Berichten van 15 september 2008

Beschrijving:

Aardewerk- en pijpenfabriek, Gouda

Het decoreren van aardewerk

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Werkzaamheden in onbekende aardewerkfabriek. [Wellicht betreft het hier een Aardewerk- en pijpenfabriek te Gouda]

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Afdeling van de Gordijnenfabriek van Aug. Kleine waar de gordijnen geborduurd worden. Op de voorgrond wordt garen opgespoeld

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Gordijnenfabriek Aug. Kleine

De afdeling voor het strijken en opmaken van de gordijnen

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Gordijnenfabriek Aug. Kleine

De tekenzaal van de gordijnenfabriek

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Het knopen van franjes op de afdeling franjeweverij van de Gordijnenfabriek van Aug. Kleine

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Gordijnenfabriek Aug. Kleine

Het opspoelen van garen op de afdeling franjeweverij

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Kartonnagefabriek Meyer & Couvee, Amsterdam

Deksels van dozen worden door kleine meisjes aan bovenzijde beplakt. Het papier wordt op een roterende lijmrol belijmd

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Kartonnagefabriek Meyer & Couvee, Amsterdam

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Kartonnagefabriek Meyer & Couvee, Amsterdam

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Luciferfabriek
Handvulster, leeftijd vanaf 13 jaar, de arbeidstijd is 45 uur per week. De productie per uur ligt tussen de 320 en 480 doosjes lucifers, het gemiddelde is 370 per uur. Het arbeidsloon ligt tussen de f. 6,50 en f. 12.-, het gemiddelde is negen gulden

Datum: Onbekend

Beschrijving:

Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

...stans. Uit randjes leer worden de stukjes gestanst voor het opbouwen van hoge hakken. De meisjes leggen de stukjes op elkaar, het zogenaamde voorbouwen van de hak

Datum: Circa 1919

Uit "Een zestigtal Rapporten over Huisindustrie in Nederland"

De schoenenindustrie in de Langstraat.

Karakter: De vervaardiging van schoenen in huisindustrie wordt in alle dorpen van de Langstraat aangetroffen. De meeste arbeiders en ondernemers vindt men evenwel in het centrum van de Langstraat, dat gevormd wordt door de drie aan één gebouwde dorpen, Waalwijk, Baardwijk en Besoijen. Hier moeten de schoenmakershuisgezinnen geheel leven van wat zij als huis-industriëelen verdienen, evenals in het zuidelijker gelegen Kaatsheuvel. In een drietal dorpen, meer naar den kant van Den Bosch gelegen, Drunen, Elshout, Nieuwkuijk, hebben zeer velen een lapje grond, waarvan zij de opbrengst ten deele zelf gebruiken, ten deele verkoopen.

Somtijds wordt het daardoor zelfs moeilijk uit te maken of ze hun hoofdbestaan vinden in het boerenbedrijf dan wel in het maken van schoenen. Het aantal uren per dag, dat hier aan de schoenmakerij besteed kan worden, is juist door dat boerenwerk gemiddeld lager dan in de overige Langstraat. Teekenend is, dat juist hier overwegend manswerkers (heeren-schoenmakers), in Waalwijk en omgeving bijna uitsluitend vrouwenwerkers (dames-schoenmakers) wonen.

Verreweg de groote meerderheid der arbeiders krijgt van hun werkgever het materiaal en de leesten mee naar huis en werken dus in loondienst. Enkelen evenwel krijgen van hun vaste opkoopers de opdracht een zeker aantal van een bepaald soort schoenen te maken. Zij moeten dan zelf in het bezit zijn van leesten en alle grondstoffen (leer, voering, knoopen, haken enz.) koopen. Zij verkoopen de geheel afgewerkte schoenen dan aan hun opkooper.

Techniek: Het produktieproces valt in tweeën. Het stikken en het bodemwerk.

Het stikken is vrouwenarbeid en geschiedt voornamelijk door jonge meisjes bij de patroons aan huis. Dit valt dus grootendeels buiten de huisindustrie. Een enkele maal treft men een meisje aan, dat den geheelen dag voor haar patroons thuis mag werken. Zij kan dan van 5 tot 7 gulden per week verdienen. Het grovere stikwerk wordt nog al eens door getrouwde vrouwen verricht om op die wijze de doorgaans lage verdiensten van haar man aan te vullen. Naast haar huiswerk blijft daar gewoonlijk weinig tijd voor over; bovendien schijnen vele patroons er niet zeer op gesteld te zijn en geven ze alleen werk mee, als de meisjes bij hem ,,op den winkel" het niet afkunnen.

Het bodem werk: Dit geschiedt door de eigenlijke schoenmakers. Eerst wordt op de leest de binnenzool losjes vastgenaaid, dan wordt de schacht over de leest gehaald en met spijkers zeer nauwkeurig strak gespannen (opgepind). Aan binnenzool en schacht wordt met pikdraad een strook leer (de rand) vastgenaaid en aan de rand de bovenzooi. Dit laatste geschiedt met zeer fijne steken. Eerst daarna wordt uit losse stukjes leer de hak gezet. Ten slotte worden zool en hak geheel glad en zwart gemaakt (schrooien en polijsten).

Naast deze ouderwetsche produktiewijze is sinds het opkomen der fabrieken een nieuwe vorm van huisindustrie ontstaan, n.l. het opzwikken. Aangezien de leest hierbij op een ijzeren blok wordt vastgezet heet dit soort arbeiders blokwerkers. Hierbij wordt niets genaaid. In plaats van de rand komt hier een tusschenzool, die met enkele spijkers wordt vastgeslagen. Op die tusschenzool worden vijf of zes spijkers zonder koppen geslagen, voldoende uitstekend, dat de bovenzoo! er op kan worden vastgehamerd. Ten slotte wordt in de zool een diepe groef gesneden, waarna de schoenen naar de fabriek gebracht worden om machinaal te worden doorgenaaid. Het zetten van de hak en het verder afwerken geschiedt of op de fabriek of wordt weer in huisindustrie verricht.

