Ook toen al... in Hattem.

Elke plaats heeft zo zijn eigen vertier in de zomermaanden en in Emmen is het al niet anders. Hier hebben we elke dinsdag in de vakantietijd de Vlindermarkt. Nadat Emmen bekend vanwege de prachtige vlindertuin in het Emmer Dierenpark is het hier een en al vlinder wat de klok slaat. Verleden jaar ben ik er niet een keer geweest en ook nu nog niet. Dus… voor we straks naar Schotland gaan moest het er van komen. Wim en ik dus op het fietsje naar het dorp, want zo heet Emmen nog steeds in de volksmond. Het blijft een dorp….. met stadsallures, dat wel.
We parkeren onze fietsen in de fietsenkelder, een echte uitvinding, gratis en voor niks wordt er op je fiets gepast. Je kunt er zelfs speciale fietsen lenen, ook gratis. Als dat geen service is. Bij ons rondje door de Weiert komen we langs Schomaker, de vaste kledingzaak waar Wim wanneer hij eenmaal overgehaald is, zijn kleding koopt. Ik zie een leuke korte broek, maar dat is te kort door de bocht…geen zin. ‘Op de terugweg… als hij er nog is… dan zie ik nog wel…’, is de reactie. We doen ons rondje verder, de markt is leuk en we gaan terug om bij Mickey, ons vaste adresje vanwege Rick z’n buurvrouw Wies die er de scepter zwaait. Dan komen we weer langs Schomaker en warempel de streepjesbroek hangt er nog, 30 % korting. Wim wil hem wel even passen. Joop, een medezanger van Valerius is de verkoper en ziet meteen dat het broekje wat aan de nauwe kant is. Hij zou geen goede verkoper zijn als hij niet een beter passend exemplaar vindt met ook nog een leuk hemd erbij. Het hemd heeft hetzelfde euvel: ’De maat is wel goed, maar er zit te weinig stof aan’, vindt Wim. Gelukkig heeft Schomaker in Heerenveen nog de goede maat en stuurt hem mee. Even later zitten we hier aan de koffie met Joop. Het werd wat duurder dan we dachten want de korte broek was net binnen en nog niet afgeprijsd. Nu is het wel te hopen dat we die straks in Schotland maar nodig hebben.

Diny en ik voor 'de Haar' in het door vader Hendrik Jan getimmerde tuinsetje. En je ziet het, Diny had toen al meer huishoudelijke aanleg dan ik.

Het feit dat ik zulke aardige reacties krijg op de wederwaardigheden bij ons thuis vroeger wanneer het onweerde, zegt wel iets van je leeftijd, vermoed ik.
Neef Jaap uit Zuid Afrika is, behalve Diny natuurlijk, iemand die zulk een toneeltje in het echt heeft meegemaakt bij onze opa en opoe Bijenhof op De Haar. Hij is een paar jaar ouder dan ik en heeft zo’n onweerssituatie met opoes paniek nog in zijn herinnering.
Anda heeft dezelfde situatie uit de verhalen van Dick die mijn buurjongen was. Blijkbaar ook heel herkenbaar. Ik denk dat opoe Lettink daar de touwtjes aardig in handen had.
Dirkje heeft de beelden nog wat scherper. In haar herinnering zag ze bij haar thuis de doos met spaarbankboekjes, trouwboekje en andere waardepapieren nog midden op tafel staan tijdens het door velen gevreesde natuurgeweld..
Ik was vanmiddag op mijn wekelijkse bezoekje bij buurvrouw Wielens op haar boerderij en we hadden het over het beestenweer van zaterdag op zondag en dat ik met de kleren onder de arm naar beneden was gegaan. Zij memoreerde zelfs dat ze vroeger behalve de jas en schoenen aan, ook de kist met waardepapieren bij hen midden op tafel stond en dat otie, zoals een Drentse oma hier genoemd werd, zelfs een doek over de spiegel had gehangen en over de glimmende top van de kachel. Dat zou ook de bliksem kunnen aantrekken.
Wim z’n ome Dieks uit Wezep was van een ander kaliber. Hij was met vader Gerards tweelingzus Marie getrouwd. Als tante Marie de familie uit bed riep bij onweer had Dieks daar geen zin in. Hij was metselaar en had zijn rust hard nodig, vond hij. Hij sprak de gevleugelde woorden: ’Merie, ik hebbe nog nooit eheurd dat er iene in bedde doodeslagen is’. En daar kon ze het mee doen.

