*Het afscheid*-Het boek alfa*-Orchis Militaris* van IVO MICHIELS


Uitgeverij : De Bezige Bij - Amsterdam
" Vandaag zitten de goden in de taal .Daar zijn ze naartoe gevlucht ."
***
De menselijke onzekerheid is het centrale onderwerp in het oeuvre van Ivo Michiels.
Het afscheid is de eerste symbolische roman die aan dit thema beantwoordt. Het boek Alfa is het boek van de twijfel.
Hierin heeft de schrijver zijn jeugd verwerkt, waarbij het de figuur van de schildwacht is die aan die onzekerheid uitdrukking geeft.
Blijven of deserteren, naar links of naar rechts marcheren.
Zijn verblijf als brancardier in een hospitaal heeft een plaats gekregen in Orchis Militaris .
Het is de schrijver daarbij vooral te doen om de gelijkschakeling en verwisselbaarheid van de tegendelen.Op thematisch niveau staan steeds tegenstellingen centraal waarin de mens gevangen raakt; beweging en stilstand, verdrukker en verdrukte, geweld en pacificatie.
Het proza van Michiels heeft twee ogenschijnlijk onverenigbare kenmerken. Ten eerste bestaat er een dwingende samenhang tussen de verschillende boeken. Michiels schrijft in planmatig opgezette cycli waarin de werken steeds op elkaar teruggrijpen. Maar tegelijkertijd is het Michiels' streven om steeds helemaal opnieuw te beginnen, ieder boek moet volkomen origineel zijn. Hij verloochende zelfs zijn vroegere werk en liet zijn oeuvre beginnen met 'Het Afscheid'. Alles wat hij daarvoor schreef werd door hem verworpen om het te hoge autobiografische gehalte. Toch blijven autobiografische gegevens wel meespelen in zijn werk, zij het alleen als bouwmateriaal voor het onconventionele taalspel.
In 'Het boek Alfa' (1963), dat inmiddels al een klassieker genoemd kan worden, behandelt de schrijver bijvoorbeeld de eigen jeugd en adolescentie. In 'Orchis Militaris' is dat zijn ervaring als verpleger in Sleeswijk-Holstein, en in 'Dixi(t)' zijn familierelaties.
Maar op een ander niveau is het onderwerp van Michiels' werk "alleen literatuur", zoals hij zelf stelde. Als materiaal wordt in feite vooral de taal zelf gebruikt, de tekst is geen afbeelding van de werkelijkheid maar een op zichzelf staande creatie.
De romans van Michiels hebben , doordat hij niet schuwt zijn eigen menselijke problematiek in het geding te brengen, een universele kracht.
Auteurs als Hans Magnus Enzensberger en Martin Walser beschouwden Het boek Alfa als een belangrijke bijdrage tot de Europese literatuur en Samuel Beckett (die door Michiels wordt bewonderd) was enthousiast over de taal van Orchis Militaris.
Ivo Michiels is actief op het terrein van film, plastische kunsten en literatuur. Zijn filmideeën werden concreet gerealiseerd toen hij in 1955 de film Meeuwen sterven in de haven draaide in samenwerking met Rik Kuypers en Roland Verhavert. Andere filmen van hem zijn Albisola Mare, Savona (een verhaal uit zijn Journal brut) in 1963 en Het afscheid, bekroond tijdens het Festival van Venetië in 1966. Hij staat in contact met talrijke plastische kunstenaars en cineasten en toonde zich een begaafd essayist over hedendaagse kunst.
Met de bundel 'Luister hoe dit beeld hoe die lijn hoe die kleur hoe dit vlak luister' bewees Michiels ook een begaafd essayist over beeldende kunst te zijn.
IvoMichiels
-1923werd als Henri Ceuppens geboren te Mortsel op 8 januari 1923 en groeide er op in een katholiek arbeidersmilieu.Zijn ouders komen van het platteland, zijn vader werkt in het magazijn van de fotochemische Gevaertfabriek.
Hij is het voorbeeld van de klassieke autodidact.
Tijdens Wereldoorlog II was hij tewerkgesteld als verpleger in een hospitaal te Lübeck in Duitsland .Na een tijdje als laborant gewerkt te hebben in de Gevaert-fabriek ,haalde hij na de oorlog door zelfstudie , culturele contacten en vele reizen ,de achterstand veroorzaakt door zijn onderbroken opleiding. in ,en verwierf hij de kennis die nodig was voor het scala van functies die hij later zou beoefenen.
Hij was van 1948 tot 1957 journalist bij "Het Handelsblad".
Hij was medeoprichter van Golfslag (1946-1950) en De Tafelronde (1953-1960), redacteur van Randstad (1962) en in de periode 1959-1983 achtereenvolgens redacteur, redactiesecretaris en directeur van het Nieuw Vlaams Tijdschrift.
Hij doceerde aan zowel kunst- als toneelacademies. Bovendien werkte Michiels intensief mee aan programma's voor de Belgische radio en televisie, en schreef hij scenario's voor (korte) speelfilms en documentaires.
Ivo Michiels debuteerde met de gedichtenbundel "Begrensde Verten" (1946). Zijn eerste romans, zoals o.a. "Het vonnis" (1949), schrijft hij in traditionele stijl. Via de symbolische roman "Het afscheid" (1957) evolueert hij in1958 met "Jorunal brut" naar het experimentele proza.Hij werd vooral bekend met 'Het boek alfa', een avantgarde-klassieker.
