Etienne Vermeersch
Editor: Willy Weyns
Op de achterflap:
Etienne Vermeersch was in 2012 de zomergast op de ‘rando-filo’, een wandel- en filosofieweek in de Provence, jaarlijks georganiseerd door Leaudelure in de vallei van de Jabron.
Gastheer Willy Weyns en de vijftien deelnemers vuurden gedurende vijf dagen vragen af op de filosoof, over (actuele) thema’s die hen nauw aan het hart liggen: wetenschap en pseudowetenschap, ethiek en bio-ethiek, de financieel-economische crisis, de zesde staatshervorming, multiculturaliteit en fundamentalisme, religiositeit, de actualiteit van mensenrechten en van de verlichting en ook het probleem van de vrije wil.
Deze gesprekken worden nu uitgegeven. Een bescheiden ogend boekje van 202 pagina’s, klein van letter maar zeer leesbaar gedrukt. De vormgeving doet denken aan een cursus, maar blijkt zeer handig bij verwijzingen.
Eerst geeft Vermeersch een inleiding over zijn uitgangspunten, waar in de latere uiteenzettingen vaak naar verwezen wordt. Wat plezierig aandoet: ‘moeilijke’ termen worden verklaard met verwijzing naar hun oorsprong, bijv. ‘nomologische’ (nomos is wet) p. 36
In de inleiding gaat het over wetenschap. Daarin maakt hij een onderscheid tussen ‘de k-rationaliteit, die we bij het kennen nastreven, en de d-rationaliteit, die betrekking heeft op het doen of handelen. In de eerste vorm vraagt men:’Hoe verwerf ik betrouwbare kennis?’ De tweede betreft de vraag: ‘hoe handel ik rationeel (efficiënt) in functie van mijn doelstellingen?’ (p. 26). Naast deze twee vormen van rationaliteit hanteert hij een ‘ladderschema’ van het onderwerp van de totaliteit der wetenschappen in 6 + 2 niveaus (p. 29).Op het eerste gezicht lijkt het onoverkomelijk moeilijk, maar Vermeersch is, naast een uitmuntend filosoof, ook een uitstekend leraar. Stap voor stap leidt hij zijn toehoorders en nu zijn lezers naar inzicht in wat hij bedoelt, zodat in de latere uiteenzettingen kan verwezen worden naar die basisopvattingen.
En dan worden gebieden geëxploreerd die de nadenkende mens van vandaag raken. Door te verwijzen naar de voorgeschiedenis of naar andere culturen probeert hij die specifieke realiteit te kaderen. Dan merk je hoe onze opvattingen beïnvloed zijn door een Westerse manier van tegen de dingen aankijken, dat we vast zitten in een ‘nu’-overtuiging, terwijl reeds een hele evolutie heeft plaatsgevonden die tot ons huidige denken leidde. Niet dat Vermeersch stelt dat op alle zich aandienende problemen adequate oplossingen te realiseren zijn. Hij probeert een maatschappelijke visie te formuleren waarin de best mogelijke opties voorgesteld worden.
Wat opvalt, is dat hij rustig uiteenzet hoe hij tot een bepaalde opvatting komt. De lezer kan de opbouw van het denken stap voor stap mee volgen. Vermeersch laat de lezer kennis maken met opvattingen en consequenties van andere culturen en godsdiensten, maar nergens voel je een betweterigheid of een negatieve evaluatie van wat anders is, wat verschilt van zijn opvatting. Integendeel, hij probeert op genuanceerde en gegronde wijze uitspraken te doen over het Christendom, de Islam, het Jodendom,… maar haalt met evenveel respect andere godsdiensten en levensopvattingen aan. Dat geeft de lezer de mogelijkheid om het eigen denken af te tasten, te evalueren en bij te stellen.
Hier is een filosoof aan het woord die eerst en vooral mens is, die zijn verworven inzichten wil delen met de anderen, die dat doet op een wijze dat ook een niet-filosofisch gevormde lezer meegenomen wordt. Natuurlijk moet je bij de les blijven, want het is geen gemakkelijk verhaal. De problemen die aangehaald worden beroeren de lezer emotioneel omdat hij er in het dagdagelijkse leven mee te maken krijgt… en hoe reageer je als je gevoelsmatig aangesproken wordt: durf je verder op weg gaan met iemand die het gevoelsmatige durft openbreken naar een rationeel gefundeerd verwoorden?
Een boek om op rustige momenten te lezen en te genieten van de helderheid van het betoog. Wellicht helpt de lectuur om een standpunt in te nemen, van standpunt te veranderen of je ingenomen standpunt te ondersteunen t.o.v. hedendaagse maatschappelijke problemen. M.a.w. doe dit boek je jezelf cadeau als anderen er niet aan denken.
