VORSELAAR

TURNHOUT

Turnhout ontstond op het kruispunt van 2 belangrijke handelswegen. In de onmiddelijke nabijheid lagen een kasteel en het Grotenhoutbos, jachtterrein van de hertogen van Brabant. In 1209-1213 werd de nederzetting door hertog Hendrik 1 verheven tot stad en Vrijheid. Het Land van Turnhout ontstond in 1356 door de dotatie aan Maria van Brabant. De laatste heren waren de graven de Pestre (1768-einde Ancien Régime)

Het oudst bekende zegel van de stad en schepenen van Turnhout (1259,1261) stelt in het veld een springend hert voor, gevolgd door een jager die op een hoorn blaast, vergezeld door een hond. Dit zegel werd gebruikt tot in de 17^de eeuw. Het jachttafereel verwijst ongetwijfelt naar het hertogelijk jachtgebeid Grotenhout vlakbij de stad,  waar reeds in de middeleeuwen 2 jachtrechtbanken waren gevestigd.

In de 18^deeeuw verschijnt een zegel van zaken dat bijna uitsluitend als stadszegel werd gebruikt. Het stelt in het veld een springend hert op een grond voor, met aan zijn hals een schild met een paal. Dit schild, in zilver een paal van lazuur, was het echte wapen van de Vrijheid Turnhout. In 1819 plaatsten de Nederlanders het hert op een schild.  Om onbekende redenen en onterecht kreeg het schildje om de hals van het dier een zoom van lazuur. Het schild topten ze met de klassieke gouden markiezenkroon. De Turnhoutenaars zagen er echter liever een hertogelijke kroon van de Zuidelijke Nederlanden in. Emmanuel Tellez de Sylva Menezes e Castro van de graven van Tarouca kreeg in 1735 de titel van hertog, samen met de toezegging dat gelijk welke heerlijkheid die hij in de Zuidelijke Nederlanden zou verwerven , tot hertogdom zou worden verheven. Toen hij in 1753 het Land van Turnhout kreeg van keizerin Maria Theresa, werd dit dus een hertogdom, zij het alleen ten persoonlijken titel. Turnhout werd dus opnieuw een graafschap toen het in 1768 aan de familie de Pestre werd verkocht. Het Land van Turnhout is dus nooit een markizaat geweest, maar wel een hertogdom gedurende slechts 15 jaar. Voor de gemeente was dit voldoende om de kroon te beschouwen als een hertogelijke kroon.

Een besluit uit 1838 bekrachtigde het wapen uit 1819.

In zilver een springend hert van natuurlijke kleur op een grasgrond met aan de hals, hangend aan een koord van keel, een schild van zilver met een paal en zoom van lazuur. Het schild getopt met een hertogskroon.

STABROEK

Stabroek, aanvankelijk een gehucht van Lillo, werd in 1261 een zelfsandige parochie. Het ressorteerde onder de heerlijkheid Breda, die in 1287 werd verdeeld. Stabroek kwam in het bezit van de heer van Bergen-op-Zoom en ging voor 1326 over naar de hertog van Brabant. Deze had er een schepenbank met hoge, middelbare en lage justitie.

Tussen 1644 en 1756 was Stabroek in het bezit van de familie de Haze. Vanaf 1924 mocht Stabroek het wapen voeren van de uitgestorven familie de Haze. Het schild werd terecht geplaatst voor een Sint-Catharina, de patrones van de parochie. Voor de deelgemeente Hoevenen gold Sint-Catharina echter niet. Daarom is ze niet opgenomen in het huidig wapen.

Gevierendeeld 1. en 4. in goud 3 linkerschuinbalken van sabel, vergezeld van 5 koeken van hetzelfde 1,2 en 2 geplaatst, en in de linkerbenedenhoek van een lelie van lazuur

2. en 3. in lazuur een achtpuntige ster van zilver.

SINT-KATELIJNE-WAVER

In goud 3 palen van keel en een schildhoek van goud, beladen met een aanziende adelaar van sabel, gebekt en gepoot van het veld.

SINT-KATELIJNE-WAVER

Na de fusie koos de gemeente, voor een combinatie van de wapens van beide deelgemeenten. Dat van Onze-Lieve-Vrouw-Waver werd geplaatst in een schildhoek op dat van Sint-Katelijne-Waver en vervangt daar de schildhoek van hermelijn.