Ik was ver weg gisternacht, maar toch hoorde ik ergens in mijn onderbewuste iemand mijn naam roepen. ‘Hetty… ’t geet der nogal op. Lao’w der maor effen uutgaon’. Het duurde even voor ik doorhad dat het Wim was en dat de hele kamer verlicht werd door de bliksem en dat het lawaai dat erbij was bij het rommelende onweer hoorde. Toen het eindelijk tot me doordrong besefte ik dat we met ons huisje met rieten kap beter beneden het onweer af konden wachten. Ik greep in het voorbij gaan wat kleren want als de bliksem zou inslaan zouden we geen tijd hebben om boven wat kleding te halen. En zo zaten we beneden, om drie uur vannacht, Wim stoer bij het grote raam aan de achterkant. We hadden geen lamp nodig want de kamer was constant hel verlicht door het aanhoudende flitsen van de bliksem, maar de harde klappen waar we op zaten te wachten bleven uit. Ik dacht even terug aan opoe Bijenhof die ons bij de eerste bliksemschicht uit bed trommelde en om de keukentafel dirigeerde. “Nee neet bie’j et raam, ok neet bie’j de schossteen. ’t Stopcontact ok niet. As der soms zon vuurbal kump.' En dan volgden er verhalen van vuurballen die uit de schoorsteen kwamen en door een stopcontact weer verdwenen. Of was het nou andersom. 'Oohhh …daor he’j weer zon klap. Ohh niet naor buten gaon, Jehan. Kinder he’j wat an de vute.. en de jas an? A’j zo temee toch naor buten mot… Coba.. de lampe, de öllielampe… as et op den draod slöt is ’t lech vot.’ Coba bleef er altijd rustig onder.
Arme opoe die zo’n angst had voor onweer. Volgens mij heeft ze Diny aangestoken want die kroop het liefst bij haar onder de rokken. Later was die bij het eerst gerommel of lichtflits naast haar bed en commandeerde mij ook: ‘Hetty.. der uut… onweer’. Ik was nooit zo snel wakker, ik wachtte tot het er echt op knapte.
Zo overdacht ik dat vannacht. Maar dit keer was ik sneller beneden dan anders. Deze combinatie van doorlopend bliksem en windvlagen was vreemd. Toch was het ineens over.
Toen we die morgen naar de kerk reden en na die tijd koffie dronken hoorden we van omgewaaide bomen, brandweer en trampolines die tuinen ver terechtkwamen. Natuurgeweld is toch iets waar je stil van wordt.

40 jaar geleden haalden we daar in de vakantie elke dag 'zwei Liter Milch'. Frau Steeg maakte graag een praatje zoals hier met Dick.


Natuurlijk kijken we of er bij boer Steeg nog iemand thuis is om even te groeten. En ja.. vader Gerhard en dochter Sigrid zien we meteen al in het langs rijden. We begroeten ze maar we komen niet weg zonder even mee naar binnen te gaan naar Elfriede.

En dan komen we niet weg voor er Kaffee gezet is. We zitten op de veranda in de schaduw en het is er best uit te houden. Ook Dick en Anda worden hartelijk ontvangen en we praten bij over de kinderen en kleinkinderen. Binnenkort worden ze voor het eerst overgrootvader en - moeder. We worden uitgezwaaid met zoiets van : tot de volgende keer im Herbst.

We gaan op pad...

Onze korte tour de nostalgie is begonnen. Lang, heel lang geleden brachten we hier in het dal van de Rijn onze zomervakantie door met onze jongens. Het adresje was van een bevriende Duitse inspecteur van de TÜV, Laborenz, een verbouwde jachthut. Na onze eerste enthousiaste verhalen over bossen en natuur en de uiterst gezellige hut mèt uitzicht op Birkheim, gingen ook Dick en Anda met Ernst en Stefan die weg. Zij gingen vier jaar achter elkaar en hebben na die tijd deze plek nooit meer bezocht. Na die vier jaar vierden we samen een flink aantal jaren de zomervakantie op meerdere plekken in Europa. Wij zelf zijn hier in alle jaargetijden teruggeweest om korte vakanties te genieten want in alle tijden van het jaar is het Rijndal en de Hunsrück de moeite waard.
Gisteren vertrokken we vanuit Apeldoorn in hun auto met perfecte airco, stopten nog een keer bij de Moseltalbrücke om te ontdekken waarom dit toch de vaste stop van Ben en Diny zou zijn geweest: natuurlijk het uitzicht op de Moezel met zijn wijnvelden.
Intussen zijn we hier in Kestert al geïnstalleerd, hebben de weg Emmelshausen- St Goar al gehad, hebben de typisch Duitse Schweinebraten mit Zwiebeln al geproefd. Straks gaan we verder de berg op en gaat de ontdekkingsreis verder.
We groeten jullie vanaf het prachtige Rijndal!

