Ravage

De afspraak ligt al lang vast: samen met L. (10 j;) en C. (12 j.) ga ik naar het dierenpark van Planckendael . Hopelijk zal het die dag goed weer zijn.

En het weer is schitterend. De kinderen hebben hun rugzak geladen met water en een frisdrank, want bij zo’n warm weer moet je veel drinken. En ja, ook nog een koek en een snoepje voor tussendoor. We gaan met de bus, die stopt niet zo ver van waar ze wonen. C. weet waar de bushalte is en als een goede gids leidt ze er ons heen. Daar is het even wachten, maar ondertussen nemen de verhalen een onstuitbare loop: oma Lut zien ze niet elke dag.

Bus op, plaats zat. Het is voor mij de eerste keer dat ik op deze busrit mee rij. Even hou ik mijn adem in als ik merk hoe de bus zich door de smalle dorpsstraten wringt. Maar de chauffeurs (m./vr.) kennen de weg en kunnen zich bijna blindelings door de bochten manoeuvreren. C. belt wanneer de halte van het dierenpark in zicht komt. Het is leuk om zien hoe prettig ze het vindt verantwoordelijk te nemen.

Via een ondergrondse gang het dierenpark in. Even aanschuiven voor de aankoop van de toegangskaarten. En dan het avontuur tegemoet;

Gelukkig is het dierenpark erg bezoekersvriendelijk bij zonnedagen: meestal loop je onder het gebladerte van bomen door, zodat je niet rood geblakerd naar huis moet. We hebben wel zonnecrème mee voor ingeval van … maar die kan in de rugzak blijven steken.

L. en C. hebben al vaker het dierenpark bezocht. Ik heb geen tijd om even afwezig te zijn met mijn aandacht want ze houden me bij de les. Ik zal samen met hen het dier ontdekken dat zich verborgen houdt. Neen, niet daar maar achter dat heuveltje, zie je dat niet bewegen? Dat is een … en dan volgt de naam van het dier. Pas als ik beaam dat ik het gezien heb, trekken ze verder. C. heeft het plannetje, dat we bij de ingang kregen, bij de hand. Zij gidst ons doorheen de continenten: op de kaart toont ze waar we zijn en welke weg we nu moeten nemen. L. heeft veel oog voor de lucht: hij is als het ware geobsedeerd door de ooievaars: kijk, daar vliegt er een en kijk, daar weer een nest.

Maar ze zijn erg oma-vriendelijk. Wanneer we voorbij een stellage komen, een soort brug van touwen, stellen ze voor die niet uit te proberen … want dat is niks voor oma Lut, ze zou er waarschijnlijk op blijven steken. En of ze gelijk hebben, zo’n toestanden zijn niet meer aan mij verkocht.

De kinderen tonen hoe goed ze geluisterd hebben toen ze de laatste keer met de school hier op uitstap waren. Zonder dat ik er om vraag krijg ik uitleg over de miereneter en het luipaard en de … En dan heb ik de pinguïns nog niet gezien: als bezoeker moet je op de voorziene weg blijven, maar de pinguïns kunnen vrij rondlopen en als ze op de weg van de bezoekers komen, mag je ze aaien.

De voormiddag is zo om. Op zoek naar iets eetbaars … en dat valt wat tegen. In ‘Amerika’ treffen we een eettent waar je hamburger en dergelijke kunt krijgen en frieten. Voor kinderen meestal een aantrekkelijk vooruitzicht. De hamburger is wat te goed doorbakken … en de man die ons bedient is niet wat je noemt ‘klantvriendelijk’. Waarschijnlijk heeft hij te slecht of te weinig geslapen, is het te warm en zijn er teveel klanten.

Zijn norse bediening neemt niet weg dat het heerlijk is om neer te zitten en te eten. Ik merk dat ik moe ben. Ik ben niet gewoon zolang te wandelen. Ook de kinderen kunnen de rustpauze gebruiken.

En dan gaan we verder. Het enthousiasme is wat gedaald maar een ijsje zal daar wellicht verandering in brengen. Op een bank, in de schaduw, genieten we ervan. Terwijl we zo rustig genieten komt er een donkere hemel opzetten. Dat voorspelt niet veel goeds. Er vallen zelfs enkele druppels als we weer verder gaan. Toch trekt de bui weer over. Maar de rek is er uit. Ik ben moe en de kinderen ook. We gaan nog iets drinken, ondertussen gaat L. de speeltuin uitproberen en daarna besluiten we om terug naar huis te gaan. Het was heerlijk om meemaken maar het is genoeg geweest.