Beide dorpen lagen in het zogenaamde Waverwoud tussen Nete en Dijle, waar de Berthouts goederen en overheidsrechten verwierven. Te Sint-Katelijne-Waver bouwden zij in de 13^de eeuw een burcht op de Bermortel en stichtten er de abdij Rozendaal en de parochie Sint-Catharina, die haar naam gaf aan het dorp, Sint-Katelijne-Waver had een eigen schepenbank. De tiendeheffers waren de heren van Duffel en het kapittel van Kamerijk.

Het wapen dat in 1932 aan de voormalige gemeente Sint-Katelijne-Waver werd toegekend, is dat van de heren van het nabijgelegen Duffel, tak van het huis Berthout.

De parochie Onze-Lieve-Vrouw-Waver werd gesticht in het begin van de 12^de eeuw. Het dorp maakte deel uit van het Land van Mechelen. Het wapen dat in 1956 aan deze vroegere gemeente werd toegekend, gaat terug op een schepenzegel uit 1747. Het schild daarop vertoont een aanziende adelaar, het wapen van de familie van Ruysschen, laatste feodale heren van Onze-Lieve-Vrouw-Waver.

Het huidige gemeentewapen van Sint-Katelijne-Waver herriner dus aan de Berthouts, de oude machthebbers in het Waverwoud, als aan de familie van Ruysschen, laatste heren van Onze-Lieve-Vrouw-Waver.

SCHOTEN

In keel 3 Sint-Andrieskruisjes van zilver.

Het schild getopt met een baronnenkroon.

SCHOTEN

De oudste heer van Schoten is Amalrik uit het huis van Breda, vermeld in 1138. Na zijn overlijden kwam Schoten, waartoe ook Merksem en Sint-Job-in-’t Goor behoorden, voor de helft in de handen van zijn zoon Ingelbrecht, die, zijn deel in 1148 schonk aan    de pas opgerichte Cisterciënzerabdij van Villers.  Door deze schenking bestond Schoten tot op het einde van het ancien Régime uit twee heerlijkheden met alle rechtspraak, de ene in handen van de abdij van Villers, de andere wereldlijke heren. Wereldlijk Schoten behoorde van in de 12^de eeuw tot in 1287 aan de familie van Breda, waarna een tiental andere families elkaar opvolgden.

De gemeente kreeg het wapen van het huis van Breda, getopt met een fantastische gouden kroon. Aangezien Schoten een baronie was, aanvaardde het gemeentebestuur in 1989 ze te vervangen door een baronnenkroon.

SCHILDE

Het wapen dat in 1876 aan Schilde werd toegekend, is dat van de familie van de Werve. In 1559 werd Willem van de Werve, schout van Antwerpen, pandheer van Schilde. Zij voerden het aan Schilde toegekende wapen al in het midden van de 14^de eeuw.

’s-Gravenwezel ontving haar wapen in 1929. Het daarop afgebeelde schild vertoont een keper, vergezeld van 3 rozen. Dit is het wapenschild van de familie Roose, laatste feodale heren van ’s-Gravenwezel (1767-einde Ancien Régime)

Gevierendeeld 1. en 4. in goud een gaande ever van sabel met slagtanden van zilver

2. en 3. in sabel 3 kepers van zilver;

Hartschild: in keel een keper van zilver, vergezeld van 3 rozen van hetzelfde

Schelle

In lazuur 3 palen van goud, hartschild in lazuur 3 heiblokken van goud. Het schild getopt met een borstbeeld van een paus met tiara van goud.

SCHELLE

Schelle behoorde tot het Land van Mechelen. Het oudst bekende zegel (1480) vertoont een schild met de 3 palen van de Berthouts en een vrijkwartier…..

Pieter Suys volgde in 1642, Clarisse, heer van Schelle, op en voegde aan zijn eigen wapen een hartschild toe met de 3 palen van de Berthouts. Het wapen dat Schelle kreeg in 1819 kreeg, was eigenlijk het omgekeerde daarvan, namelijk het wapen Berthout met in het hartschild het wapen van Suys.

Dit wapen werd in 1841 getopt met het borstbeeld van een paus i.p.v. een bisschop.

