Heel soms werd de rijst met gendjer afgewisseld door een kommetje gekookte kandji (stijfsel), waar geen enkele smaak aan zat en dat zo plakte in je mond. Hield je in elk geval een tijdje je mond dicht.

Dit  was een grote omschakeling na de heerlijke gerechten ( dendengs, sajoers, sambal gorengs etc )  die oma Katie altijd klaar maakte met hulp van de kokkie en die het eten altijd maakten tot een echt feest van diverse kleuren, smaken en geuren. In het kamp was het eten verworden tot een ‘struggle for life’

In het kamp gaf  moeder ons lessen  in lezen en rekenen om, als we weer  naar school zouden gaan niet al te veel achter te lopen op de stof die je op school voorgezet zou krijgen.

We sliepen op stenen bedden, eigenlijk betonnen verhogingen. In de regentijd, als het water soms bijna 1 meter hoog stond, liepen de WC’s ( niet meer dan gaten in de grond) over en dreven de drollen in een traag en plagerig tempo langs je betonnen bed en bad je in stilte dat het water niet verder zou stijgen. Om eten te halen ( de onvermijdelijke rijst met gendjer of het kommetje gekookte stijfsel…..) moest je, terwijl je je etensnap hoog boven je hoofd hield,door dit water waden, waarbij je probeerde om de drollen te ontwijken, wat niet altijd lukte….

De kleinere kinderen speelden overdag dikwijls in de brandgang, die tussen de achterzijde van de barakken en de buitenmuur liep. Die buitenmuur was bovenop voorzien van dreigend prikkeldraad. Bovendien waren bovenop de muur in de rand grote glasscherven gemetseld. In die brandgang speelden sommigen oorlogje ( hoe verzinnen ze het?) en anderen tikkertje of blindemannetje.

Toen we een tijd in Boei Lama hadden gezeten en het kamp overvol raakte werd een gedeelte van de geïnterneerden (310 van de 650 personen), waaronder mijn moeder en haar twee zonen, overgeplaatst naar een ander kamp (Tjangkol-kamp), een voormalig hotel ( hotel Cheribon).

In dit kamp waren de omstandigheden iets beter dan in Boei Lama. Er was zelfs een polikliniekje (o.l.v. zuster Devos), maar er waren geen medicijnen en verbandmiddelen. Zuster Devos heeft dus heel wat moeten improviseren!

Cultuuroverdracht

In opa’s huis in Tengah Tani (Cheribon) ( zie ook her artikel “Bij opa en oma in Cheribon” in deze weblog)   was het ook dat ik door oma Katie, maar ook door baboe Siti, de kindermeid, die beiden elke avond om de beurt voor het slapen gaan een verhaal (dongengan) vertelden, werd ingewijd in de veelkeurige wereld van de Javaanse sagen en legenden en in die wonderbaarlijke wereld van de talrijke Javaanse goden en halfgoden.

Zo vertelde oma me prachtige  verhalen over Nyai Loro Kidul , ook wel Ratu Kidul genoemd, de Koningin van het Zuiden, Godin van de Zuidzee (Indische Oceaan).

Baboe Siti vertelde me onder meer de legende van de Zandzee, waarin de beeldschone dochter (Djoerangga)  van de god van de Smeroe, een belangrijke rol speelde naast Raksasa, de bewaker van de tempel van Brahma.

Maar beide vrouwen vertelden me  ook verhalen over het ontstaan van namen als Banjoewangi, Tangkoeban Prahoe, Tobameer. Of over het ontstaan van meren, bergen, plaatsen.En ook verhalen over de spannende avonturen van Kantjil, het slimme dwerghert.

Als baboe Siti aan de beurt was om een verhaal te vertellen, dan kreeg ik er een attractie bij. Zij kauwde dan namelijk op een sirihpruim ( een genotsmiddel voor vele Indonesische vrouwen) . De sirihpruim bestaat uit een blad van de sirihplant( betelplant), gemengd met een fijne kalksoort, een schijfje gambir en een stukje pinangnoot.

Het sirihsap heeft een bloedrode kleur, en bij regelmatig gebruik worden de tanden donker van kleur. Baboe Siti spuugde het rode sap regelmatig uit in een bakje (een halve kokosnoot). Het was altijd spannend om te zien of ze het voor elkaar kreeg om de rode straal precies in het bakje te mikken.

Soms speelde ik, liggend op mijn rug in bed, met mijn handen en voeten  met behulp van het licht van de lampoe teplek (olielamp)  de verhalen na in een soort schaduwspel op de witgekalkte muur van de slaapkamer.Totdat de slaap het spel overnam en transformeerde tot een droom.

Nog steeds ben ik heel dankbaar en blij dat oma Katie en baboe Siti me doorgaven van wat zij aan kennis bezaten over de Javaanse cultuur. Ze hebben mij mede gevormd en er toe bijgedragen, dat voor mij de wereld niet louter beperkt bleef tot die der zichtbare dingen.

Opa George overleed op 30 september 1942 en werd begraven op het kerkhof Tjigendeng ( Cigendeng) te Cheribon aan de (huidige)  Jalan Cipto Mangunkusumo.

Met hem verloor ik niet alleen een opa, maar ook een goede vriend en kameraad, die me nooit aan mijn moeder zou verraden als ik iets had uitgespookt.

