Cultuursnuiven

De sapoe lidi

De ‘sapoe lidi’, een bezem gemaakt van de nerven van palmbladeren, was een vast attribuut in de Indische slaapkamer. Nadat de insecten (vooral muggen) met de flitspuit waren gedood, werden de dode beestjes met de sapoe lidi van het bed geveegd. 

Maar dezelfde sapoe lidi was ook een geducht wapen in de hand van een boze Indische moeder.

Ze kon er zo ‘fijn’ mee zwiepen op je billen of op je blote benen. En mijn moeder kon er deskundig mee overweg, dat had ik vaak genoeg ondervonden.

Dus toen ze op die bewuste dag weer met een krampachtige trek op haar gezicht naar de sapoe lidi greep ( ik weet niet eens meer wat ik had uitgespookt!) wachtte ik de aanval niet af, maar rende het huis uit, door de poort en toen de straat op…

Snel keek ik nog achterom om te zien of mijn moeder in de tuin was blijven staan, maar neen, ze stond  al op straat en zette grimmig de achtervolging in. Dus….. blik op oneindig en doorrennen maar….

Omdat mijn moeder me naschreeuwde: “Ik krijg je wel!”, kwamen nieuwsgierigen naar buiten en bleven anderen, die op straat liepen of fietsten, staan om niets van het schouwspel te missen.

Onder het rennen hoorde ik enkele mensen lachen en het duurde niet lang of iedereen scheen de slappe lach te hebben. Kennelijk was het een koddig gezicht om een boze vrouw  met een bezem in de hand  achter een vluchtend bruin jongetje te zien rennen.

Ik stopte even en keek snel achterom. Mijn moeder was zo’n 5 meter achter me blijven staan en had ook de slappe lach gekregen. Haar armen hingen langs haar lichaam en tranen biggelden over haar wangen van het lachen. Blijkbaar had ze nu ook door dat de hele situatie iets had van een slapstick. Haar gelach en die van de omstanders werkte aanstekelijk op me, want al snel gierde ik het ook uit van het lachen. Het was inderdaad een rare situatie, dacht ik.

Al lachend liep ik terug naar mijn moeder, die nog steeds niet was bijgekomen van het lachen.

Ze keek me aan, draaide zich zwijgend om en liep weer naar huis en ik achter haar aan. Sommige omstanders klapten, kennelijk blij dat de situatie in mijn voordeel was veranderd. Ik zwaaide en boog breed glimlachend naar hen om hen te  bedanken voor hun support.

Mijn moeder zwaaide de tuinpoort open en ik liep voor haar langs de tuin in. Toen zwiepte ze de poort met een zwaai dicht en siste me toe: “Je dacht zeker, dat ik niet meer boos meer ben, hè? Heb je verkeerd gedacht”. En de sapoe lidi striemde met kracht  op mijn blote benen. Ik schreeuwde. Niet zo zeer van pijn, maar van kwaadheid. Ik was kwaad op mezelf. Ik was argeloos in de val getrapt. Kennelijk had ik toen niet voldoende inzicht in de diepe zieleroerselen van een boze Indische moeder. Of misschien zijn die ook wel nooit te doorgronden……Adoeh soedah, laat maar….

Goelali tioep

Hoe het eigenlijk officieel  heet weet ik niet, ik noemde die lekkernij gewoon  ‘goelali tioep’ (= geblazen suikerwerk).

Stel je  een man voor met een kraampje. Hij smelt suiker in een pannetje en net als een glazenblazer blaast hij figuurtjes uit de gesmolten suiker. Hiervoor gebruikt hij vormpjes.

Hij legt een bolletje van de vloeibare zoetigheid in de door de koper (dus door mij)  gekozen vorm en blaast het bolletje op totdat de suiker het vormpje aan de binnenkant geheel bedekt.

Dan prikt hij een stokje in het figuurtje en blaast er even over om het af te koelen. Daarna krijg je het figuurtje- op- een- stokje tegen betaling van een paar centen.

Wel, ik had een paar centen, verdiend met de verkoop van lege flessen aan de ‘toekang  botol’, de opkoper van lege flessen. Dus liep in door de kampong achter ons huis naar de pasar waar de man met de goelali tioep zijn kraampje had.

Ik bestelde een goelali-tioep  in de vorm van een haan en de man ging aan de slag. Hij roerde in het pannetje met gesmolten suiker en met een houten spatelletje haalde hij er een bolletje uit en stopte dat in de vorm. Hij blies het bolletje op en prikte tenslotte een stokje door de lekkernij en blies er daarna wat overheen om het af te koelen. Ik betaalde hem en nam de goelali in ontvangst.

Iets verdrop stond een laag betonnen paaltje. Ik ging daarop zitten om wat naar de drukte op de markt te kijken, ondertussen genietend van mijn goelali.

