TEHA (D)

BERGSTEIGER (D)

Bergsteiger- Hereford i.W. -- Duisland

1938: Heinrichh Biermann, handel. In 1955 nam Willi Postler de firma over, vanaf 1957 Heinz Rieke.

Bron: Frank Papperitz

HKS (D)

HKS  ---- Ense-Parsit  ( bij Soest)------- Duitsland

HKS: HEINZ KETTLER SELECTION

Geregistreerd in 1949, firma bekend voor het produceren van diverse vrijetijd  gebruiksvoorwerpen.

Produceert als eerste Duitse bedrijf, sedert 1977, in grote aantallen aluminiumen fietskaders in Ense OT Parsit.

Circa 2000 Heinz Kettler GmbH & Co. K.G.

 Bron: Frank Papperitz

Parsit is een district van de gemeente Ense in het district Soest , het administratieve district Arnsberg , Noordrijn-Westfalen en ligt tussen 400 m ten westen en 200 m ten zuiden van het centrum van de gemeente .

EMINENT (D)

EMINENT -- PHÄNOMEN-WERKE  ----GUSTAV HILLER A.G. ----ZITTAU  ----- Duitsland

Fabricaat  van Phänomen; “In 1913 speciaal gepromoot door Paul Bär in Potschappel.”

Bron: Frank Papperitz

Meer info bij: PHÄNOMEN

PHÄNOMEN (D)

PHÄNOMEN-WERKE  ----GUSTAV HILLER A.G. ----Zittau, Hamburg, Bielefeld  ----- Duitsland

Geregistreerd in Zittau, op 8 november 1988 door Gustav Hiller.

Karl Gustav Hiller (geboren op 30 maart 1863 in Zittau ; overleden op 18 september 1913 in Zittau) was een Duitse ingenieur en ondernemer. In 1888 richtte hij in Zittau een machinefabriek op en legde daarmee de basis voor de latere VEB Robur-Werke Zittau.

Gustav Hiller, geboren als zoon van een lokale meestertimmerman, voltooide een commerciële leertijd in een passementfabriek. Na zijn werk experimenteerde hij met het verbeteren van de productie van de daar geproduceerde garenballen ( pompons ). Daarnaast ontwikkelde hij ook andere kleine machines en huishoudelijke apparaten. Nadat hij verschillende patenten aan fabrikanten had verkocht, maar wel de distributierechten behield, richtte hij in 1888 met de opbrengsten van de patenten het bedrijf Gustav Hiller op.

Sinds 1890 eigen fietsenproductie. Terwijl de productie van fietsen met een hoog wiel in Duitsland bloeide, herkende Gustav Hiller tijdens een reis naar Groot-Brittannië de voordelen van de nieuwe veiligere Safety bikes. Hij slaagde erin om een exclusief contract te sluiten met Rover, dat voor de exclusieve distributie van hun fietsen in Duitsland. Hij begon te werken aan de verbetering van dit type fiets en nam een ​​belang in de slotenmakerij Müller & Preußger. De fietsen kwamen er door samenwerking  met  de Maschinen – und Fahrradfabrik Müller & Preussger (eerst als aandeelhouder, daarna als eigenaar) naast eigen afwerkingen waren er uiteraard ook tweewielers van het Britse merk Rover. Al snel overtrof de vraag de capaciteit van de werkplaats en bouwde hij een fabriek.

