ASBRIDGE,
T., De eerste
kruistocht. De oorsprong van het conflict tussen islam en
christendom. (Vert. The First
Crusade. A New History. The Roots of Conflict between Christianity and
Islam, 2004) Adam,
Atheneum Polak & Van Gennep, 2010 (5e dr.) 384 pp. ISBN 978 90 253 6796
1
Een Gode
absoluut onwelgevallig volk is het land der christenen binnen gevallen en heeft
de bevolking te vuur en te zwaard vervolgd en geplunderd. Met hun vuige
praktijken hebben zij de altaren bezwadderd en geschonden. Zij hebben de
christenen besneden en het besnijdenisbloed aan de altaren gesmeerd of in de
doopvonten gegoten.
In november
1095 hield paus Urbanus II een gezwollen toespraak tot een grote menigte. De
christenen in het Oosten, betoogde hij, werden vreselijk onderdrukt en uitgebuit
door hun woeste islamitische heersers. Daarom moest katholiek Europa de wapens
opnemen en een wraakexpeditie uitrusten ter herovering van die gebieden. Door
deel te nemen aan deze heilige oorlog, zouden alle christenstrijders bovendien
van hun zonden zouden worden gereinigd. Dit zette de hele christenheid in
lichterlaaie.
Het door de
paus opgeroepen beeld van moslims als brute onderdrukkers was pure
oorlogspropaganda. De islam was in de loop der eeuwen immers juist veel
toleranter geweest ten opzichte van andere godsdiensten dan het katholieke
christendom. Europa was bovendien beslist niet verwikkeld in een felle,
gigantische strijd om zijn voortbestaan. Er waren wel latente spanningen, die af
en toe aanleiding gaven tot schermutselingen. Maar de islam en het christendom
leefden al eeuwenlang in een betrekkelijk vreedzame
co-existentie.
Het
kruisvaardersvuur verspreidde zich in 1096 door heel Europa. Tienduizenden
Latijnse christenen verlieten huis en haard voor de lange reis naar Jeruzalem.
Weinig deelnemers zullen enig idee hebben gehad van de afschrikwekkende lengte
en zwaarte van de reis. De meesten werden gedreven door een opwelling van
spontane geestdrift en gingen zonder veel overleg of voorbereiding op weg. Het
was een bijzonder onbezonnen onderneming, en velen zouden al volkomen berooid
zijn of de dood vinden voordat ze het Westen achter zich hadden
gelaten.
Thomas
Asbridge, verbonden aan London University en specialist in de vroegmiddeleeuwse
geschiedenis, heeft het beschikbare bronnenmateriaal diepgaand bestudeerd en
bezit een gedegen kennis van de Levant. In dit boek verheldert hij de
ontstaansgeschiedenis van de eerste kruisvaart, beschrijft hij hoe de
onderneming verliep en analyseert de gevolgen. En hij ontkracht enkele
hardnekkige mythes.
De
kruisvaarders waren geen bende op eigenbelang beluste, jongere zoons die geen
land hadden geërfd en dat in het Oosten hoopten te verwerven, zegt Asbridge.
Hebzucht is niet het belangrijkste motief geweest voor de deelnemers. In de
leef- en denkwereld van de 11e eeuw werd het dagelijkse leven totaal beheerst en
gestuurd door het geloof. De gemoedsrust van middeleeuwers werd belaagd door één
overweldigende, ongeruste gedachte: het gevaar van een zondig leven. Het idee
van een strijdvaardige pelgrimstocht waardoor de deelnemers vrij konden gemaakt
worden van hun zonden was dan ook een schot in de roos.
Dit van
wapengekletter weergalmend tijdperk werd bovendien beheerst door een typisch
Middeleeuwse moraal. Europa was toen een bijzonder gewelddadige samenleving, met
een strijdlustige adel die beheerst werd door bloedige vetes en wraakoefeningen.
In de gedachtewereld van de kruisvaarders sloten innige vroomheid, barbaarse
strijdmethoden en belustheid op materieel gewin elkaar niet uit. We mogen de
kruistochten dus niet met moderne normen beoordelen.
De expeditie
begon onvoorbereid en ordeloos. We volgen de bonte schare deelnemers op hun
riskante tocht door onbekend en vijandig gebied. We krijgen een gedetailleerd en
omstandig beeld van hun samenstelling en hun uitrusting, van de organisatie en
de krijgsverrichtingen, van de bondgenootschappen en rivaliteit tussen de
leiders en van de moeilijkheden die ze op hun weg moesten
overwinnen.
Na een barre
tocht vol ontberingen en tegenslagen, werd bijna vier jaar na de oproep van
Urbanus het doel bereikt: Jeruzalem werd ingenomen. De terugtocht naar het
Westen was een zware en geldverslindende onderneming. Duizenden kruisvaarders
ploeterden moeizaam terug naar Europa, velen uitgeput, ziek en berooid. In de
Levant bleven een aantal geïsoleerde christelijke satellietstaatjes over, die
zichzelf uitputten in de verdediging tegen steeds vijandiger wordende
moslimregimes.
De eerste
kruistocht vormde een keerpunt in de betrekkingen tussen de islam en het Westen.
Door dit conflict koersten de beide wereldgodsdiensten af op een diepgaande
animositeit en blijvende onmin. Tussen 1100 en 1300 veranderden katholiek Europa
en de islam van elkaar af en toe bestrijdende partijen in gezworen
tegenstanders. De demonisering van de islam werd vooral in de hand gewerkt door
de mythische geschiedschrijving. De herinnering aan de eerste kruistocht werd in
het collectieve bewustzijn van de westerse én de oosterse samenleving verankerd
als een fanatieke godsdienstoorlog. De echo hiervan is tot op de dag van vandaag
voelbaar.
De onderneming
heeft niet alleen de betrekkingen tussen het christendom en de islam ingrijpend
veranderd, zegt Asbridge. Ze was bovendien de basis voor een kerkelijke
ideologie van onverdraagzaamheid tegenover andere godsdiensten, die er voorheen
niet was. In hun kruisvaardersijver gingen de verhitte pelgrims zich te buiten
aan een brute en gewelddadige massamoord op de Joden van Europa, de eerste
holocaust genoemd.
Dit
indrukwekkende werk heeft me van begin tot einde geboeid. Het is, behalve
uitermate interessante geschiedschrijving, een onverholen waarschuwing voor
iedere vorm van vijanddenken in het algemeen en deze van demagogische politici
in het bijzonder.
De tekst is
heel onderhoudend geschreven en uitermate degelijk gedocumenteerd. Er zijn
verschillende kaarten opgenomen, die de lezer toelaten het hele gebeuren ook
geografisch te situeren. Het boek is
uitgegeven in een handig klein pocketformaat. Dit heeft echter als nadeel dat
een onooglijk klein lettertype werd gebruikt.