De goelali-man had na mijn aankoop even geen klanten en liep naar een boom. Daar aangekomen haalde hij zijn ‘geval’ uit zijn broek en deed een flinke plas. Ik hoorde van de plaats waar ik zat de urine tegen de boom en op de grond kletteren. De man moest kennelijk hoog nodig en tja, wat moet dat moet, nietwaar? Er was daar en toen nog geen verbod op wildplassen.

Ik keek aandachtig toe. Toen de man klaar was, schudde hij met een verheerlijkt gezicht nog even na en borg alles toen weer netjes op. Inmiddels waren er twee meisjes bij de goelali-kraam komen staan die kennelijk ook een zo’n lekkernij wilden bestellen.

De man hoorde aandachtig hun bestelling aan en ging aan het werk. Zonder zijn handen te hebben gewassen, constateerde ik. Toen hij het suikerbolletje begon op te blazen, dacht ik even nog: “Wat voor soort adem heeft die man? “

Ik dacht ook nog even aan  wat zijn handen  daarnet deden toen hij bij de boom stond, maar het waren slecht vluchtige gedachten.

Ik stond traag op, keek nog eens aandachtig naar mijn goelali-op-en-stokje en liep al likkend aan de lekkernij langzaam weer naar huis. Een bekend gezegde luidt:”Wat niet weet, wat niet deert”, maar voor mijn  goelali gold: Ook al weet je het en zie je het,

het deert toch niet. Ja toch ?

Kemajoran ( I)

 “East is East and West is West and in Kemajoran the twain shall meet”

( vrij naar : Rudyard Kipling (1865–1936)

Ik hoorde pas veel later, dat Kemajoran door Jan Pietersz. Coen speciaal was opgericht voor de gemengd-Europees-Inheemse mensen aangezien in zijn tijd het aantal gemengdbloedige kinderen uitgroeide tot een heuse bevolkingsgroep.

In feite heeft de Indisch Nederlandse cultuur  ruim 3 eeuwen geleden zijn licht gezien in Kemajoran, de grote wijk van Batavia, die de gemengdbloedigen kregen toegewezen met aan het hoofd van deze speciale wijk een uit hun midden gekozen burgemeester "De MAJOR (burgemeester) der Mixtiezen". Vandaar ook de naam ke-MAJOR-an ( gebied van de burgemeester)
Kemajoran was dus van het begin af  aan een buurt waar ‘halfbloeds’ woonden en had heel lang een slechte reputatie., niet in het minst vanwege de vele vechtpartijen die daar plaatsvonden.

In Kemajoran ontstond de melancholieke krontjongmuziek, maar hier ontstond  ook de poekoelan Kemajoran, een vechtkunst tot op de dag van vandaag, ontstaan in de 17de eeuw in het VOC-tijdperk van Jan Pieterszoon Coen. Immers toen al werden de Indo’s door hun gemengd bloed anders behandeld door enerzijds de Europeanen en anderzijds de inheemse bevolking. In die woeste tijd werden conflicten beslecht door daadwerkelijke gevechten en werden de Indo's vaak gedwongen om zich te verdedigen.

Van regeringszijde werd oogluikend de verkoop van “mixtiezenkinderen” toegestaan.
In het jaar 1676 kwamen er uit Holland orders waarin uitdrukkelijk stond vermeld dat “Indische kinderen” of “mixtiezen” onder geen beding gelijke rechten mochten hebben als de “outlanders” (uit Europa geïmporteerde Hollanders,Totokkers).

Kemajoran werd allengs de wijk van de outcast, de mensen in wie het Hollands bloed stroomde , maar door Holland niet voor vol werden aangezien.

Kemajoran ,de wijk van de Indo”s, van hen die qua afstamming behoorden tot twee werelden, de wijk waar ik was geboren en waar ik thuis hoorde en me ook thuis voelde of zoals de Indo placht te zeggen: “Senang”, omdat ook ik een kind was van twee werelden, afstammeling van een Amsterdams geslacht weliswaar, maar in wie ook het oosters ( Javaans, Madoerees, Chinees) bloed stroomt.

Toen we in de Vliegveldlaan kwamen wonen bleek  ook die straat zoals zovel straten in Kemajoran de oorlog niet ongeschonden te zijn doorgekomen.Diverse huizen, die voor de oorlog nog in al hun Indische pracht stonden te pronken in deze buurt,  waren afgebroken, platgeschoten of platgebrand  En de opengevallen plekken  waren  inmiddels  op een snelle en agressieve manier ingenomen  door alang-alang,  en wild struikgewas.

En ook de zuivelfabriek van DENUO, die tegenover ons huis (Vliegveldlaan nr. 110) stond was er niet meer. Waar voorheen de machines stonden te draaien, stond nu   zo’n 80 cm. hoog de alang-alang.

Maar er werd in de straat ook weer en nieuwe fabriek gebouwd, de de ASPRO-fabriek. Kortom, de wijk zag er anders uit dan vóór de oorlog, maar de sfeer en het karakter waren dezelfde gebleven. Het was niet alleen mijn geboortegrond, maar ook mijn dierbare thuisgrond .