En wat zien we daar naast de deur aan de achterkant van het Voerman Museum? Een beeld ter herinnering aan huisarts Dr Sypkens Smit die een belangrijke plaats had in de Hattemer gemeenschap. Toen ik indertijd in 1962 naar Hattem kwam ging ik met huisgenoot Sietse Sobering elke week naar een oefenavond van het Rode Kruis. En daar kregen we van deze innemende huisarts les in de beginselen van de EHBO . We oefenden dan op elkaar. Soms hadden we een echte oefening zoals die keer dat er een gesimuleerde ontploffing was geweest in een voormalige fabriek aan het kanaal. We moesten met een bootje naar de overkant. De gewonden lagen her en der in het grote verlaten gebouw. De verwondingen waren divers en stonden op een briefje dat op het slachtoffer was gespeld. Sietse en ik moesten er een eerste hulp verlenen aan een knul die, tot mijn schrik, volgens het briefje een ernstige verwonding aan zijn balzak had. We besloten hem maar een soort luier om te doen. Tja... je kunt wat meemaken...

Toen kwamen we bij de gracht die om het stadje loopt. We gingen er even op een bankje zitten voor we naar Ben en Niesje gingen. Wim heeft net een nieuwe mobiele telefoon waar hij druk mee is om wegwijs te worden, maar toch zag hij ineens de regenpijp aan het huis van Theo Visser. "Dat is nog dezelfde reagenpiepe as 60 jaor elene', zegt hij. Neef Gerrit vertelde het pas nog toen hij met Wilhelm bij ons op bezoek was.'Die Wim... ik had toch een grote bewondering veur um. Hee had de bal in die dakgeute eschupt en wie zeien: Dan haal ie um zelf maor weer op en toe klom e zo tegen die reagenpiepe biej Theo op en hing an de dakgeut, verplaatsen de hande zo töt hee de bal der uut kon pakken en ging zo dezelfde weg weer terugge'.
'Nee', zei Wim vandaag,'ik zal et noe niet meer probeer'n'.

Na Hattem bracht Ben ons naar Zwolle en zette ons keurig af bij Museum De Fundatie dat pas heropend is nadat er een verbouwing plaats heeft gevonden. Ik was speciaal geïnteresseerd in het nieuwe werk van Jeroen Krabbé die behalve acteur ook een zeer verdienstelijk schilder is.
Het werd een verrassing. Hij gebruikte allemaal kindertekeningen van zichzelf die hij verwerkt had in een groter werk waarbij je meer van hem zag. Dit is de Uilenboom, die hij in 1955 tekende als 11 jarige. Hij vulde het aan met wat figuren waarvan ik denk dat hijzelf het jongetje is en de andere figuren zijn ouders.

'How we mend our broken hearts' is de titel van dit werk van André Kruysen, gemaakt van hout en gips.
Het boeide me in elk geval. Zou een gebroken hart, dat hersteld is, zó voelen? Hij moet het zelf wel meegemaakt hebben.

Van een afstand kun je de nieuwe platte bol op Museum De Fundatie goed zien, glinsterend in het zonlicht.

De bovenwoning aan de Gasthuissteeg mèt balkon.

Natuurlijk komen we tijdens zo'n tour de nostalgie er niet onderuit om door de Gasthuissteeg te lopen naar het geboortehuis van drie van de vier jongens, het beruchte balkon te bekijken waaraan Wim en Piet om de beurt Ben lieten bengelen om te zien wie het 't langste vol kon houden. We lopen langs de boerderij van van 't Land, de buurman die er voor zorgde dat het behang bij hen van de muur af kwam door de hooibroei. Wim wees de plek aan waar de haan zat. Als je daar binnenkwam pakte je meteen een bezem en hield die richting haan want anders werd je door die haan besprongen Huuuhh..! En zo liepen we al mijmerend weer verder richting Voerman Museum want daarvoor kwamen we.

