Het verjaardagsfeest

Ik probeer nog maar eens te scheuren, maar de zwier is er uit, het resultaat enthousiasmeert me niet. Normaal als ik iets uitprobeer, komen de ideeën me zowat aanwaaien, ben ik vol ongeduld om het volgende te realiseren. Nu voel ik me moe worden. Dus ophouden met het scheuren. Wellicht dat ik nog wel eens die richting uitga, maar nu blijkt het geen inspirerende bezigheid.

Zal ik het huis eens poetsen of de tuin wat fatsoeneren? Of gewoon me terugtrekken met een goed boek. Even het scheuren laten rusten en kijken wat er innerlijk op me afkomt … of ben ik uitgetekend en geschilderd?

Nu probeer ik het vierkante vlak in meer delen te scheuren, meer ‘verscheurdheid’ mee te geven. Toch blijft er een onvoldaanheid achter. Maar ik wil verder proberen , wellicht vind ik een weg die voldoet.

Eens kijken wat ik met dat scheuren nog meer kan bereiken. Nu opteer ik voor drie vlakken, netjes naast elkaar. Terug lijnen als achtergrond, maar de rode draad maak ik wat gecompliceerder.

Niet dat het snijden in papier me tegen staat … maar ik wil ook nog iets anders doen. Ik blijf dicht bij het snijden: ik ga scheuren.

Ik neem een vierkant en scheur de randen tot er geen rechte lijn meer te zien is . Daarna scheur ik het vlak behoedzaam in twee, zodat ik toch min of meer richting kan geven aan het scheuren. De delen worden op een wit papier gekleefd en dan laat ik mijn lievelingsbezigheid aan bod komen: lijntjes trekken.

Het geheel is nogal somber. Ik haal rode acryl verf uit en maak een dwars streep over de tekening. Dat geeft meer levendigheid.

In Nieuwpoort loopt van 2 tot 22 augustus het aquarelsalon van het Aquarel Instituut van België. Omdat we twee jaren terug naar Mol zijn getrokken voor een expositie van dezelfde groep en dit enorm is meegevallen, ben ik met Christel afgesproken er naar toe te gaan en onze mannen gaan mee. Het is wel een eind reizen: eerst met de trein, daarna met de tram. We zijn ongeveer drie uren onderweg. Tijd genoeg om bij te praten, een dutje te doen of een boek te lezen.

We zijn iets na twaalven in Nieuwpoort en de expositie gaat pas open om 14 uur … dus ruim de tijd om ergens te gaan eten. We kiezen een restaurantje op de Kaai, niet zo ver van de expositieruimte.

Bij het eten (een visschotel natuurlijk) een lekker glas wijn en koffie achteraf. Het weer is prachtig: zon, een beetje wind, maar geen regenbui zoals voorspeld.

De expositieruimte bevindt zich in de verbouwde vismijn: één grote ruimte maar door panelen tot kleinere ruimten herleid. De thema’s zijn: zand en interieur. Twee jaren terug was het thema zand. Veel werken herkennen we van toen. De nieuwe werken vind ik niet zo boeiend. Om een interieur naar realiteit op te roepen moet je goed kunnen tekenen en het perspectief onder de knie hebben … en daar er toch wel wat mankementen. Maar het zandthema wordt heel fraai aanwezig gesteld.

Na de expositie koop ik nog een uitgave van de groep met als thema ‘contrast’: dat spreekt me erg aan, er staan prachtige werken in afgebeeld. Aquarel vind ik een van de moeilijkste schildertechnieken: elke toets die je plaatst, is niet meer ongedaan te maken en laat zijn spoor na, zoals bij beeldhouwen. Wat je wegkapt kan niet meer terug geplaatst worden.

Na de tentoonstelling rijden we terug naar Oostende en wagen we ons nog eens op het strand. Heerlijk: zon, wind en lopen op de smalle strook van het terugtrekkende water.

Even nog een pannenkoek en een kop koffie en dan zijn we klaar voor de terugreis. Gelukkig hebben we nog een zitplaats gevonden, want zoals deze morgen was de trein overvol: met dit mooie weer kwam de zee in aanmerking voor een uitstap.