Terug de bus op. Een uur vroeger dan voorzien zijn we weer thuis. De kinderen installeren zich voor een uurtje achter een of ander computerspelletje … en ik, ik haal mijn middagdutje in.

Dan komen de berichten over het vliegtuig dat neergehaald werd. Ik ben er onderste boven van. Waarom dienden die onschuldigen geofferd te worden? Welk ideaal kan aanspraak maken op een mensenleven? De impact van de raket laat een oneindig aantal stukken en stukjes door de lucht zweven voor ze neerdalen op de grond.

Ik vertrek vanuit een centrum en daarom heen snij ik, met de losse pols, plezier van leven.

Vanuit het chaotische van de bijenkorf organiseer ik me rond centrale vlakken. Het geeft meer rust.

L. (10 j.) komt een dagje bij ons doorbrengen. Wanneer hij toekomt, blijkt hij zijn tekenboek niet bij te hebben. Maar dat heeft hij vandaag niet nodig: hij wil zo’n dingen maken als oma Lut. Dus papier uitsnijden.

Ja, natuurlijk, waarom niet? Wat is er leuker dan je eigen ‘kunnen’ doorgeven aan een kind dat erdoor geboeid is. Alleen dat ‘uitsnijden’ houdt toch wat risico’s in. De mesjes zijn vlijmscherp en ik laat hem graag ‘heel’ naar huis gaan. Dus leg ik duidelijk uit dat hij alleen mag snijden als de vingers van zijn rechterhand (L. is links) achter het mesje zijn.

Eerst leg ik een snijmat op tafel: alleen op deze snijmat mag er met een mesje gewerkt worden. Maar L. is een slimme jongen en begrijpt dat hij alleen in het papier en niet in het tafelkleed mag snijden. Dan haal ik wat gekleurde repen papier uit de afvalbak om te oefenen.

Hij heeft geen aanmoediging nodig. Hij werkt heel geconcentreerd en hij doet het inderdaad veilig. Een eerste reep is bewerkt. Daarna volgt een andere. Neen, hij heeft voldoende aan het papier dat bij hem ligt. Daarna wil hij alles op een witte ondergrond kleven. En wat hij uitgesneden heeft zal hij ook gebruiken om zijn werk af te maken, hij heeft echt geen nieuw papier meer nodig.

Ik zorg dat die ondergrond een standaardmaat heeft. Straks zal ik op zoek gaan naar een passe-partout. Wat is dat een ‘passe-partout’ ? Met woorden en met een gepaste passe-partout die ik ergens nog heb liggen krijgt hij uitleg. Ik zie aan zijn gezicht dat hij die kennis op school wel zal aan bod laten komen.

Hij werkt tot zijn wangen rood zien van inspanning en opwinding. Ook het kleven, niet de gemakkelijkste klus, werk hij af zonder dat ik moet tussen komen. Uitleg geven is genoeg: wanneer hij snapt hoe het moet gebeuren kan hij alleen verder.

Eens alles af is, na meer dan twee uren intense arbeid zonder onderbreking, krijgt zijn werk niet alleen een passe-partout zoals bij echte schilderijen, maar ook nog een kader met glas ervoor.

Ik hang zijn werk aan de muur tot hij naar huis gaat. Ik vind het ook erg goed gelukt. Zelf zegt hij dat het hem doet denken aan een Egyptische muurschildering. Dat klopt: puur abstract roept hij die wereld op.

En thuis gaat hij iedereen foppen: hij gaat vertellen dat oma Lut het werk gemaakt heeft. Wedden dat ze het geloven?

Ik vergroot twee stukken laag uit en trek daartussen enkele lijnen. Er is geen boord die omkadert. Dat geeft het werk meer kwetsbaarheid.

Nu werk ik in lagen die ik met elkaar verbind door lijnen. Leuk om doen.

Dat snijden is wel verslavend: ‘s avonds voor het inslapen bedenk ik allerlei ontwerpen en ’s morgens kan ik niet vlug genoeg achter mijn tekentafel staan. Tussendoor neem ik wel wat rust: een koffie drinken, iets lezen, wat in de keuken rommelen … een ganse dag recht staan, zeker bij dit warme weer, is wel vermoeiend. De dagen vliegen voorbij. Zolang mijn handen het niet begeven snij ik enthousiast verder.

Ik heb de indruk dat mijn uitsnijden niet veel nieuws meer bijbrengt, dat ik eindeloos kan doorgaan met basisvormen te laten doorsnijden met lijnen. Ik wil het over een andere boeg gooien, het voor mezelf terug wat boeiender maken, mezelf uitdagen om andere horizonten te verkennen.