Tegenover onze nieuwe woning op nr. 56 lag nu ook  een  alang-alangveld, al waren daar ook een paar warongs gebouwd van bilik (vlechtwerk van gespleten bamboe) met atap-daken ( palmbladeren).

Deze warongs waren niet die ik regelmatig bezocht als ik geld had .Hun assortiment was beperkt tot djadjanan (snoeperijen), die mijn smaakpapillen niet bijzonder konden strelen.

Neen, dan ging ik liever naar de verkopers   die voor de Chinese warong stonden zo’n 300 meter van ons huis vandaan  als ik de poort uitkomend linksaf ging of de verkopers die hun stalletje hadden  voor de Chinese warong rechts van ons huis (ongeveer 30 meter).

Eerst maar een bezoek aan de locatie rechts van ons  huis. Deze Chinese warong was, net zoals die links van ons huis en net zoals de meeste Chinese warongs , een winkeltje waar je de alledaagse boodschappen kon doen zoals rijst, olie,zout, boter, ketjap, etc.

Wat mij meer aansprak waren de stalletjes die vóór deze warong stonden. Zo stond er altijd een stalletje  waar koewé soetil werd verkocht een  soort gele poffertjes, waarvan het deeg in plaats van met melk met kokosmelk was gemaakt. Deze koewé soetil heb ik vaak voor ontbijt gehaald.Lekkerder dan brood!

En dan en kopje koffie toebroek erbij.

Verder stond er voor de warong ook altijd een mannetje, die gado-gado verkocht. Ik was een grote fan van hem en wanneer ik een portie gado-gado bij hem bestelde, mocht ik zelf in de bak met rawits (kleine hete pepertjs) graaien en het aantal bepalen (voor mij goed heet!).Als ik aan de beurt was dan gooide ik de door mij uitgezochte en van hun steeltjes ontdane rawits in de platte tjobek (vijzel) . De verkoper maakte de rawits fijn met de oelek (stamper) nadat hij er wat trassi (garnalenpasta) en wat zout had bijgedaan, dan deed hij er twee eetlepels dikke pindapasta bij en verdunde het sausje met wat water, niet te dun, de saus moet lekker stevig zijn. Dan deed hij er wat ketjap (sojasaus) bij en wat citroensap, Hiervoor gebruikte hij djeroek nipis ( kleine lemoen).Als de saus klaar was begon hij met het snijden van de overige ingrediënten   Wat gebakken tahoe (tofu) en tempé (sojabonenkoek)  ging in de saus, gekookte kangkong (waterspinazie), geblancheerde taugé en (wat ik zelf heel lekker vindt) gekookte paré ( bittere komkommer) en komkommerschijfjes. Daarna werd alles door elkaar gehutseld en in een pakje van bananenblad gewikkeld, waarna het pakje werd dichtgemaakt met een biting (stukje nerf van en palmblad waaraan een scherp puntje is gesneden) en kreeg ik het pakje mee. Thuis in de voortuin heerlijk smikkelen.

Let op: U heeft hierboven zo maar ( voor niks!) een recept gekregen., leuk toch?

Voor de Chinese warong links van ons in de straat stonden veel meer stalletjes. En allemaal het bezoeken waard!

Zo stond er een man met een draagbaar stalletje die taugé goreng verkocht (met ontjom!), een roedjak-verkoper, een stalletje waar men frisdrank en ijs verkocht, kortom er was daar genoeg keuze, afhankelijk van mijn budget op dat moment.

De ijsverkoper verkocht o.a. “ijs Shanghai’, en soort sorbet van stukjes fruit en schraapijs, overgoten met wat limonadesiroop ( ik koos meestal de groene,  palasiroop, met de smaak  van nootmuskaat)en gecondenseerde zoete melk.

Ook zat er ’s avonds regelmatig een saté-verkoper en ( alleen overdag) een man die  jamboe aer ( de kleine roze soort) verkoopt, waarbij je bij aankoop ook zout, gemengd met gemalen rawit krijgt, waarin je de jamboe’s kunt ‘dopen’, voordat je ze opeet.

(voor het vervolg zie het artikel “Kemajoran II” op deze weblog)

Kemajoran ( II) (vervolg van Kemajoran I)

Tussen de alang-alang op de plekken waar vroeger huizen stonden vond je resten puin, glasscherven, roestige blikken en vuilnis. Het was dan ook riskant om op die velden  op je blote voeten te lopen, wat ik dan ook beslist niet deed, ook al had ik een gruwelijke hekel aan schoenen aan mijn voeten, of het nu lakschoenen waren van een schoenenstalletje op Pasar Baroe  of gympies van de Bata-winkel op Senen.