Ik voel de kriebels om zelf met aquarel aan de slag te gaan. Ik zal alvast mijn verf en borstels klaarleggen, dat vermindert de drempel om er aan te beginnen.

 

Pastoor Dergent is het slachtoffer waarover Karel zijn gedicht schreef. Bij een van de werken las ik dat die man een vreselijk lot beschoren was: hij werd bespuwd, vernederd, geslagen, uitgekleed en naakt over de Dijle gehangen en tenslotte vermoord.

 

Met de dood voor ogen

Sta ik hier voor U, Heer

En ik vraag U

Waarom hebt Gij mij verlaten?

Heb ik niet altijd gewerkt op uw akker

Uw wetten strikt nageleefd

En de schapen die Gij mij hebt gegeven

Gehoed als een goede herder?

Ik zocht het verdwaalde lam

En bracht het veilig weer naar uw kudde

Ik heb voor U gekozen

Mijn leven aan U gewijd:

Mij geschiede naar uw woord

Ik werd uw plaatsvervanger op aarde

Ik sprak in uw heilige naam

Profetisch of vermanend

Ik zong uw lof in gregoriaanse gezangen

En werd om uwentwille geëerd

Ik deed het goede en bestreed het kwaad

In uw naam

En vond U steeds aan mijn zijde

Tot vandaag.

Hier sta ik en ik met de dood voor ogen

Vraag ik U: waarom hebt Gij mij verlaten?

 

Pastoor Pieter-Jozef Dergent, 1870-1914

 

Karel D’huyvetters

 

Zowel Karel en ik hebben het moeilijk na de woorden van de zoon van kapitein Gilson. Het militarisme straalt van die man af: kaarsrecht en met nog een krachtige stem, ondanks zijn 84 jaren. Dit hebben we met onze deelname aan deze tentoonstelling niet gewild, integendeel: we staan huiverig tegenover helden en overwinnaars.

Wanneer eindelijk (in mijn aanvoelen) de medewerkers bedankt zijn (de rest heb ik nauwelijks in mijn bewustzijn laten doordringen) en op het podium geroepen om de bloemen in ontvangst te nemen, spreken Karel en ik af, om zo vlug mogelijk te verdwijnen. Het is ook zo ontzettend warm en in die drukte kan ik mij niet voorstellen de werken, die rond concrete slachtoffers gemaakt zijn, goed te kunnen bekijken en tot mij te laten doordringen.

De volgende dag ga ik terug naar Aarschot. Ik ben even voor het openingsuur daar, zodat ik in alle rust kan genieten van de tentoonstelling.

Het Gasthuis is aan de voorkant mooi verbouwd, maar achteraan, waar de tentoonstellingsruimten zich bevinden, is de oorspronkelijke architectuur nog aanwezig. Dat schept een heel ideale sfeer voor deze tentoonstelling: kleine en grotere ruimten, vensters die het licht spaarzaam doorlaten, uitgesleten trappen, gangen waar de vroegere kloosterlingen waardig konden schrijden. Ik vraag me af of dit gebouw nog dienst deed tijdens WOI, of hier slachtoffers verpleegd werden van die lugubere dagen 19 en 20 augustus.

Het gedicht van Karel tref ik heel vlug aan op het gelijkvloers, in een betegelde ruimte. Vermoedelijk was hier vroeger de keuken. Ruimte na ruimte ontdek ik de werken. Ik lees de naam van het slachtoffer, zijn of haar beroep, de naam van de kunstenaar. Sommigen kunstenaars ken ik. Zo ontdek ik ook hoe ieder vanuit zijn discipline en zijn stijl met de summiere gegevens van het slachtoffer is omgegaan. Mijn werk heeft een mooie plaats gekregen: het hangt alleen op een witte muur, zodat het voldoende ruimte krijgt om te ademen. Het zonlicht valt er schuins op, waardoor het glas een spiegeleffect krijgt. Dat is juist mooi: de realiteit van nu is als een achtergrond aanwezig in het drama van toen en versmelt tot één geheel.