Het merk PHÄNOMEN verscheen eerst in 1894, toen vermeld als PHÄNOMEN-ROVER

Om de technologische superioriteit van zijn fietsen te benadrukken, noemde hij zijn bedrijf Phänomen-Fahrradwerke . Vanaf 1898 was hij de enige eigenaar van dit bedrijf, waarvan hij de productiefaciliteiten vanaf 1901 aanzienlijk uitbreidde. Tegelijkertijd hernoemde hij zijn bedrijf Phänomen-Fahrradwerke tot Gustav Hiller. In 1906 omvatte de productcatalogus zes modellen dames- , heren-, race- en baanfietsen De trend naar motorisering ging ook aan Gustav Hiller niet voorbij. Het werk van Gottlieb Daimler , Wilhelm Maybach en Carl Benz had in 1886 geleid tot de auto en legde daarmee de basis voor de motorisering van het wegverkeer. Rond 1900 begon Hiller met de ontwikkeling van gemotoriseerde tweewielers op basis van de hem ter beschikking staande fietstechnologie, wat als zijn belangrijkste prestatie wordt beschouwd. Hij bouwde motorfietsen met één en twee cilinders, magneetontsteking, een koppeling, een lang frame en een geveerde voorvork. Rond 1907 ontwierp hij een driewieler met een luchtgekoelde tweecilindermotor, de PHÄNOMOBIL-1907. Later werd in plaats daarvan een viercilindermotor gebruikt. Hiermee werd Hiller de pionier van luchtgekoelde benzinemotoren in Duitsland.

Automobielbouw: dus eerst de driewieler PHÄNOMOBIL, later PKW en LKW 1906, ook gimbalmodel. PKW = Personenkraftwagen → Personenauto.  Dit betekent gewoon een gewone personenwagen.

LKW = Lastkraftwagen → Vrachtwagen. Dit is een voertuig voor goederenvervoer, zoals een truck.

Vanaf 1910 begon het bedrijf ook met de productie van vierwielige motorfietsen voor personenauto's. Gustav Hiller overleed in 1913. Een jaar later werd de fabriek, onder leiding van zijn zwager, omgezet in een besloten vennootschap (GmbH) onder de naam Gustav Hiller GmbH. In 1916 werd de fabriek omgevormd tot een naamloze vennootschap (AG) onder de naam Phänomen-Werke Gustav Hiller AG. Gustav Hillers zoon, Rudolf Hiller, nam in 1921 de technische leiding van het bedrijf over.

In de perioden 1913 - 1928 waren er 900 personeelsleden in dienst.

Rond 1938 werden er fietsen met Wippermann-Tretlagergetriebe gemaakt.

1942: Oorlog gerelateerde  stop van de fietsenproductie in Zittau,  de PHÄNOMEN-WERKE  waren de belangrijkste voertuigfabriek in Ostsachen. In 1945 werden de Phänomen-fabrieken, geclassificeerd als een oorlog gerelateerd bedrijf, door de Sovjets ontmanteld.

Nationalisatie volgde in 1946 op basis van het referendum van 30 april 1946. Door juridische geschillen verloor het bedrijf in 1957 de naam Phänomen en opereerde het voortaan als VEB Robur-Werk Zittau. Het produceerde motoren en vrachtwagens. De liquidatie door de Treuhandanstalt (trustkantoor) vond plaats tussen 1991 en 1995.

In 1945/1946 kreeg Rudolf Hiller, directeur van de Phänomen-fabriek, van het Saksische staatsbestuur en het centrale bestuur in Berlijn de opdracht een fietsproductieplan voor de Sovjetbezettingszone (SBZ) te ontwikkelen. Een gedetailleerd verslag van deze herstart van de fietsindustrie na de Tweede Wereldoorlog is te vinden in het artikel "De activering van de fietsindustrie in de Sovjetbezettingszone 1945/1946". Hiller verliet de SBZ in 1946 en trok naar Hamburg. De Gustav Hiller AG bleef tot 1958 fietsen van het merk Phänomen in Hamburg produceren .

Volgens schriftelijke bronnen (adresboeken) produceerde Phänomen na de Tweede Wereldoorlog tot minstens 1947 fietsen. Er is weinig betrouwbare informatie over de daadwerkelijke productieaantallen. Zo werden er in 1945 en 1946 ongeveer 5650 fietsen in opdracht geproduceerd, onder andere voor de Duitse Post. Aangezien er tot 1948 nauwelijks fietsen voor de algemene verkoop in de Sovjetbezettingszone (SBZ) werden geproduceerd, is het onwaarschijnlijk dat Phänomen ook fietsen voor de burgerbevolking produceerde. Wel wordt aangenomen dat gebruikte fietsen werden opgeknapt, dat wil zeggen opnieuw geverfd en opgesmukt .