In 1968, vroeg de gemeente om de torens in het hartschild te vervangen door heiblokken, verwijzend naar het echte wapen vcan de familie Suys, gekende dijkenbouwers. Op advies van de Vlaamse Heraldische Raad werden in 1988 ten slotte niet alleen de figuren maar ook de kleuren van het hartschild gecorrigeerd.

RUMST

Na de fusie koos de gemeente voor een combinatie van de bestaande wapens, in een gedeeld van 1. Rumst en 2. Reet, waarbij het deelwapen Rumst ook Terhagen symboliseert, dat tot 1874 een gehucht was van Rumst.

Rumt is ontstaan rond een burcht bij de samenvloeing van Nete en Dijle in de Rupel, die op het einde van de 9^de eeuw werd gebouwd tegen de Noormannen. Het was oorspronkelijk in handen van de Berthouts en kwam later in het bezit van de families van Grimbergen (einde 12^de eeuw-1250) en van Perwez. In 1290 werden Rumst (met Terhagen), Boom, Willebroek en Heindonk afgesplitst van het Land van van Grimbergen. Voortaan vormden ze het Land van Rumst. Tussen 1290 en de 14^de eeuw was deze heerlijkheid in handen van het huis van Vianden en tot in de 17^de eeuw achtereenvolgens van meer dan 10 verschillende families. Rumst zelf behoorde van 1690 tot het einde van het Ancien Régime toe aan de familie de Ligne.

Het wapen dat in 1925 aan Rumst werd teogekend, gaat terug op een zegel van de schepenen van buten de vryheit van Rumst dat hangt aan een akte uit 1375. Het schild daarop vertoont een dwarsbalk en een barensteel, zoals het ook voorkomt op een zegel van Filips van Vianden, heer van Rumst in 1304. Vianden voerde in keel een dwarsbalk van zilver.

Reet was oorspronkelijk een gehucht van Kontich en werd in 1307/08 een zelfstandige parochie. Het behoorde tot het Land van Mechelen en was van de 16^de tot de 18^de eeuw achtereenvolgens in het bezit van een tiental families.

Het wapen van Reet vormt de 2^de helft van het huidige wapen van Rumst, namelijk (in keel) 3 palen (van goud) en een schildhoofd (van zilver).

Gedeeld 1. in keel een dwarsbalk van zilver vergezeld in het schildhoofd van een barensteel met 5 hangers van goud

2.  in keel 3 palen van goud en een schildhoofd van zilver.

RIJKEVORSEL

Vorsel of Vossel, zoals Rijkevorsel vroeger heette, behoorde aanvankelijk tot het Land van Hoogstraten, waarmee het één rechtsgebied vormde. In 1516 kwam het definitief bij Hoogstraten onder Elisabeth van Culemborg en haar echtgenoot Antoon de Lalaing, die Hoogstraten hadden geërfd. Vanaf 1518 maakte Rijkevorsel deel uit van het graafschap Hoostraten, dat in 1740 een hertogdom werd.

In de 18^de eeuw stond op het schepenzegel een driehoekig schild, beladen met 3 ruiten en begeleid van de letters R(ijke) en V(orsel). Bij het gemeentewapen uit 1913 werden en de driehoek met de ruiten en de begeleidende letters R en V op een schild geplaatst. De 3 ruiten op het driehoekig schild van de 18^de eeuwse schepenzegels  zijn mogelijk ontleend aan het wapen van de Lalaings, heren een graven van Hoogstraten.

In keel gekoust van zilver, 3 ruiten van hetzelfde en het zilver beladen rechts met de hoofdletter R en links met de hoofdletter V, beide van keel.

RETIE

Retie maakte oorspronkelijk deel uit van het Land van Geel, dat in het bezit was van de Grimbergse tak van het huis Berthout. Bij de verdeling van de nalatenschap van Hendrik Berthout werd het in 1332 afgesplitst van het Land van Geel en kreeg het een eigen schepenbank. In de 17^de-18^de eeuw gebruikte de plaatselijke schepenbank nog steeds een zegel waarop het Betrhoutwapen met het vrijkwartier en de barensteel prijkte, hoewel Retie allang in andere handen was overgegaan.

In goud 3 palen van keel met een vrijkwartier van hermelijn en een barensteel met 3 hangers van lazuur over alles heen.