Wat toen voor 'modern, al te modern' werd versleten, sluit nu naadloos aan bij onze complexe leefwereld. Op verschillende niveaus grijpt de hele Alfa-cyclus ineen tot een open en dynamische tekst. Zijn werk staat nog steeds te boek als moeilijk en hermetisch, terwijl elke zanger-zapper Michiels' taal perfect tot haar recht kan laten komen.
Hoe lees je Michiels: per cyclus, per boek, per alinea of per woord?
Vanaf "Het boek Alfa"(1963) kan Ivo Michiels worden beschouwd als een formalistisch schrijver die alle kenmerken van het traditionele verhaal terzijde schuift om tot een tekst te komen die een rechtstreeks contact met de lezer creëert.De publikatie van Het boek Alfa (1963) bevestigt de breuk met zijn vroeger werk. Waar in de eerste, autobiografische fase uitdrukkelijk naar WO II wordt verwezen, die als oorzaak van schuld- en onzekerheidsgevoelens bij de personages werd aangeduid, is de oorlog in Het boek Alfa slechts materiaal om het hoofdthema - alweer de onzekerheid - gestalte te geven in en door de taal. Dit betekent dat Michiels de richting uitgaat van de veralgemening, de abstractie (het gaat om het begin van een niet nader te identificeren oorlog en om een naamloze hoofdfiguur) van de directe taalschepping (er is geen verteller meer, althans geen opgedrongen standpunt, geen chronologie, geen intrige, slechts een opeenvolging van situaties die associatief met elkaar zijn verbonden), alsook van een grotere afstand t.o.v. de inhoud van het boek.
Na twee mislukte huwelijken trouwde hij in 1965 met Christiane Faes
.In 1980 verhuist hij van Zonnegem naar het zonnige zuiden van Frankrijk.Hij vestigde zich als voltijds schrijver in de Vaucluse , in een eeuwenoud dorpje dat zich " als een druiventros" tegen de helling van een Provençaalse heuvel heeft gedrukt.Maar het was wel met de opzet om afstand nemen van wat een halve eeuw tot verstikkens toe zijn natuurlijke omgeving is geweest. : ‘Hoe groter die afstand, hoe dichter de oorsprong, de grond, het land nabijkomen. Hoe dichter aldus de herkomst nabij is getrokken, hoe groter de afstand wordt, hoe klaarder de blik.’ Dit is een kant. De andere kant is dat zijn ‘voedingsbodem’ ver voorbij de landsgrenzen ligt.
Trouwens een literatuur die te zeer binnen de nationale afsluiting blijft, sprak hem nooit aan. Het Duitse probleem, de Vlaamse haard, het Hollands karakter, de Franse sociale evolutie, nee, literatuur is iets anders, zegt hij..
Zijn literaire werk werd zowel in Nederland als in België bekroond. In 1977 kreeg hij de Belgische Staatsprijs voor Verhalend Proza voor Een tuin tussen hond en wolf. In 1990 kreeg hij de Emiele Bernheim-prijs voor zijn hele oeuvre en in 1993 werd hij bekroond met de driejaarlijkse Prijs van de Vlaamse Gemeenschap.
Reviews :
" Ik vond het engagement van Ivo Michiels indrukwekkend.
Door hem te lezen, ben ik beginnen te schrijven "- Peter Verhelst
" Michiels is sprankelend jong gebleven " - Ons Erfdeel.
Bibliografie :
* Begrensde verten (1946, poëzie)
* Daar tegenover (1947, poëzie)
* Zo, ga dan (1947, novelle)
* Het vonnis (1949, roman)
* Kruistocht der jongelingen (1951, roman)
* Spaans capriccio (1952, novelle)
* De ogenbank (1953, roman)
* De meeuwen sterven in de haven (1955, roman,filmscenario)
* Het afscheid (1957, roman)
* Journal brut, Ikjes sprokkelen (1958, roman)
* Albisola Mare, Savona (1959, roman)
* Dertien Vlamingen (1961, bloemlezing)
* Het boek Alfa (1963, roman)
* Frans Dille (1963, essay)
* Antwerpen, stad aan de stroom (tekst bij fotoalbum van F. Tas) (1965)
* Verhalen uit Journal brut (1966)
* Het afscheid (1966, filmscenario)
* Orchis militaris (1968, roman)
* Exit (1971, roman)
* Jef Verheyen, 40 (1972, bibliofiele uitgave)
* Alechinsky (1973, essay)
* Samuel, o Samuel (1973, hoorspel)
* Dieric Bouts (1975, filmscenario)
* Een tuin tussen hond en wolf (1977, roman,filmscenario)
* Itinerarium (1979, essay)
* Luister hoe dit beeld hoe die lijn hoe die kleur hoe dit vlak luister (1979, essays)
* Een letterwerker aan het woord (1980)
* Dixi(t) (1981, roman)
* De vrouwen van de aarstengel (1983, roman)
* De toverberg in Sank Seb (1984, uit "De vrouwen van de aartsengel", in "Vlaamse verhalen na 1965")
* Het boek der nauwe relaties (1985)
* Vlaanderen, ook een land (1987)
* Prima materia (1989)
* Ondergrond bovengronds (1991)
* Schildwacht schuldwacht (1993)
* Daar komen scherven van (1995)
* Sissi (1997)
* De verrukking (1999, roman)
* De mirakelen, Elizabeth, de mirakelen(? )






