1948: PHÄNOMEN-WERKE- Zittau Fahrradfabrik, een degelijke fietsproductie was toen onwaarschijnlijk, vermoedelijk werden er toen fietsen opgebouwd  met allerlei restvoorraad of er werd er gewerkt met vreemde fietsen.

1949: Zetelverlegging van PHÄNOMEN-WERKE GUSTAV HILLER A.G. naar Hamburg, bezitter Kurt Hiller. Verkoop van fietsen en brommers tot 1958, dat gebeurde door PHÄNOMEN-VERTRIEBS -GmbH/ Bielefeld.

Tot 1946 Phänomen-Werke Gustav Hiller AG, Zittau.

Vanaf juni 1946 Phänomen Werke Zittau, Industrieel Bestuur 17, Voertuigbouw, staatsbedrijf van Saksen.

Vanaf juli 1948 IFA Vereniging van Staatsvoertuigfabrieken, Phänomen Plant, Zittau (Saksen).

Uiterlijk vanaf 1953: VEB Kraftfahrzeugwerk Phänomen, Zittau.

Vanaf 1957 VEB Robur-Werke Zittau.

https://ddrfahrradwiki.de/Die_Aktivierung_der_Fahrradindustrie_in_der_Sowjetischen_Besatzungszone_1945/1946

https://archiv-axel-oskar-mathieu.de/pdfs/Ph%C3%A4nomen.pdf

https://phaenomen-zittau.de/ueber-uns/

MUFAG (D)

Mufag ---  Hannover---- Duitsland

1938 muziekwaren en fietsgroothandel Musikwaren – und Fahrrad-Grosshandels-GmbH, Helmut Pancke. Geregistreerd 1928.

1953: Musik – und Fahrrad-Grosshandels-GmbH.

Bron: Frank Papperitz

WELZIN (D)

WELZIN  1942:--- Curt Welzin--------- Hannover ---- Duitsland

Handel

IDEAL (D)

IDEAL Qualitäts Fahrrader  --- ----------  Duitsland.

IDEAL --  werd gebruikt door verschillende firma’s, er bestaan dan ook veel verschillende merkplaatjes met deze merknaam.

Bron: Frank Papperitz

MERKUR (D)

Merkur --------------- Duitsland

Het fietsenmerk Merkur komt meerdere malen voor in Duitsland. Het hier afgebeelde balhoofdplaatje zou dateren uit 1925 (aldus toch volgens het boek van Frank Papperitz) maar meer info is er niet.

ELITE (D)

Elite ----- Duitsland (BRD)

Het groot aantal verschillende Elite mekplaatjes wijzen er op dat deze plaatjes door veel West - Duitse handelaars werden gebruikt, het mek was immers niet beschermd.

UNION (D)

Union --- vrij merk ----Duitsland

KANZLER (D)

Kanzler------ Klein Auheim  a.M --------- Duitsland

Ook Kanzelrad

In 1935 naar Bauer

Bron: Frank Papperitz

STARKENBURG (D)

STARKENBURG FAHRRAD UND METALLWERKE -- L. BAUER & Co. -- KLEIN-AUHEIM a. M.--- Duitsland

TREMONIA (D)

Tremonia------------Dortmund--------------Duitsland

1906 – 1913: Fahrrad-Industrie Tremonia – Otto Ploeger --- handel

1921: Epselo & Hagemann — groothandel

1925: Wilhelm Epselo ---- groothandel

1935: Deutsche Fahrzeug - Gesellschaft “ Tremonia”

1949 -1955: Walter Gräwe & Co. Groothandel

In 1889 naar Dissel& Proll

Bron: Frank Papperitz

ELSTER (D)

Elster ---------- Reuth i.V. --------------Duitsland

In 1935 naar Schumann.

Reuth is een plaats in de Duitse deelstaat Rijnland-Palts, en maakt deel uit van de Landkreis Vulkaneifel.

WESTLAND (D)

WESTLAND --------------Epe i. W.----------------------Duitsland

In 1953 naar EPERIA.

Bron: Frank Papperitz

Epe is een dorp in het district Borken in de deelstaat Noordrijn-Westfalen , Duitsland.

CHRISTOPH MUND (D)

Christoph Mund ----- Gleuel------- Duitsland

Gleuel is een district van Hürth in het district Rhein-Erft.