Gelukkig waren er in de alang-alangvelden in de loop der tijd wat paadjes uitgesleten door bewoners  van de kampongs die achter de huizen lagen  en die  zo, lopend op hun  sandalen of klompen, een kortere weg hadden gecreëerd vanaf de geasfalteerde straten zoals de Vliegveldlaaan  naar de kampongs die daarachter lagen .

De Vliegveldlaan  was een lange weg, die in en wijde boog langs het vliegveld loopt . Wanneer je voorbij het vliegveld doorloopt  kruis je de brede Goenoeng Sa(ha)riweg. aan de andere kant loopt de Vliegveldlaan uit  op de Marinelaan die verderop weer de Goenoeng SA(ha)riweg kruist.  Op de hoek Marinelaan-Goenoeng Sari ligt het Marinecomplex waaromheen een hoge muur is aangelegd. De Goenoeng Sariweg was de brede weg, die richting Antjol en Tandjong Priok leidde.

Ik liep graag langs de paadjes in de alang-alangvelden  naar de kampong, waar de mensen je op den duur  herkenden en ook leerde kennen en je altijd weer met een vrolijk ’allo sinjo’ begroeten. Ik voelde me op mijn gemak tussen de mensen in de kampong en sprak ook hun taal. Zo gebruikte ik bijvoorbeeld veelvuldig het stopwoordje ‘dong’, dat typisch voor die streek was. “djangan, dong….”, ‘Nanti, dong…. “ 

Op deze paadjes door de alang-alangvelden naar de kampong heb ik ook op de fiets van mijn moeder het fietsen geleerd, meestal met vrolijk gelach en stimulerend gejuich begeleid  door de bewoners van de kampong, die zo mijn vorderingen  bij het  temmen van de stalen ros van dichtbij (eerste rang! ) hebben meegemaakt, dit in tegenstelling tot mijn moeder, die niet meemaakte en zelfs hier niets van wist, omdat ze dan haar middagdutje deed. Immers alleen als ze sliep kon ik haar fiets ‘lenen’……

Toen we op nr. 110 woonden (vóór de oorlog) hadden we een paar bedienden ( een baboe een kokkie, een djongos) maar na da oorlog, was alles veel duurder geworden en dus ook het personeel. We hadden op de Vliegveldlaan 56 dan ook maar één bediende, een baboe, die Tjemiel heette. Als kind noemden we haar wel eens Schlemiel  , omdat ze “latah” was.
Latah is een psychische aandoening, waarbij men de zelfbeheersing verliest en dwangmatig woorden of zinnen van een gsprekspartner herhaalt of acties van anderen imiteert. Opvallend is ook dat lijders willoos opdrachten van anderen opvolgen. 
En hier maakten we als kind gebruik van of, achteraf bezien, MISBRUIK door Tjemiel opdracht te geven  om de borden die zij in haar handen had te laten vallen of haar op te dragen bepaalde woorden te zeggen, die wij zelf niet in onze mond mochten nemen op straffe van een lel met de sapoe lidi (bezem van de nerven van palmbladeren) of de bakiak (houten klomp) . Wat kunnen kinderen soms wreed zijn.

Zoals ik al opmerkte voelde ik me senang in deze wijk. Onder mijn vrienden uit Kemjoran waren behalve Indo’s ook totoks en Javaanse jongens. Kennelijk leefde ik in overeenstemming met het karakter van Kemajoran in twee werelden, die ik onbewust in mezelf verenigde. Hebben mijn ouders daarvan  misschien iets voorvoeld toen ze me behalve ‘René’ ook nog als tweede naam de naam  ‘Louis’ meegaven. Louis, de Franse vorm van het Hebreeuwse Levi, dat de betekenis heeft  ’de twee tot één maken’.’de twee verenigen’.

Enkele van mijn Hollandse en Javaanse vrienden wil ik  graag in aparte artikelen  aan u voorstellen, namelijk de Hollandse Jongens Keesie en Henkie en de Javaanse jongens, Soegito, Soemarmin en Soetedjo.

Keesie, (Hollandse) voetbalvriend uit mijn jeugd.

Eén van mijn Kemajoran-vrienden, die ik hier aan u wil voorstellen, was Keesie

Hij heette eigenlijk Kees, maar omdat hij nogal klein van stuk was voor een Hollandse jongen ( geboren in Rotterdam) noemde ik hem Keesie. Hij had een stevige, gedrongen gestalte en een open vrolijk gezicht met stroblonde krullen en lichtblauwe ogen.Mijn Javaanse vrienden noemden hem si Boeleh ( de witte)  of gewoon Anak Londo (Kind van Holland) . Keesie sprak maar enkel woorden Maleis “Tidak” (Neen)  en “Djangan” (Niet doen), maar dat vond hij kennelijk voldoende om naar al te opdringerige Javanen toe zijn territorium af te bakenen