Aantal werkplaatsen en arbeiders: Het aantal arbeiders overtreft verre dat der werkplaatsen. Dit vindt zijn oorzaak hierin, dat de zoons, zoolang zij ongetrouwd zijn, bij hun ouders blijven inwonen.

Globaal berekend vindt men o.a. :

Hetzelfde verschijnsel doet zich ook te Kaatsheuvel en Sprang voor.

Loonen: Het loon wordt per jaar berekend en elke week betaald. Voor Waalwijk, Besoijen, Baardwijk is een weekloon van f 9. een hooge uitzondering. De meesten verdienen van f 6. tot f 8.00. In Kaatsheuvel is zelfs f 8.50 al uitzondering en is het gewone weekloon van f 5.50 tot f 7.50. In de drie dorpen, waar veelvuldig de arbeiders ook iets aan het boerenbedrijf doen, wordt gewoonlijk niet meer verdiend dan f 4.50 tot f 7. In Elshout en Nieuwkuijk samen is er zelfs maar één arbeider, die gemiddeld meer dan f 7. verdient.

Arbeidsduur: Deze is doorgaans zéér laag. Zaterdags wordt gewoonlijk wat korter gearbeid omdat dan de loonbetaling plaats heeft. De meesten werken 's Maandags ook nog niet zoo lang als de andere dagen, waar tegenover evenwel staat, dat Vrijdags dikwijls tot 12 uur, soms nog een stuk van den nacht wordt   gewerkt om een  ook maar eenigszins voldoend weekloon te halen.

Door elkaar genomen werken slechts weinigen minder dan 11?, uur per dag, zeer velen 12, 13 en 14 uur. Een arbeidstijd van 15 uur behoort niet tot de uitzonderingen in Waalwijk, Besoijen, Baardwijk en Kaatsheuvel, zelfs komt bij huisvaders van groote gezinnen een werktijd van 16 en 17 uur per dag een enkele maal voor.

Kinderarbeid: Deze komt om zoo te zeggen niet meer voor. Vroeger hadden de schoenmakers veelvuldig een jongen van zijn twaalfde jaar af bij zich om het vak te leeren. Sinds de fabriekmatige vervaardiging van schoeisel het handwerk evenwel concurrentie aandoet, is dit grootendeels opgehouden. Er zit niet veel toekomst meer in het vak.

Woningen: Eénkamerwoningen komen te Waalwijk niet voor voor gezinnen. De meeste huizen bestaan uit 1 kamer, een werkwinkel en een berghok. Veelvuldig zijn ook de woningen met 2 kamers. De huurprijs bedraagt veelal van f 1. tot f 1.50 per week. In de andere dorpen is de weekhuur nog iets lager.

Winkelnering: Tegenwoordig zeggen de patroons-winkelhouders niet meer rechtstreeks tegen de arbeiders, dat zij moeten koopen in hun winkel. De arbeiders weten evenwel maar al te goed, dat als zij niet, zoogenaamd vrijwillig, hun winkelwaren bij hun patroon koopen, zij óf slechter werk mee naar huis krijgen (en dus minder verdienen) of wel gedaan krijgen. Verdwenen is deze misstand nog bij lange na niet, ook de invoering der wet op het arbeidscontract heeft er geen einde aan gemaakt. De kwaliteit van de door de patroon; geleverde waren is doorgaans goed, de prijzen evenwel voor brood 10% van andere waren 15 tot 20% hooger dan in een vrijen winkel. In het algemeen kan gezegd worden, dat de winkelnering aan het afnemen is. Ook vele patroons ageeren er tegen.

Beschrijving:

Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Napoetsen van witte schoenen door meisjes. Dit is seizoenswerk en wordt verricht door de jongere meisjes die anders in de stikkerij werken

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Datum: Circa 1919

Beschrijving: Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Snijden van overleer door 16- en 17-jarige leerlingen. De jongen links doet het meest eenvoudige werk: uit afval snijdt hij langs een lineaal de smalle biesjes om de randen te beleggen. De jongen rechts is een stadium verder: hij snijdt de lederen voering voor de kleppen [onleesbaar]. [Onleesbaar] grondstof zo zuinig mogelijk te verwerken

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Stanzerij. Stansmessen in de vorm van zolen en hakken worden op het leer gezet en vervolgens onder het op en neergaande stansblok gebracht. Op de foto ziet men een 16-jarige jongen. Sindsdien is dit gevaarlijke werk voor jeugdige personen verboden door het Districtshoofd der Arbeidsinspectie

Datum: Circa 1919

Beschrijving:

Schoenfabriek Jan van Arendonk, Tilburg

Voorbewerking van het overleer. De twee meisjes links zijn aan het 'schalmen', dit is het afsnijden van het leer aan de binnenkant om het beter te kunnen bewerken. Het bedienen van de machine is eenvoudig, maar de arbeidster moet leren deze goed op dikte te stellen. Het geschalmde leer komt bij de omboekster rechts op de foto; zij vouwt het leer aan de rand om en plakt het vast. Dit geschiedt alleen bij de betere soorten, om aan de te stikken onderdelen een netter uiterlijk te geven. In veel fabrieken geschieden deze werkzaamheden nog geheel met de hand

Datum: Circa 1919