Na een tijdje begint er een zwaarte op mij af te komen: nog een naam, nog iemand die op die dag stierf. De rij lijkt eindeloos. Zo ‘voel’ je hoe diep 173 slachtoffers in een gemeenschap snijden. Ik ben blij dat ik alleen ben, dat ik mag zwijgen dat ik me innerlijk kan overgeven aan de verschrikking en de leegte na die moordpartij. Het is zo moeilijk te vatten wat die ‘soldaten’ bezielde. Ik besef dat elke soldaat, opgefokt tot de job ‘te doden’, kan overgaan tot dergelijke misdaden.

Neen, ik heb geen zin meer om nadien in de cafetaria nog een kop koffie te drinken. Ik wil direct naar huis, waar het veilig is, waar ik mijn gevoelens van opstandigheid, onmacht, angst, triestheid … een plaats mag geven.

Ik merk hoe die oorlog op mij invreet. Dan te beseffen dat een paar uren vliegen hier vandaan mensen hetzelfde lot moeten ondergaan. Het is een ondraaglijke gedachte.

Tijdens het optreden van de zoon van kapitein Gilson, dat als een sombere wolk over me heen kwam, moest ik denken aan twee andere zonen: Koenraad Tinel en Simon Gronowski. De zoon van kapitein Gilson is van 1930, Simon Gronowskivan 1931 en Koenraad Tinel van 1934. We kunnen zeggen dat ze leeftijdgenoten zijn.

Over de hartverwarmende vriendschap tussen Koenraad Tinel en Simon Gronowski verscheen een boek: ‘Eindelijk bevrijd’.

Op de flaptekst:

Het onwaarschijnlijke verhaal van een vriendschap tussen een kind ontsnapt aan Auschwitz en een kind van een nazi.

Simon Gronowski’s levensverhaal had dat van een gewoon kind in een gewone familie moeten zijn. Maar hij is een Jood. Op 17 maart 1943 werd hij samen met zijn moeder en zus door de Gestapo opgepakt. Toen hij op 19 april met het beruchte twintigste konvooi werd gedeporteerd, sprong hij uit de trein en kon hij als bij wonder ontsnappen. Hij was toen elf en een half jaar. Zijn moeder en zus verdwenen in Auschwitz.

Ook Koenraad Tinels levensverhaal is tragisch. Zijn vader was een fervente aanhanger van Hitler; zijn broers droegen het uniform en de wapens van de SS en verdedigden de idealen van de Führer.

Deze twee oorlogskinderen, Simon en Koenraad, gingen lange tijd gebukt onder het gewicht van hun verleden. Tot de zestienjarige Sacha Rangoni hen samenbracht tijdens een lezing die werd georganiseerd door de Union des Progressistes Juifs de Belgique. Uit die ontmoeting ontstond een hechte vriendschap, die haar neerslag vond in dit boek, een oprecht pleidooi voor menselijkheid. Koenraad leerde van Simon dat hij de last van zijn vaders schuld niet dient te dragen, terwijl Simon van Koenraad leerde dat hij niet het eeuwige slachtoffer hoefde te blijven om zijn verloren geliefden te eren.

Hun verhaal werd verwoord door Simon Gronowski, verbeeld door Koenraad Tinel en in perspectief geplaatst door auteur David Van Reybrouck.

Hier zijn geen helden of overwonnenen. Er zijn alleen mensen die in hun leven veel verloren hebben. Ze hebben beiden de moed om zich dat verleden te herinneren. Juist daardoor komen ze dichter bij elkaar, omdat ze de pijn die ieder in zich draagt ruimte geven, eerbiedigen en proberen te begrijpen. Het kan wat gebeurde niet ongedaan maken, het kan de sporen die de gebeurtenissen nalieten niet uitvegen, het kan alleen een weg aangeven om catastrofes te vermijden: elkaar proberen te begrijpen en daarvoor taal (tekenen is ook een taal) te gebruiken.

 

Zelfs na enkele dagen blijf ik met heel wat onbehagen rond het optreden van de zoon van kapitein Gilson zitten.