Ik leerde Keesie kennen via de sportvereniging van de kerk. Mijn vader was namelijk jeugdouderling geworden van de Protestantse Haantjeskerk (Pniëlkerk) op Pasar Baroe ( zie ook het artikel “De Haantjeskerk” op deze weblog)  en voortvarend als hij was begon hij meteen met het organiseren van sportactiviteiten voor de jeugd, zoals volleybal, voetbal, kastie, korfbal. Daar leerde ik Keesie kennen en het klikte meteen tussen ons. Toen we de eerste keer van het voetballen naar huis reden, kwamen we tot de ontdekking dat we beiden in dezelfde straat woonden, alleen woonde hij aan het begin van de Vliegveldlaan, dicht bij de spoorwegovergang. Waarom zijn familie als Hollands gezin in Kemajoran is komen wonen is mij nooit duidelijk geworden.

Als we naar sport gingen dan haalde hij me altijd af, ook al moesten we op weg naar het sportveld  weer langs zijn huis, zodat hij de afstand van zijn naar mijn huis twee keer moest afleggen.

Keesie reed op  een degelijke Hollandse fiets, een stevige stoere bruinrode Gazelle, compleet met verlichting, standaard en fietspomp, die zijn ouders voor hem uit Holland hadden meegenomen, terwijl mijn fiets eigenhandig was samengesteld uit onderdelen van diverse gevonden of gekregen fietswrakken van even zo veel verschillende merken. Een soort ‘monster van Frankenstein’. En zo gedroeg mijn fiets zich af en toe dan ook: onberekenbaar en soms levensgevaarlijk.Toch vroeg Keesie  me heel vaak van fiets te wisselen als we naar sport gingen, want de mijne was een ‘doortrapper’ en  zo’n fiets  is pas  echt  stoer immers!

We trainden met de kerkclub op het veld bij de Haantjeskerk of op het Waterlooplein (zie ook het artikel “Waterlooplein” op deze weblog) , vlak bij de grote kathedraal, bij de meeste Batavianen wel bekend. Dit was ook het plein waar later de Amerikaanse opwekkingsevangelist Billy Graham duizenden mensen zou trekken met zijn vlammende preken, ook nonnetjes en pastoors.

Met de voetbalclub deden we onder de naam “De Haantjes”ook mee aan een jeugdcompetitie die door de voetbalclub BVC, de Bataviaasch(e) Voetbal Club, was uitgeschreven( zie ook het artikel “Aanvallen……!!”op deze weblog) .

BVC, de club die door de in Batavia alom bekende en gerespecteerde Paatje Versteegh werd opgericht.

Aan de wedstrijden, die op het veld van BVC werden gehouden, deden veel jeugdclubs mee, onder andere de Molukse vereniging Mena Moeria. "Mena Moeria"is ook de strijdkreet van de R.M.S.  (Republik Maluku Selatan/ Republiek der Zuid-Molukken), die streed voor een onafhankelijk en vrij Zuid-Molukken. Letterlijk betekent deze kreet: ‘Voor - Achter’, in de zin van: “Wij vormen samen een onverbrekelijk geheel”

Wij verloren altijd van het elftal van Mena Moeria..Zij hadden immers veel meer techniek in huis omdat mijn vader, die onze trainer was, ons die niet kon bijbrengen, om de doodeenvoudige redenen dat hij zelf nooit gevoetbald had en de spelregels uit een boekje heeft moeten leren. Ook van voetbaltactiek had hij nog nooit gehoord.

We hadden donkerblauwe broeken en lichtblauwe shirts met op de zak een wit schild met een rode, geborduurde haan. De shirts waren oorspronkelijk wit  ( op  Pasar Senen gekocht), maar mijn vader had ze lichtblauw geverfd in een verfbad waarbij ik mocht helpen en de donkerblauwe haantjes had hij zelf erop geborduurd.

Voetbalschoenen hadden we niet, dus voetbalden we altijd op blote kakkies. Onze rechtback, Boy Ripassa, had zich de gewoonte aangemeten om met omhooggekrulde tenen te punteren. Wat ik ook probeerde, dat kunstje lukte me niet, want als ik dat deed kneusde ik onherroepelijk mijn tenen, zodat ik me maar toelegde op het schoppen met binnen- en buitenkant voet. Op die plekken werd dan ook al gauw eelt gevormd.

Op een dag stond weer een wedstrijd tegen Mena  Moeria op het programma. Waarschijnlijk met het verlies van de vorige wedstrijden tegen deze Molukse club in hun achterhoofd waren diverse spelers van ons team niet komen opdagen . Mijn vader kon dan ook maar 8 namen op het wedstrijdformulier invullen en dat was het minimum aantal spelers dat je moest opstellen om een wedstrijd te mogen spelen. Kom je er geen 8 opstellen, dan werd je club reglementair als verliezer beschouwd. Wij konden dus de wedstrijd beginnen. Ik was keeper (de echte keeper was niet komen opdagen) en Keesie linksback. Hij was trouwens  de enige back, want zijn collega- back was één van de afwezigen Ook de ‘halfs” (rechtshalf, midhalf en linkshalf) en de voorhoede (rechtsbuiten, rechtsbinnen midvoor, linksbinnen en linksbuiten)  waren niet compleet, dus we hadden voordat we begonnen al een enorme afstraffing ingecalculeerd.

