Rock Werchter I

Sandra Langereis is historica en publiceerde boeken en artikelen over de cultuurgeschiedenis van Nederland, onder meer over Laurens Janszoon Coster, de legendarische Hollandse uitvinder van de boekdrukkunst. Die kennis over de eerste boekdrukkunst neemt ze mee in De Woordenaar, Christoffel Plantijn, ’s werelds grootste drukker en uitgever (1520-1589).

De schrijfster bouwt het boek heel systematisch op, om in het laatste deel een hoogtepunt te bereiken. Daarvoor plaatst ze het individu Plantijn in de context van zijn tijd.

Over de kinderjaren van Plantijn zijn nauwelijks gegevens bekend: moeder stierf aan de pest toen hij nog klein was en vader verplaatste hem naar Parijs en liet hem over aan zichzelf toen hij veertien werd. Op die leeftijd had hij al een behoorlijke vorming achter de rug. Hij leerde lezen en schrijven in een Latijn dat vooral in dienst stond van de godsdienst. Latijn was een geletterde taal in tegenstelling tot het Frans, dat een volkstaal was en nog zeer gedifferentieerd.

Toen hij alleen kwam te staan, leerde hij de stiel van boekbinder.

De schrijfster roept heel indringend de leefwereld op waarin Plantijn opgroeit en evolueert. Soms verdwijnt de hoofdfiguur uit het zichtveld en maken we vooral kennis met de omstandigheden van het harde leven van bijvoorbeeld een leerjongen.

Plantijn zoekt ruimere horizonten op na het beëindigen van zijn leerperiode als boekbinder. Hij ontmoet ook zijn vrouw Jeanne.

Tussendoor worden oorlogen gevoerd, godsdienstoorlogen: oorlogen om macht uit te bouwen, zoals alle oorlogen. Daarin zal het drukken meer en meer een voorname plaats toegewezen krijgen: ideeën kunnen vlugger verspreid worden, maar over de inhoud ervan willen de machthebbers of degenen die de macht willen grijpen controle uitoefenen.

En dan zien we een man op het voorplan verschijnen die een carrière uit bouwt die na eeuwen nog blijft natrillen. Wij kennen hem als drukker, maar hij was evenzeer een handelaar in luxegoederen, bijvoorbeeld kant, wat hem een blijvend inkomen zou verzekeren, ook als zijn drukkerij werd leeggeroofd of dreigde failliet te gaan.

De schrijfster geeft ons een heel goed beeld van wat ‘drukken’ in die tijd betekende. Heel nauwkeurig omschrijft ze het ontwerpen van letters tot het aanmaken van concrete lettersets die konden gebruikt worden bij het drukken. Papier is ook een boeiend onderwerp: het is de periode dat men stilaan van perkament overschakelt op papier, maar luxe uitgaven worden nog op perkament gedrukt. Ze laat ons kennismaken met een drukkerij: wie er werkt en wat er gedaan wordt. Zo zien we Plantijn evolueren van een nog onbekende boekbinder tot een drukker die zich leverancier aan het hof mag noemen.

Plantijn behandelt zijn personeel heel correct, ook financieel, en eist van hen eenzelfde discipline. Om de drukkerswereld heel aanschouwelijk te maken weegt ze bepaalde onkosten af tegen het gemiddeld inkomen van ambachtslui.

Plantijn krijgt zeven kinderen, onder wie een zoon. Alleen dochters overleven. Die voelen zich thuis in het handelsgebeuren. Plantijn kiest voor die dochters schoonzonen die hem kunnen bijstaan in het vak. Wanneer een schoonzoon, de man van Madeleine, niet aan de planning voldoet en uitgewezen wordt naar Parijs, moet zijn dochter van haar vader ook geen verdere ondersteuning verwachten. Maar ook dat was gebruikelijk in die tijd.

Tegen de achtergrond van godsdienstoorlogen is het drukken niet altijd zonder gevaar. Namen als Filips II en Alva zijn genoegzaam bekend. Inquisitie en Spaanse furie zijn begrippen die nu nog doen huiveren. Beeldenstormen, boekverbrandingen, terechtstellingen, plunderingen zijn ervaringen waarin Plantijn probeerde overeind en in leven te blijven. Dit deed hij enerzijds door heel diplomatisch en met de gebruikelijke vleierij de goedkeuring van het hof te bekomen, anderzijds door op tijd te vluchten en de ‘failliete’ drukkerij openbaar te verkopen en ze zo voor een schappelijke prijs bij vrienden in veiligheid te brengen. Bij zijn terugkeer kon Plantijn dan zijn drukkerij terugkopen en weer aan de slag gaan.

Tegen deze achtergrond probeert Plantijn een drukkersimperium op te bouwen dat hem nu nog wereldfaam bezorgt. Die drukkerij was meer dan een inkomen, het was een gepassioneerd levenswerk. Het werk dat hem het nauwst aan het hart lag en dat een ongeëvenaard stuk drukwerk oplevert is de Polyglotbijbel.

Het huidige Plantijn-Moretusmuseum aan de Vrijdagmarkt te Antwerpen is een pand dat nog door Plantijn zelf is aangekocht en waar hij zijn drukkerij vestigde die hem wereldberoemd maakte. Wie geïnteresseerd is zou ik aanraden eerst het boek ‘De Woordenaar Christoffel Plantijn’ te lezen om dan met nog meer inzicht en plezier een bezoek te brengen aan dit unieke museum.

Enkele verticale lijnen en cirkels. Gekende vormen hanteren geeft rust in het kijken.

Ik laat de lijnen speelse vormen omringen. Zowel de lijnen als de ontstane vormen zijn belangrijk: wie of wat moet de meeste aandacht krijgen?