Ik snij er maar wat op los terwijl ik mijn inspiratie zoek bij de honingraat van een bijenkorf. Is het vorige werk met die basisvormen en lijnen meer rationeel, nu wil ik op zoek gaan naar een meer emotionele vormgeving.

Hier gebruik ik gekleurd papier om te snijden en een witte achtergrond. Ik had dit blauwe papier als achtergrond gebruikt maar wat gemorst met de lijm … en een papier weggooien doe ik alleen maar als ik er helemaal niets meer kan mee aanvangen. Nu is mijn creativiteit aan bod kunnen komen terwijl mijn zorgzaam omgaan met materie een goed gevoel kreeg. Van harmonie gesproken.

Hier zijn alleen cirkels als basisvorm. Ook de rand aan de buitenkant laat ik weg. Dat maakt het geheel kwetsbaarder, omdat er geen omkadering meer is. Het is alsof een soort beschutting weg valt. Hier snij ik het werk uit wit papier en kleef het op een donkerblauwe ondergrond.

De cirkel heeft zijn plaats bij de basisvorm veroverd. Op sommige plaatsen laat ik nu de lijnen stoppen bij de basisvorm, dat laat de vorm meer spreken.

De cirkel doet zijn intrede als lijn. Het duwt me een beetje de meer rationele kant op. Wanneer ik een verandering merk ben ik altijd benieuwd waarheen die stap me gaat brengen. Net of ik achter de invallen aanloop en dan ontdek waarover het gaat.

De ontwerpen worden meer en meer complex. Ik probeer fijnere lijnen uit, dat geeft het werk iets fragiel, dit in contrast met de spanning in de basisvormen.

Uitsnijden is puur genieten en beschermt mijn humeur tegen het regenweer dat van geen wijken wil weten deze dagen.

Ik ontwikkel basisvormen die meer spanning vertonen en laat die doorkruisen door een complexer lijnenspel. Wanneer de lijnen de basisvormen doorkruisen probeer ik op sommige plaatsen een andere manier van snijden uit: ik haal het papier weg langs de lijnen zodat de lijn zelf blijft doorlopen maar door de verschijnende achtergrond zich aftekent.

Ik blijf bij ongecompliceerde basisvormen en laat dan een complexer lijnenspel er op inwerken. Het snijden van de lijnen is nog erg eenvoudig: waar ze de blauwe achtergrond kruisen blijven de lijnen wit, waar ze de basisvormen snijden haal ik de lijnen uit het witte papier, zodat de blauwe achtergrond te voorschijn komt.

Ik heb me voorgenomen de maand juli alleen maar te snijden. Het is gewoon verslavend. ’s Avonds voor ik inslaap probeer ik in mijn verbeelding ontwerpen uit die dan ’s anderendaags bij het uitwerken ervan helemaal anders uitdraaien. Ik merk dat ik alleen stap na stap de mogelijkheden van het snijden kan onderzoeken.

Ik werk nu op groter papier: 30 x 40 cm of 40 x 50 cm. Dat vergemakkelijkt het inkaderen als het er ooit van komt. Het zijn standaardmaten van wisselkaders.

In dit werk gebruik ik eenvoudige speelse vormen die ik laat snijden door lijnen.

De papaver als symbool … van wat? Wellicht draagt dit symbool vele betekenissen, naargelang degene die het gebruikt. Een papaver in het revers van een eerste minister of een president zal wellicht een andere betekenis oproepen dan bij een familielid die een ‘poppy’ op het graf van een gesneuveld familieli!d of bij de naam ervan in de Menenpoort legt.

Papavers zijn symbool van de kwetsbaarheid van het leven. Zoals in het gedicht dat sinds WOI wereldwijd bekend is: In Flanders Fields, het eerste deel.

Ik neem volgende tekst over uit Wikipedia:

In Flanders Fields is een gedicht van de Canadese militaire arts en dichterJohn McCrae (30 november 1872 – 28 januari 1918). De definitieve versie schreef hij op 8 december1915.

In Flanders fields (luitenant-kolonel John McCrae, 1872-1918)

In Flanders fields the poppies blow

Between the crosses, row on row

That mark our place; and in the sky

The larks, still bravely singing, fly

Scarce heard amid the guns below.

We are the dead. Short days ago

We lived, felt dawn, saw sunset glow

Loved, and were loved, and now we lie

In Flanders fields.

Take up our quarrel with the foe:

To you from failing hands we throw

The torch; be yours to hold it high.