RAVELS

Onder het Ancien Régime maakten de 3 dorpen (Poppel-Ravels-Weelde) deel uit van de meierij Turnhout in het markgraafschap Antwerpen. Onder hertog Jan I van Brabant (+1294) werd Weelde een Vrijheid. De schepenbank was ook bevoegd voor Ravels en Poppel.  Haar zegel vertoont de aartsengel Michael met de draak.

De gouden Sint-Servaas is een element van de voormalige gemeente Ravels. Haar zegel  (1736) vertoont Sint-Servaas, met bischopsstaf en sleutel, die ook voorkomt op het Ravelse wapen uit 1819.

Sint-Valentijn, de plaatselijke beschermeling, is een element van de vroegere gemeente Poppel. In 1819 werd hij geplaatst op het wapen .

In lazuur een Sint-Michiel met de draak van goud.

Schildhouders: rechts een Sint-Servaas, links een Sint-Valentijn, beiden van goud.

RANST

Na de fusie koos de gemeente voor een gevierendeeld wapen met

in 1. het vroegere wapen van Ranst

In 2. en 3. het wapen van Broechem (voor Broechem en Oelegem) en

in 4. een Sint-Gummarus (voor Emblem)

Het wapen van Ranst gaat terug op een schepenzegel van 1782. Het daarop afgebeelde schild is bezaaid met blokjes met een keper over alles heen. Het gaat om het wapen van de familie Fourneau de Cruyckenbourg die in 1643 de hoge en middelbare justitie te Rans kocht.

Oelegem was oorspronkelijk een gehcuht van Broechem en werd pas in 1604 een zelfstandige parochie. Broechem en Oelgem toebehoorden aan dezelfde heren, achtreenvolgens de Berthouts, de hertogen van Brabant enz…

In 1951 werd het wapen van de familie de Fraula, heer van Oelegem en koper in 1786 van Broechem, aan de voormalige gemeente Broechem toegekend en kan ook Oelegem symboliseren.

Emblem wordt gesymboliseerd door een Sint-Gummarus. Volgens de traditie is deze heilige in de 8^ste eeuw geboren te Emblem. Hij is er de patroon van de parochiekerk en de schutsheilige van een vroeger wijs vermaarde kapel en bedevaartsoord.

Gevierendeeld 1. in lazuur bezaaid met blokjes van goud, een keper van hetzelfde

2. en 3. in lazuur een geschaakte dwarsbalk van 3 rijen van goud en van keel, vergezeld van 3 mispelbloemen van zilver

4. in keel een Sint-Gummarus van goud.

PUURS

In 1278 kocht de Sint-Bernardusabdij van Hemiksem een groot deel van het domein Puurs en Breendonk, met alle bijhorende rechten. Ze behield Puurs tot op het einde van het Ancien Régime en stelde er de schout en de zeven schepenen aan.

Zegels van de 18^de eeuwse schepenbank vertonen een schild met een schuinbank, geschaakt van 2 rijen. Dit wapen komt sinds de 15^de eeuw ook voor op het zegel van de schepenbank van de Sint-Bernardusabdij te Hemiksem. Het gaat om het wapen van  de abdij van Clairvaux en van de Cisterciënzerorde, waartoe Sint-Bernards behoorde. Deze voerden in sabel een schuinbalk, geschaakt van zilver en van keel. Puurs nam dit wapen over in het 1^ste en 4^de kwartier.

Liezele wordt in het 2^de kwartier gesymboliseerd door het wapen de Croÿ-Renty. Malderen, Liezele en Lippelo kwamen door huwelijk in het bezit van Frans Albrecht de Croÿ.

Ruisbroek, in het 3^de kwartier, behoorde aanvankelijk tot het Land van Rumst en werd pas in 1661 een afzonderlijke heerlijkheid, gehecht aan de baronie van Willebroek.  Een zegel uit 1757 vertoont een stappende haan, het wapen van de familie Lecocq, heren van Ruisbroek vanaf 1738 tot op het einde van het Ancien Régime.

Het gevierendeeld schild van Puurs is geplaatst voor een kromstaf en heeft 2 schildhouders. Een abtsstaf, heraldisch rechts vergezeld van een abt, het hoofd bedekt met een kap, en heraldisch links een monnik met ongedekt hoofd. De kromstaf is achter het schild geplaatst. Sint Pieter, patroon van de parochiekerk van Puurs, met de pauselijke tiara, een sleutel in de linkerhand, vervangt de abt en houdt het schild an de rechterzijde. Een monnik met een kromstaf in de rechterhand fungeert als linkerschildhouder.