SUNDERMANN (D)

Sundermann - - Heepen i.W., -- Gohfeld i.W., -- Bad Oeynhausen -------Duitsland

1925: Fahrradfabrik Gustav Sundermann  rond 1903 geregistreerd in Heepen.

1952  verhuis naar Gohfeld, dan Gustav Sundermann,  Fahrradfabrik Bielefeld/ Werk Gohfeld; groothandel en fabriek voor  kindervoertuigen.

September 1957 uitverkoopverkoop in Gohfeld.

1957 E. Sundermann  fietskaders en kinderfietsenfabriek en metaalverwerking/ Bad Oeynhausen-Melbergen.

GRITZNER (D)

GRITZNER - Duitsland

Maschinenfabrik Gritzner was een Duits bedrijf dat naaimachines , fietsen en motorfietsen produceerde , gevestigd in Durlach .

De machinefabriek werd in 1872 opgericht door Max Carl Gritzner (1825–1892). In 1879 vond Gritzner de bril loze, dubbel circulerende grijper uit. Dit wordt vandaag de dag in licht gewijzigde vorm nog steeds gebruikt door bijna alle naaimachinefabrieken ter wereld. Op dat moment had Durlach 120 medewerkers in dienst en werd de 20.000 naaimachine gemaakt.

In 1886 werd het bedrijf een naamloze vennootschap, het werd omgezet tot de vennootschap Nähmaschinenfabrik vorm. Gritzner & Co. AG. Vanaf 1887 werden er ook fietsen geproduceerd en vanaf 1903 motorfietsen. Ook pompen en stoommachines maakten soms deel uit van het productieprogramma. De miljoenste naaimachine werd geproduceerd in 1902 en de twee miljoenste naaimachine in 1910. Gedurende deze tijd ontwikkelde de Gritzner machinefabriek zich tot de grootste naaimachinefabriek van Europa.

Het bedrijf fuseerde in 1931 met de naaimachine- en fietsenfabriek uit de Palts, voorheen Gebrüder Kayser AG in Kaiserslautern, tot Gritzner-Kayser AG . Van ongeveer 1900 tot de jaren vijftig werden ruim 7 miljoen naaimachines geëxporteerd naar 82 landen. Soms werd 80% tot 90% van alle vervaardigde producten geëxporteerd. In 1955 verwoestte een brand het grootste deel van de productiefaciliteiten in Durlach.

In 1957 werd het bedrijf, inclusief de herbouwde fabriek, overgenomen door GM Pfaff AG in Kaiserslautern. In 1958 nam de inmiddels Pfaff-dochter Gritzner-Kayser AG de productiefaciliteiten van de Mars-motorfietsfabriek over voor de modellen “Monza” en “Milano”, die in vele kleuren werden geleverd (vaak: blauw-wit en rood -wit).

KAYSER (D)

Kayser--- Kaiserlautern  en  Durlach bei Karlsruhe ------Duitsland

Geregistreerd in 1864 door de gebroeders  John  en Friedrich Kayser.

Fietsenproductie sinds 1886.

1892 - Pfälzische Nähmaschinen- u. Fahrradfabrik, voordien gebroeders Kayser.

Sinds 1899 Pfälzische Nähmaschinen- u. Fahrradfabrik, voordien gebroeders Kayser A.G. in 1899 ook productie van  auto’s en moto’s.

1929, 1955: Gritzner-Kayser A.G. Karlsruhe  - Durlach, onstaan door de  samenvloeiing van de twee firma’s.

1929- 1931 productie van Kaiserlautern naar Durlach bei Karlsruhe.

1961 Verhuur van de fabrieksfaciliteiten aan G.M. Pfaff AG.

Historie

Het bedrijf werd in 1864 opgericht door de ingenieur John Kayser († 1899) en zijn broer, de zakenman Friedrich Kayser († 1882), aanvankelijk als een naaimachinefabriek in Kaiserslautern. In 1882 telde het ongeveer 250 werknemers. Na de dood van zijn broer nam John Kayser het roer over als enige directeur. Het bedrijf produceerde aanvankelijk naaimachines voor het Amerikaanse bedrijf Singer en zou in 1872 de grootste fabrikant in Duitsland zijn geweest. Later produceerde het naaimachines onder de eigen merknaam Kayser , die ook voor fietsen werd gebruikt. De productie van fietsen begon in 1886.