If ye break faith with us who die

We shall not sleep, though poppies grow

In Flanders fields.

De rol van de poppies

Wat is de rol van de klaprozen (poppies)? Klaprozen bloeien als andere planten in de buurt dood zijn. Klaprozenzaden kunnen jarenlang op de grond liggen en pas beginnen te groeien als de nabije planten en struiken weg zijn, bijvoorbeeld als de grond werd omgewoeld en vervuild. De meeste klaprozen zijn altijd waar te nemen op plekken waar slooppuin in de grond ligt. De klaproos is namelijk een pionierplant.

Natuurlijk was de grond rond de loopgraven in de Eerste Wereldoorlog grondig 'omgespit' en besmet door de gevechten en bombardementen. McCrae moet dan ook honderden klaprozen hebben zien bloeien toen hij in 1915 het gedicht schreef.

Maar de klaproos heeft nog een andere betekenis in In Flanders fields. Sommige klaprozen, die gerekend worden tot de papavers, worden gebruikt om opium en morfine van te maken; morfine is een sterk verdovend middel dat vaak werd gebruikt om de pijn van gewonde soldaten te stillen - soms voor eeuwig. De laatste verzen We shall not sleep, though poppies grow / In Flanders fields duiden op de verdovende werking van morfine.

Daarbij is de aanblik van de bloem vervuld van symboliek: niet alleen zijn de blaadjes rood als het bloed van de gevallenen, en is het binnenste zwart, kleur van rouw, in het hart van de bloem is ook een kruisvorm te zien, christelijk symbool van lijden en verlossing bij uitstek.

Karel vertaalde dit gedicht:

In Vlaandrens akkers

waaien de klaprozen

rij na rij, tussen de kruisen,

die onze rustplaats wijzen.

In de lucht vliegen de leeuweriken,

almaar dapper zingend,

nauwelijks te horen onder het kanongebulder

hier beneden.

Die doden, dat zijn wij.

Enkele dagen geleden nog

leefden we, voelden de dag ontluiken,

zagen de gloed van de ondergaande zon,

wij hadden lief, men had ons lief.

Nu liggen wij hier

in Vlaandrens akkers.

Neem nu onze strijd met de vijand op.

Naar jullie werpen we met onze krachteloze handen

de fakkel die jullie hoog moeten houden.

En als jullie het vertrouwen beschamen van ons, de doden,

dan zullen wij niet rusten zolang er klaprozen groeien

In Vlaandrens akkers.

De poppy is in vele geallieerde landen het officiële symbool van Remembrance Day, Wapenstilstandsdag op 11 november. De bloemen die we rond die tijd zien op BBC in alle knoopsgaten en in kransen zijn natuurlijk papieren kunstbloemen.

Zo bereiken we weer het centrum van deze stad met de heropgebouwde lakenhallen, waarin het In Flanders Field museum gevestigd is. Wanneer we onze toegangsprijzen betaald hebben krijgen we een ‘Poppy armband’, met daarin een chip die een bepaalde taal activeert wanneer hij gebruikt wordt. Het museum maakt gebruik van de moderne technologie om het oorlogsgebeuren op te roepen en zo dichter bij de mensen te brengen.

Ik ben vroeger in dit museum geweest … en toch wordt dit bezoek weer erg aangrijpend. Nu, niet alleen ik ben onder de indruk. Er zijn verschillende groepen jonge mensen … en toch hoor je niet lachen.

Wat er getoond wordt is het verschrikkelijke verhaal van ‘mensen’ in de oorlog: of ze nu vluchtelingen, soldaten, krijgsgevangenen, gefusilleerde burgers … zijn. Heel aangrijpend zijn de verhalen, door acteurs gebracht en geprojecteerd in verschillende hoeken van het museum. In de ik-vorm wekken de acteurs een verhaal tot leven vanuit de persoon die ze spelen. Soms snijdt dat verhaal doorheen je ademhalen.

Dit museum is een uitstekende kennismaking met WO I, maar dan vanuit de ervaring van de gewone mens, waarbij heldendom een leeg woord is.

Aan de uitgang van het museum hangen lakens, met daarop de verschillende oorlogen die sindsdien zijn losgebarsten. Verschillende oorlogen hebben nog geen einddatum. En er zullen nog namen bijkomen. Ik denk aan het conflict nu in Gaza: oorlog heeft nog nooit een oplossing gebracht, alleen maar pijn en wraakgevoelens.

Bedrukt ga ik naar buiten en deponeer mijn Poppy armband in de daar voorziene ton. Ik heb alleen maar zin om te huilen.