Gevierendeeld 1. en 4. in keel een geschaakte schuinbalk  van 2 rijen van zilver en van sabel

2. gevierendeeld: 1. en 4. in zilver  3 dwarsbalken  van keel

2. en 3. in zilver 3 disselbijlen van keel, de 2 in het schildhoofd afgewend

3. in zilver een stappende haan van sabel, gebekt, gebaard, gekamd en gepoot van keel. Het schild geplaatst voor een kromstaf van goud.

Schildhouders: rechts een Sint Pieter met tiara, links een monnikenfiguur, blootshoofds, met een kromstaf in de rechterhand, beiden van goud.

PUTTE

Putte en Beerzel lagen in het Land van Mechelen, later Land van Arkel genoemd. In het midden van de 16de eeuw kwamen zij in het bezit van Pieter van Dale, kanunnik van Onze-Lieve-Vrouwekerk te Antwerpen en stichter van het College van Dale te Leuven.

In 1660 verkocht kolonel Diederik van der Nath, Putte aan de Brusselse burgemeester Antoon Ferdinand van Broeckhoven, die in 1664 baron van Putte werd.

Het huidige wapen is het wapenschild van de tak van de familie van Broeckhoven.

In lazuur 3 molenijzers van goud en een uitgetand omboordsel van hetzelfde.

OUD-TURNHOUT

De gemeenteraad van Oud-Turnhout opteerde voor het wapen dat - sinds haar adelsverheffing in 1822 - werd gevoerd door de familie van Petrus Franciscus Joannes van der Beken (Aarschot 1795-Oud-Turnhout 1868). Hij zorgde er mee voor dat Oud-Turnhout in 1858 als zelfstandige gemeente werd afgescheiden van Turnhout en werd de 1ste burgemeester van de plaats.

In zilver 3 leeuwen van keel, geklauwd en getongd van lazuur.

OLEN

De rechten over verscheidene plaatsen in en rond Westerlo en Olen behoorden aanvankelijk toe aan de kapittels van Onze-Lieve-Vrouw en Sint-Martinus te Utrecht. In het begin van de 13de eeuw werden ze in erfpacht gegeven aan de heren van Wezemaal. Na langdurige geschillen kwamen deze rechten vanaf 1417 in rechte en vanaf 1488 in feite in handen van de familie de Merode. In 1620 kocht deze familie de erfpacht af en werd ze eigenaar van Olen. Later werd Olen graafschap, Westerloo markizaat waar Olen deel van uitmaakte.

De herkomst van het gevierendeeld wapen uit de 19de eeuw is onbekend.

Vier vakken waarvan het 1ste en het 4de van hemelsblauw koleur met eene gouden ster, het 2de en het 3de van hemelsblauw koleur met dry dwarstreepen van wit koleur.

Of

Gevierendeeld 1. en 4. in lazuur een vijfpuntige ster van goud

2. en 3. in lazuur 3 schuinbalken van zlver

NIJLEN

Onder het Ancien Régime maakten Bevel, Kessel en Nijlen deel uit van de zogenaamde Bijvang van Lier. Deze had een eigen schepenbank waarbij een veertigal andere hoven ten hoofde gingen.

De schepenbank van de Bijvang maakte gebruik van een eigen zegel. Het gaat om het wapen van de hertogen van Brabant dat niet gebruikt werd voor de borsthanger van de politie maar wel het

Politie embleem.

Ons politie-embleem bestond (in het kort) uit :

• een eiketak (symbool van de gerechtelijke macht-denk aan de druïden),

• een olijftak (symbool voor de administratieve macht), waarboven

• de koningskroon (dus onder gezag van de Koning), meegedragen door

• een opstaand zwaard (wat zowat symboliseert dat de implementatie van de regels, opgesteld door de gerechtelijke en de administratieve macht, "met het zwaard" (dus met geweld) konden worden opgelegd,

dat alles op een koningsblauwe achtergrond.

De discussie over de olijftak en de lauriertak, is mijn klein idee : als je de "tak" goed bekijkt dan zie je er ook "vruchtjes" (precies kleine kersen) aan hangen : een olijfboom heeft dergelijke vruchten, een laurier heeft echter opstaande vruchtentrosjes.