In die tijd was er nog geen sprake van een 4-3-3 of een 3-4-3 systeem. In het doel stond de keeper, vóór hem stonden de linksback en de rechtsback en daar weer voor de linkshalf, de midhalf en da rechtshalf en in de voorhoede de linksbuiten, de linksbinnen. de midvoor, de rechtsbinnen en de rechtsbuiten. That’s it!

Ondanks dat we maar 8 spelers hadden  betraden we vol goede moed het veld. Het begon nog te regenen ook . De lucht was donker en er wachtte ons een echte tropische regenbui.

Het werd zoals verwacht een eenzijdige wedstrijd, waarbij de triomfantelijke en superieure grijns op de gezichten van onze Molukse tegenstanders, die fel afstak tegen de verbeten en grimmige trek op onze smoelwerken omdat we toch probeerden er nog iets van te maken .Voordat de scheidsrechter het startsignaal gaf  kwam Keesie naar me toe en fluisterde met een licht Rotterdam accent:  “Elke bal die richting jou komt die ram ik wel naar voren toe”. Ik knikte dankbaar.

En Keesie hield woord, hij rende van links naar rechts en elk bal die in mijn richting kwam, die knalde hij naar voren onder het uitstoten van een soort indianenkreet, waarschijnlijk geïnspireerd door de aanhangers van onze tegenstander, die af en toe vanaf  de kant  fanatiek  “Mena moeria” schreeuwden om hun ploeg aan te moedigen . En het ging harder regenen.Het water plensde op het veld als mandiwater (mandi = baden) uit de gajoeng (waterschep)  Er lagen hier en daar al grote plassen op het veld, dat langzaam aan in een modderbad veranderde en waarin de bal vaak bleef steken

Keesie werkte zich letterlijk te blubber. Door de vele slidings die hij moest maken zat hij helemaal onder de vettige modder. Je kon niet meer zien dat onder die bruine smurrie een blonde Hollandse jongen schuil ging. Ook zijn gezicht was bruin van de modder. Toen hij heel even dichtbij me stond nadat hij weer onder het slaken  van een ijselijke kreet de bal uit het doel had weggeramd , ontwaarde ik in dat vuilbruine masker, waarachter zijn gezicht zich verborg, twee helder blauwe ogen. Keesie… Wat mij het meest raakte was de blik die ik in die blauwe ogen zag. De blik van een echte onverschrokken fighter., ‘poekoel teroes!’ En ik wist daar en toen dat Keesie, de Hollandse jongen uit Rotterdam een echte anak Kemajoran was geworden. Saluut sobat!

Theresiakerk( weg)

Zoals in het artikel “Op de Cas” op deze weblog al vermeld woonde de toenmalige rector van de CAS, de heer H. Stam met zijn vrouw, twee dochters en zoon Herman op de Theresiakerkweg.

Ik ben daar een paar keer op bezoek geweest, omdat ik bevriend was met Herman, die bij mij in de klas zat. Zo kwam ik ook eens op zijn verjaardag en omdat ik wist dat hij graag goochelde nam ik voor hem een boek mee, geschreven door de Nederlandse acteur, producer en goochelaar Adrie (Adriaan) van Oorschot “Hokus pokus dat kan ik ook".

Op in de Theresiakerkweg te komen moest ik de gewone weg naar de CAS fietsen ( zie ook het artikel “Fietsend naar school” op deze weblog).

Op Koningsplein-Oost aangekomen moest ik dan voorbij de school rijden naar Koningsplein-Zuid, deze uitrijden en dan linksaf Laan Holle oprijden. Dan doorrijden voorbij Kebon Sirih en de Oude Tamarindelaan en dan rechtdoor de Theresiakerkweg op.

Op de Theresiakerkweg 11, stond ook de Heilige Theresiakerk, waarnaar deze weg werd vernoemd.

In 1930 waren  de wijken Menteng ( zie ook het artikel “Menteng” op deze weblog) en Gondangdia zo volgebouwd en bewoond dat de Rooms-Katholieke gemeenschap naar een eigen ruimte zocht niet al te ver uit de buurt om hun diensten te houden. Ze waren immers tot nog toe aangewezen op de diensten in de Kathedraal aan het Waterlooplein.

Men heeft toen een stuk grond gekocht om een nieuw godshuis te bouwen aan de Soendaweg. Deze weg werd later omgedoopt in  Theresiakerkweg en een zijstraat kreeg de naam Soendaweg.