Door de lijnen hoekig te maken, komt er meer agressie in het werk te liggen. De lijnen blijven overal even dik, daardoor komt er een zekere stroefheid opzetten.

Ik dacht aan lettertekens maar die niet echt bestaan. Feitelijk zou ik zo een hele brief willen schrijven die als tekst geen inhoud heeft maar door de vormgeving tot taal komt. Wellicht moet ik dat later eens in het groot uitwerken. In de werkjes hier probeer ik maar wat uit, benieuwd wat er komen gaat.

Ik laat lijnen naar het midden evolueren en snij een kern uit het papier. Het doet kinderlijk aan: een opgaande zon, maar waarom niet?

Ik blijf bij een simpele constructie van rechte en schuine lijnen. Eerst teken ik de basislijnen met de meetlat, het uitsnijden doe ik gewoon met de losse hand, waardoor het sterk gedisciplineerde iets levendigs krijgt.

De volgende reeks werkjes snij ik uit wit papier. Ik begin met eenvoudig schuinlopende lijnen met daarin een uitgespaarde rechthoek. Het doet denken aan kant.

Grote en kleinere cirkels en verschillend van lijnendikte. Dat verschil in dikte van lijnen geeft een dieptewerking: de dikke lijnen staan vooraan. De dunne lijnen zoeken hun plaats erachter. Zoals bij mensen: de grote schreeuwers worden eerst gezien.

Ik probeer de figuur wat complexer te maken met schuine lijen en cirkelvormen. Nu merk ik hoe slordig ik in de hoeken werkte. Volgende keer beter.

Met cirkels maak ik een eenvoudig ontwerp. Een goede oefening om rond te leren snijden.

Verticale lijnen die afwisselend boven en onderaan vertrekken en elkaar in het midden kruisen. Daar de lijnen met de vrije hand getrokken zijn wordt het strakke, waartoe dergelijk lijnenspel uitnodigt, doorbroken.

Ik wil diep doorzakkende druppels vormen om de ronding uit te proberen. Hier gebruik ik nog een breekmes en dat maakt de ronding nogal on-rond, waardoor de vorm een agressief accent krijgt.

Ik zoek een agressieve vorm en herhaal die in verschillende formaten zonder er een bepaalde ordening in aan te brengen.

Druppels? Graankorrels? Ik laat deze eenvoudige vorm evolueren van klein naar groot.

Deepak heeft ons uitgenodigd om in het sportcentrum van ‘Ter Heide’ in Rotselaar een treffen te volgen van rolstoelbasket tussen zijn club en de nationale ploeg. Daar het maar enkele minuten rijden is gaan we er op af. Het is al erg lang geleden dat ik mijn zoon nog aan het werk zag en dit wil ik nu niet missen.

Ik ken niet zoveel van de rolstoelbasket, van gewone basket ook niet. Er zijn doelen waarin men moet proberen te scoren … maar voor de rest laat ik het aan het wijze oordeel van de scheidsrechters over om over fouten te oordelen. Weet je, het gaat allemaal zo vlug. Die mannen vliegen met hun rolstoel over de vloer, proberen de bal te bemachtigen of te houden, zijn op elkaar ingespeeld en gebruiken allerlei truken om de anderen te misleiden.

Het gaat er best hevig aan toe. Af en toe wordt er wel eens een atleet uit zijn rolstoel gewipt. Gelukkig zitten ze stevig vastgebonden. Ze kennen kneepjes om rap terug in de goede positie komen en als het alleen niet lukt is er wel een medespeler die een handje toesteekt. Toen Deepak op de vloer lag en niet makkelijk recht kon was er een tegenspeler die hem met één hand omhoog trok. Die rolstoel zit als gegoten aan hun lichaam en de spelers zitten echt goed ingesnoerd. Soms lijkt het of de spelers een ballet uitvoeren. En alles gebeurt zo snel dat ik moeite heb te ontdekken waar de bal zit.

Wat me ook verbaast is de handvaardigheid van die mannen. In volle vaart pikken ze een bal op of plukken ze de bal van de grond om hem dan even later in het net te deponeren.

Toen Deepak hier toekwam was hij een fragiel kereltje dat moest leren met mes en vork te eten i.p.v. met die fijne vingertjes van hem. Nu is hij uitgegroeid tot een stevige sportman met handen die een basketbal onderste boven kunnen vasthouden zonder dat die valt.

Een zoon om fier op te zijn, ook als hij niet basket.

opwarmen voor de match begint

in actie

Vandaag moet de tentoonstelling in de Mena opgeruimd worden. Opruimen is gemakkelijker dan opstellen en gaat veel vlugger. Ik heb alleen 12 werken mee te nemen en de 12 nagels uit te trekken die de werken gedragen hebben. Wanneer ik klaar ben met de klus ga ik verder op zoek naar nagels. Wanneer een nagel blijft steken kan die kwetsen wanneer de panelen afgebroken worden.

Het afbreken en versleuren van de panelen laat ik aan de jongeren over. Voor het middag is staan de panelen beneden te wachten op vervoer.

In de namiddag zijn we met de tekenklas afgesproken voor een etentje in de tuin van een collega. Wat een pracht van een tuin. De zon is van de partij, enkelen hebben gezorgd voor bijzonder lekkere hapjes: het samenzijn kan niet meer stuk.

Voor de afscheidnemende collega’s, zoals ik, heeft iemand kaartjes gemaakt en laten rondgaan, zodat iedereen er iets op kon schrijven. Een bloemetje voltooide de attentie. Leuk.

Ik vertrek nogal vroeg, ik ben gewoon te moe om langer mee te vieren. Ik ben aan vakantie toe.