In 1891 werd het bedrijf omgezet in een naamloze vennootschap. Op dat moment had het bedrijf ongeveer 350 werknemers.  In 1895 adverteerde het dat er 29 eerste, 16 tweede en 17 derde prijzen waren gewonnen op zijn fietsen in wielerwedstrijden in Duitsland tijdens het voorjaar en de zomer.   In 1899, na de dood van John Kayser, nam zijn zoon Karl Kayser het roer over als directeur van het bedrijf, een positie die hij bekleedde tot zijn eigen dood in 1916.  Ook in 1899 begon de productie van auto's als onderdeel van een grote productieverandering: de productie van naaimachines verhuisde naar een hal die in 1899 was gebouwd. De vorige hal werd gebruikt voor de productie van fietsen. Kort daarna begon de productie van motoren en auto's.  De merknaam van de auto's was aanvankelijk Kayser , en vanaf 1902 Primus . Het bedrijf exposeerde in 1901 op een autoshow in Frankfurt am Main en in maart 1903 op de Duitse autoshow in Berlijn.

Na twee boekjaren die met verliezen eindigden en vanwege de slechte zaken met fietsen en motorvoertuigen, werdener  in 1902 vestigingen gesloten en werden de verschillende productietakken organisatorisch en ruimtelijk samengevoegd en werden de ruimtes die niet meer nodig waren deels verhuurd en deels verkocht. In 1903 werd de productie van motorvoertuigen beëindigd. De bedrijfsgebouwen bevonden zich in dat jaar aan de Lutrinastraße in Kaiserslautern.

In 1908 werden de bedrijfsgebouwen uitgebreid. In 1909 beschikte het bedrijf over een terrein van ongeveer 4,5 hectare, waarvan ongeveer 1 hectare bebouwd was, deels met arbeiderswoningen.  In 1914 bestond het personeelsbestand uit ongeveer 40 technisch en commercieel functionarissen en ongeveer 1.100 arbeiders.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog stortte de verkoop van fietsen tijdelijk bijna volledig in. Tijdens de hyperinflatie en politieke onrust van 1923 werden de activiteiten tijdelijk opgeschort. Vervolgens werd een meubelmakerij opgericht als een nieuwe tak van het bedrijf.  In 1924 was het bedrijf uitgebreid tot een terrein van ongeveer 6 hectare waarvan 1,3 hectare bebouwd was. Er werkten daar toen 130  mensen die verantwoordelijk waren voor het technisch en commercieel deel en  daarnaast waren er nog ongeveer 1.500 arbeiders. Het personeelsbestand had daarmee ongeveer zijn hoogtepunt bereikt. Het hoofdkantoor van het bedrijf werd uiteindelijk gevestigd aan de Barbarossastraße 54 in Kaiserslautern.

Na toenemende verkoopmoeilijkheden in de nasleep van de wereldwijde economische crisis en een scherpe daling van de aandelenkoers, werden in 1930 onderhandelingen gestart over een fusie met het bedrijf Gritzner, dat zich in een vergelijkbare situatie bevond, en werden delen van het personeel als voorzorgsmaatregel ontslagen. Een stillegging van de productie in Kaiserslautern en de verplaatsing ervan naar Durlach werd duidelijk. In maart 1931 besloten de raden van commissarissen van beide naamloze vennootschappen uiteindelijk tot een fusie met Gritzner als overnemende onderneming. In april keurden de twee algemene vergaderingen een wisselkoers van vijf Kayser-aandelen voor één Gritzner-aandeel goed. Een minderheid van de aandeelhouders van Kayser slaagde er niet in de liquidatie van de onderneming te eisen. De onderneming heette voortaan Gritzner-Kayser AG . In augustus 1931 werden de laatste overgebleven restanten van de productie in Kaiserslautern gesloten, eind september was de administratie daar nog steeds gevestigd.