En hier woon'n van 't Land en daor zat die hane...
De vrach met heui kon maor net deur de steege. En dat heui ging daor baoven deur die loek'n.
In het stadje Hattem woonden vroeger alle boeren ìn het stadje. Buiten de stad op de Hoenwaard, de uiterwaarden van de IJssel, liepen de koeien zomers.

Er was veel te zien in het Voerman Museum en het Anton Pieck Museum er achter. Vooral de schilderijen met het gezicht op Hattem vanaf de Hoenwaard kan ik waarderen. Ook aan Daendels is een hele kamer gewijd. Tussen de beide musea is een soort binnentuin waar je gezellig kunt zitten met het zicht op de molen.

Johannes Wildeman in zijn jonge jaren met een van zijn honden. Het waren niet alleen herdershonden zo te zien. Dit lijkt meer op een groot soort poedel waarvan wij er ooit ook een hebben gehad, via neef Gerrit. Jammer genoeg zonder de adviezen van Wildeman, want hij was bij ons niet te handhaven. Altijd ging hij er vandoor en werd gezien tot in de verre omtrek van Aalten.

In de bladen van Heemkunde Hattem, waarvan ik er een hele tas vol kreeg van neef Wilhelm, kom ik nog steeds aardige artikelen tegen. Soms in het Hattems. Ook een stukje over Johannes Wildeman, geb. 1912. In de volksmond werd hij de bosbaas genoemd. Die moeten we vast wel tegen zijn gekomen op onze wandelingetjes over het Mierenpaadje en langs de Mariaboom. Ik meen me ook zijn huis te herinneren, een boerderijtje dichtbij Molecaten.
T. Eghuizen vertelt hierover in 2001…:
Disse bosbaas, Johannes Wildeman, woont à sins joor en dag en noe nog in zien îêntien in ’t Attemer bos, säämp met zien onmisbäre wääkse ärde(r)s’hond.
Bi’j ’t uus löp een skoap en ’t ok met zien kipp’m, die veur de kä®värse eier zörg.
In uus ank an de muure in de veu(r)kämer eign op’ezette vogels, een vössien en een vedîênstelijk eing’emääkte tekening.
En vertell’n dät e kan; ’t iene verääl noa ’t ander.

Als veertienjarige jongen was hij al tuinjongen op de buitenplaats ‘Velthuys aan de Veldweg. Hij werd daarop al snel naar de bosbouwschool in Apeldoorn gestuurd door zijn baas die de complete opleiding voor hem betaalde. Maar tijdens de crisisjaren was die voormalige baas, directeur van een hotelketen, opgevolgd en kwam Johannes zonder werk en via de werkverschaffing ging hij aan de slag met de aanleg van een nieuw kerkhof, dat nu allang een oud kerkhof is. Hij hielp met het knotten van de wilgen aan de Nieuweweg en maaide het gras in het Gemeenteplantsoen bij het station dat allang geen station meer is. Het duurde tot dat de gemeentearchitect dhr Plat hem vroeg mee te gaan en hem de gemeentebossen liet zien. Het was één grote troep volgens bosbaas Johannes en hij kreeg de opdracht om op zijn nieuwe werkterrein van zo’n 6 à 700 ha te voorkomen dat konijnen aan het jonge groen vraten, verder de zorg op zich nemen voor het onderhoud en toezicht op houtdiefstal, stroperij en vandalisme. Hij kreeg een jachtgeweer en behaalde de jachtacte. Steevast werd hij begeleid door twee of drie door hemzelf afgerichte herdershonden. Morgen verder...

De Dijkpoort zoals de Hattemer schilder J.W. Liefers hem in het voorjaar van 1959 zag.

Het kan natuurlijk verbeelding zijn, maar het lijkt me toch dat het Achterhoeks heel wat makkelijker te lezen is dan het Hattems.( Wim z'n geboorteplaats) De klank die lijkt op een eu wordt geschreven als öö. En natuurlijk ontbreekt vaak de h waar wij denken dat hij hoort te staan en waar hij niet staat wordt die soms wèl gebruikt.
In een van de boekjes van neef Wilhelm van Heemkunde Hattem kom ik de volgende oude Attemer zegswijzen tegen. De tweede en de vierde komen we wel bekend voor.