De kist waarin hij werd begraven stond al meer dan 3 jaar in de garage (mijn broer Boengke alias Johan  en ik hebben er ook wel eens in gelegen en voor lijk gespeeld). Die had hij zelf ontworpen en in de stad bij een houtbewerker laten maken .

Hij overleed, zoals menigeen het zou wensen: zonder ziekbed, maar aan de ontbijttafel achter zijn ochtendkrant, aan een hartstilstand. En met oma in zijn buurt.

Opa had een oude hond, Pimmie, die steeds achter hem aan liep overal waar hij maar heen ging. Twee dagen na het overlijden van opa ging ook de hond dood. Ook op opa’s laatste ‘wandeling’ volgde de hond hem trouw…

Bij opa en oma in Cheribon

Mijn moeder, broer Boengke ( Johan) en ik woonden tijdens de oorlog met Japan bij opa en oma, de ouders van mijn moeder. Mijn vader was toen in Japan geïnterneerd.

Zoals ik al aangaf in het artikel “Naar Cheribon” op deze weblog  bezaten  mijn opa en oma even buiten Cheribon een huis met een grote tuin met heel veel fruitbomen

De grote boomrijke tuin was voor mij een echte lust- en een doolhof tegelijk. De vele fruitbomen ( o.a. mangga, sawoh, djamboe, ramboetan, nangka, durian, klapper enz.), nodigden je uit voor een klimpartij, waarbij je vooral in de mangga- en djamboekloetoekbomen, niet zelden werd belaagd door ngrangrangs, (Oecophylla smaragdina) de venijnig, steeds over elkaar heen krioelende grote  rode mieren die ook nog de onhebbelijke gewoonte hadden om in de pijpen van je (korte) broek of tjelana monjet (“apenbroek” met vooraan en grote zak) te kruipen, waarbij jij, je ondertussen stevig vasthoudend aan een tak, allerlei acrobatische toeren moest verrichten om ze weer uit je broek te krijgen en tegelijkertijd te zorgen niet uit de boom te donderen omdat je dan behalve een flinke smak op de grond ook nog een dito pak slaag van je moeder kon riskeren. En meppen kon ma en ze deed dat goed en doeltreffend!. Soms met de hand maar veel vaker met de vaak  gebruikte sapoe lidi (bezem van palmbladnerven) of de bakiak (houten klomp met rubberen wreefband) waarna de rode striemen op je billen je enkele dagen het zitten beletten.

Broer Boengke (Johan)  hield niet van klauteren en  klimmen. Die las liever een boek of was druk bezig met zijn verzameling wikkels van conservenblikken ( gecondenseerde melk, vruchten op sap e.d.). Hij heeft dan ook nooit last gehad van rode hand-, bakiak- of sapoe lidiafdrukken op zijn billen of benen. Bofkont!

Als ik toch ergens op betrapt moest worden, dan had ik liever dat het door opa gebeurde, want die strafte nooit, maar zei alleen: “Niet meer doen, hoor!”. Hij probeerde dan heel streng te kijken, maar ik zag met mijn scherpe kinderblik toch altijd weer een glimlach achter zijn martiale snor en als mijn moeder later aan hem vroeg of hij mij had gestraft, zei hij steevast zonder maar even te blozen”: “Ja, hoor”. Die lieve opa….Ik zie hem nog steeds lopen in de tuin in zijn pyjama, de huisdracht in Indië.

Som liep hij in zijn pyjama zelfs het dorp in en kwam dan terug met zijn handen op zijn rug. Dan vroeg hij elke keer weer  aan Boengke en aan mij; “Wat heeft opa in zijn hand? Als jullie het raden, dan is wat ik in mijn handen heb voor jullie”

We deden dan of we heel diep nadachten, maar we wisten het al, want opa had  elke keer als hij van zijn wandeling in het dorp terugkwam  dezelfde ‘verrassing”. “Een ei, opa”, zeiden we dan in koor en dan kwamen inderdaad de eieren te voorschijn, voor ieder van ons een telor asin, een gezouten eendenei, die hij in het dorp had gekocht. Ze waren al gekookt, dus konden Boengke en ik onze eieren tegen elkaar tikken totdat er barsten kwamen in de schaal en we de eieren konden pellen. Daarna smulden we beiden van deze lekkernij.

Over ’lekkernijen”  gesproken, ik maakte in de tuin ook wel eens mijn eigen lekkernijen, dit zeker niet tot vreugde van mijn moeder.  Zo ving ik in de tuin wel eens een sprinkhaan (die sprongen er genoeg rond). Ik maakte dan een vuurtje met wat droge bladeren en takken ( lagen daar ook voor het oprapen), reeg de sprinkhaan aan een biting ( nerf van een palmblad) en roosterde de sprinkhaan ( besprenkeld met sap uit een jeroek nipis, lemoen) en at de ‘snack’ lekker op. Als mijn moeder me dan betrapte, kreeg ik weer een lel, terwijl ze riep “Krijg je niet genoeg te eten, hè? “

Moeders begrijpen niet dat het totaal niets te maken had met honger of trek, maar gewoon een kwestie is van je grenzen verleggen, op onderzoek uitgaan. Maar tja, die moeders…. Mijn vader zou hebben gevraagd: “Heb je ook eentje voor mij? “ Maar ja, die zat in Japan als krijgsgevangene en of hij op dat moment wat te eten had…..