Voor de realisatie van het plan werd een opdracht gegeven aan de architect J. Th. Van Oyen. De bouw werd voltooi in 1934 en de kerk ingewijd door Pastoor A. Th. Van Hood SJ, vicaris van Batavia.

De kerk telde drie deuren met boven elke deur een groot raam. Op het middelste raam was de beeltenis aangebracht van de Heilige Theresia en op de beide andere ramen respectievelijk die van St. Igntius de Loyola (stichter van de   “Societas Jesu”) en die van St. Franciscus Xaverius, beschermheilige van de missie.

In   1936 kreeg men hier een eigen parochie, De Heilige Theresia-parochie, onder pastoor F. Fleerakker. Hij bekleedde deze functie tot 1943.

Toen we in Batavia woonden hadden diverse pastoors de Theresia-parochie onder hun herderlijke hoede. In 1951 bijvoorbeeld was dat pastoor Y. Awicks SJ en van 1951 tot 1960 opeenvolgend de pastoors Henricus Vroom, Wilhemus Rietra, Eustachius Djajaatmadja en Theodorus Madleuer

Leve de Koningin 1948

Werd de verjaardag van  Koningin Wilhelmina  in Indië (en dus ook in Batavia) uitbundig gevierd, dit gebeurde uiteraard in nog meerdere mate ter gelegenheid van haar 50-jarige ambtsperiode  in 1948.

We woonden toen in Batavia en maakten de festiviteiten daar mee. Ze zou in datzelfde jaar troonafstand doen ten gunste van haar dochter Juliana en dat maakte de viering waarschijnkijk ook tot een soort afscheid van de koningin die al die jaren  ook  vorstin was van Nederlands-Indië en dus ook van Batavia!.

Er was immers  ook een park in Batavia  naar haar vernoemd, het Wilhelminapark, ingesloten tussen de Citadelweg, de Willemslaan en Waterlooplein-West.

Net als ter gelegenheid van haar verjaardag was ook nu de stad versierd maar nu wat uitbundiger en ook nu  waren op diverse plaatsen erebogen opgericht, prachtig versierd met bloemen, slingers en vlaggen.

Er was een aubade van schoolkinderen voor het paleis van de Gouverneur-Generaal  van Mook, een militaire parade van landmacht, marine en luchtmacht op het Koningsplein (waar ik met mijn vader ook naar toe was gegaan), en luchtvaartshow op Tjililitan, een dropping van parachutisten, een optocht van versierde wagens en auto’s in Weltevreden, waaraan ook padvinders deelnamen, maar ook bedrijven, zoals de KLM.

In Rijswijk en Noordwijk was er Pasar Malam, die door de patih van Batavia werd geopend met een toespraak, waarna de echtgenote van de burgemeester een lint doorknipte. Daarna kon men het terrein betreden.

’s Avonds kon men genieten van de feeërieke verlichting in de stad, vooral op Noordwijk en Rijswijk, de vele standjes langs de straten met allerlei lekkernijen, speelgoed en vele verleidelijk hebbedingetjes.En ’s avonds zagen we  pas goed  dat ook het paleis van de gouverneur-generaal aan het Koningsplein  feestelijk geïllumineerd was.

Het was een groot feest, maar tevens een afscheid, afscheid van een koningin, maar ook afscheid van een tijdperk.

Want hoe betrekkelijk alles was bleek wel in 1950, toen het Wilhelminapark in Batavia moest plaats maken voor de Istiqlal Moskee .

Op de CAS

Aan het Koningsplein, aan de oostzijde stond in de 50-er jaren het scholencomplex van de CAS (Carpentier Alting Stichting). Hier ging ik na mijn lagere schooltijd naar toe ( zie ook het artikel “Fietsend naar school” op deze weblog).

Helemaal achterin op het terrein stond de MULO (Meer Uitgebreid Lager Onderwijs) en vooraan het Lyceum.

Het Lyceum had een onderbouw van twee jaar, waarna je kon kiezen tussen Gymnasium, HBS ( Hoger Burgerschool) en MMS (Middelbare Meisjesschool).

Op het Gymnasium kon je later nog kiezen tussen een Alpha en een Beta kant en op de HBS tussen een A en een B-kant. Ik zou de HBS-B kant opgaan.

Het idee achter dit schooltype  was dat het vóór de puberteit niet duidelijk was of leerlingen meer aanleg voor exacte vakken of voor (klassieke) talen hadden. De onderbouw was dus een voorloper van de  tegenwoordige (anno 2008)  brugklas, met dien verstande dat niet naar het niveau, maar naar de richting van de leerlingen gekeken werd. Het lyceum als geheel kan gezien worden als een vroege vorm van de huidige (anno 2008)scholengemeenschap.

Toen ik daar op school ging was de heer H. Stam de rector. Hij woonde met zijn gezin (vrouw, twee dochters en een zoon) aan de Theresiakerkweg. De zoon, Herman, zat bij mij in de klas.