IJ löp tuss’n deur en drumpel- Hij is ongedurig
’t Dug van gien kante- Er klopt niks van
Zie is de duuvel ontkrööp’m op ell’n lichte dag- Ze is een slimme vrouw
A’j altied de mond old, ku’j met de duuvel wel uuz’n- Je moet voor jezelf opkomen

Onze oppas op huize Schaapstreek is op een laag pitje gezet want opper-oppassers Anne en Tiny nemen nu de honneurs waar. De beide katten hebben zich naar verluid meteen gemeld en zijn niet van de bank te krijgen.
Intussen hebben we gisteren buurvrouw Wielens in haar zondagse outfit de dubbele sluizen in de Veenvaart Erica- Ter Apel laten zien en halte Tramweg met een bezoek vereerd. Toen we langs Museum Brands kwamen zei ze :’O die Jans Brands is vrogger bie-j ons nog ewes met de verbouwing. Hee vroeg of e effen op zolder much kieken of der nog wat biezunders veur um bij was’. Toen we dus op de terugweg weer langs Museum Brands kwamen gingen we er aan en buurvrouw keek haar ogen uit met al die oude spullen van vroeger die ze nog herkende. We kregen zelfs een paar gidsen mee, vrijwilligers, om van alles uit te leggen. Ze was erg tevreden over de gezellige middag en daar doe je het toch voor…De verzameling van Jans Brands was uit z’n huis gegroeid en er waren zoveel sponsors dat er een mooi museum aan gewijd is naast zijn huis aan de Heerenstreek in Nieuw Dordrecht. Er is een complete bibliotheek met oude boeken bij die je mag inkijken, … wel met speciale handschoenen aan.
Vanmiddag haalden we Anne en Tiny op om een gezellige middag te hebben. Ze hadden Emmen al vaker met een bezoekje vereerd en nu kwamen we langs ’t Fabriek waar een expositie van 9 hout kunstenaars was te bewonderen. Anne schildert zelf ook mooi en vond het zeker de moeite waard. Leuk om ze op deze manier eens bij ons te hebben. Beiden waren helemaal weg van Queeny en Storm die zich dan ook voorbeeldig gedroegen. Tijdens het rondje op het erf kwamen we bij de Finse Kota en we besloten om Wim z’n favoriete soepje daar te gaan nuttigen. Later dan verwacht brachten we ze weer terug naar hun logeeradres. Voor herhaling vatbaar!

Vroeger hadden we Jaap Kwak die in ons eigenste Dagblad van het Noorden een dagelijkse leuke column schreef. Sinds een aantal jaren hebben we elke dag Jan Wierenga en in de zaterdageditie Daniel Lohues.. Volgens mij woont Jan Wierenga net als Daniel hier ergens in de buurt want hij beschrijft vaak mensen en situaties in deze streek. Maar vanmorgen had hij in zijn column de nieuwe koninginnetjes te pakken. Zijn vrouw vond dat de beide koningen van de Lage Landen geen gekke keus hebben gemaakt met hun koningin. Hijzelf zou liever voor een andere gaan. Volgens hem is sexuologe Goedele Liekens eigenlijk de echte vorstin, die haar onderdanen van de beide landen oproept om vlijtig de bijslaap te praktiseren om zo positieve energie te tanken. Toen zijn vrouw een wat vragende blik op hem wierp, vulde hij aan: ’Maar jij bent mijn eigen koninginnetje!’, waarop hij even bij zichzelf dacht: ouwe slijmbal!
Ik mag graag Wim nog even uitdagen en zei zo even met een zucht tussen neus en lippen: ’Zo heb ie mien nog nooit enuumd… mien koninginnetje…..’ En ja hoor, meteen volgde: ’Dat zal ok niet gauw gebeuren… dan ku’j mien wel wegdragen’. Nee Wim is niet van de woorden. Hij gruwt ervan als hij woorden hoort als schatje, lieverd, en helemaal verschrikkelijk .... honnepon! Hij heeft een eigen vocabulaire, dat wel……maar daar ga ik het niet over hebben…
Nee.. ik mag niet klagen.....