Helaas kan ik me niet meer de namen van alle docenten herinneren. Een paar kan ik hier nog wel noemen.

De heer Stam (Rector en docent Nederlands), de heer drs.  J. Arntz ( Con-rector en docent Geografie),  de heer L. van Meesche (docent tekenen), de heer D. Ruys (docent Frans en Nederlands)( naar ik me herinner was hij nog familie van de Nederlandse acteur/regisseur Cor Ruys), Mevr. Steenberghen ( docent Frans) ( zij vertrok later uit Indonesia om in Zuid-Frankrijk te gaan wonen), de heer ir. Burgemeestre ( docent Scheikunde) ( hij vetrok later naar Brazilië om daar te werken bij een oliemaatschappij),

de heer van Hemert ( docent Bahasa Indonesia, een verplicht taalvak in de onderbouw) (hij was Warga Negara, Indonesisch staatsburger en in de tijd ook lid van het Indonesisch parlement), de heer van Swamborn (docent biologie) , de heer Stuiver (docent wiskunde)  de heer Ir. Tan (docent wis- en natuurkunde kunde) (door zijn bijzondere lessen  kreeg ik later interesse in zaken als relativiteit en kwantumfysica) , de heer Fouraschen en Van den Berg ( beiden docent geschiedenis) en mej. drs. Fischer (docent Duits).

Zij waren stuk voor stuk bijzondere leraren  met liefde voor hun taak en vakgebied, die in staat waren je te boeien  en belangstelling voor hun vak op te wekken.

Enkele leerlingen met wie ik in de klas heb gezeten waren:

Meiske Allaert (een heel stil maar bijzonder intelligent meisje), Eefje Bakker (toen ik in 1979 in Indonesia was ontmoette ik haar in Jakarta, waar ze nog woonde. Toen we nog op de CAS zaten woonden we in dezelfde straat. de Vliegveldlaan. Haar vader was aannemer ), Heidi van Barnau Sijthoff, Peter Bax, Leo Blanken,

Don Boellaert van Tuyll (Is later koopvaardijofficier geworden en heeft een tijd in Oosterbeek in Gelderland gewoond), Henk Duistermaat, May Engelen ( zij zat  bij mij ook al op de lagere school (zie ook het artikel “Lopend naar school”op deze weblog),  Micki Grosz, Tan King Han, Lily Hana, Margy Keesberry (was ik heel even heimelijk verliefd op geweest. Vertrok uit Indonesië met haar ouders), Marlies Konings, Elly Moerman, Marcel Neumann., Steven Peek, Judith Pelaupessy, Leo Peters, Mieke Piekaar, Eddy Slamet (zoon van de destijds bekende professor Slamet, woonde in 2007 nog in Jakarta),

Herman Stam ( zoon van de rector. In 2007 kreeg ik in Nederland contact met hem. Hij is samen met zijn vrouw nog op bezoek geweest. Hij werd in Nederland docent tekenen ), Thelma Tan, Wiesje Tan, Cathelien de Vlieger,  Wim Vredevoogd (Zoon van de enige echte ‘Sinterklaas’die elk jaar op Kemajoran met het vliegtuig aankwam, zogenaamd uit Spanje) , Els Wevelaar en Gerry de Wilde.

Gang Scott ( Anno 2008: Jalan  Budi Kemuliaan)

Gang Scott ( Scottweg) was een niet zo lange weg, maar wel een weg met een rijk verleden.

Deze weg werd aangelegd door de Schotse koopman en later inspecteur bij de opiumpacht Robert Scott, een achterneef van Sir Walter Scott, de dichter en schrijver (van o.a. Ivanhoe). Robert Scott legde deze weg aan toen hij zelf  aan het Koningsplein woonde.

Gang Scott herinnerde ook aan de Nederlandse dichter-schrijver Leo Vroman, die in 1940 naar Nederlands-Indie vertrok en daar in Batavia aan de Gang Scott een kamer betrok bij mevrouw Wijmer  om zijn in Utrecht begonnen biologiestudie voort te zetten aan de Geneeskundige Hoogeschool te Batavia.

Toen de Japanners Nederlands-Indië binnengevallen waren, werd hij geïnterneerd en verbleef in verschillende kampen.

Ook de schrijver Arthur van Schendel ( o.a. “Een zwerver verliefd”) , die in 1874 in Batavia werd geboren heeft in de gang Scott gewoond.

Zo lezen we in zijn “Ongepubliceerde jeugdherinneringen” :” Wij liepen over gras onder donkere bomen, het Koningsplein…… Wij woonden in de Gang Scott.”

Aan de Gang Scott stond ook in de 50-er jaren de Armeense Kerk, gebouwd door E, Chaulan, Deeleman & Co , begonnen in 1852 en opgeleverd in december 1854, vlak bij de hoek, gevormd door Koningslein-Zuid en Koningsplein-West. Dit gebouw werd in 1964 gesloopt.