Elke zoon heeft nood om fier te kunnen zijn op zijn vader. De figuur van kapt. Gilson verwijst naar ‘vechten voor vorst en vaderland’. Dat heeft hij als militair gedaan. De zoon vertelt dat zijn vader in Belgisch Congo, onder Leopold II, gevochten heeft … onmiddellijk komen me minder fraaie verhalen voor de geest. Heeft kapt. Gilson deelgenomen aan de ‘misdaden tegen de menselijkheid’ die daar begaan zijn? Leopold II heeft toch niet zelf de bodem leeggeroofd, al die handen afgehakt, verkracht, verbrand en vermoord. M.a.w. wat nu herdacht wordt als een oorlogsmisdaad van het toenmalige Duitse leger werd wellicht een paar jaren vroeger door het Belgische leger zelf begaan. Congo werd gewoon bezet, zoals het Duitse leger België bezette.

Ik voel me koud worden van binnen. Ik kan de oude man begrijpen die de herinnering van zijn vader weer tot leven wil roepen. Wellicht hebben de Belgische soldaten zich heldhaftig gedragen, zoals ook in het Duitse leger heldhaftig werd gestreden. Maar waarom? De Belgen hielden het Duitse leger daar amper twee uren tegen. Daarna krijgt de burgerbevolking er van langs: soldaten kunnen moeilijk slikken dat hun kameraden sneuvelen en hebben dan een vijand nodig waarop ze wraak kunnen nemen.

Natuurlijk is dit een interpretatie achteraf. Toch vraag ik me af hoe de kinderen van de slachtoffers over ‘dat tegenhouden van de vijand’ gedacht hebben. Mochten zij de veronderstelling opperen dat, als kapt. Gilson vlugger de overmacht van de vijand herkende en zich teruggetrokken had, bezorgd om het leven van zijn manschappen … wellicht waren dan de burgers gevrijwaard bleven van die afschuwelijke represailles.

En weet men nu al waarom men die Eerste Wereldoorlog is begonnen? Duitsland was de agressor … maar waarom? De gekroonde hoofden van Europa waren zowat allemaal familie van elkaar. Was WOI een uitvechten van familiekwesties waarbij het gewone volk het gelag betaalde? Als men niet stierf voor het vaderland, vulde men de schatkist via belastingen. Oorlog is als een hand met een gat in. Oorlog doodt niet alleen, vernietigt niet alleen de infrastructuur van een land maar elke kogel, elke bom die gebruikt is, verdwijnt, is weg, moet door nieuwe kogels en bommen vervangen worden. Wapenproducenten hebben profijt aan oorlog, maar dat is maar een beperkte populatie. De anderen zien af.

Het Gasthuis, het cultureel centrum in Aarschot “brengt hulde aan de slachtoffers met de tentoonstelling ‘Gasthoven Invites’. Voor deze expo is het cultureel centrum op zoek gegaan naar 173 kunstenaars die elk een slachtoffer willen ‘adopteren’.

Het Stedelijk Museum richt een tijdelijke tentoonstelling in over de Martelaarstad Aarschot. Het chronologische verhaal start met de’ slag bij Aarschot’, waarbij de figuur kapitein Gilson uitvoerig wordt belicht en eindigt met de bevrijding van Aarschot.”

Op 9 augustus opent de tentoonstelling met een vernissage. Karel en ik gaan er heen. Karel heeft een gedicht geschreven rond de figuur van Pastoor Pieter-Jozef Dergent, ik heb een werk gemaakt rond de figuur van Gustave Michiels (zie blogs van 05.04.04 tot 17.04.14). We zijn benieuwd hoe ons werk getoond wordt.

De deuren van de theaterzaal, waar het inleidend gedeelte plaats vindt, gaan nogal stipt open … maar wat een massa volk moet er naar binnen en daarbij is het drukkend warm. Nu, de inleiding duurt een uurtje, dat zullen we wellicht overleven.

Wanneer iedereen zit, opent de avond met een improvisatie op viool door Ann Delnoy: ‘Impressie bij de gruweldaden in Aarschot’. Het is alsof we meegesleurd worden naar die uren van toen: een sneer, stilte, de beklemming van de catastrofe alsof alle leven zich terugtrekt. Nog een sneer, weer die stilte, je voelt de slachtoffers uit het leven weggeschoten worden. Het lijkt eindeloos. De zaal wordt stiller en stiller. Met ingehouden adem volgen we de klanken. Tot het doden ophoudt en de wanhoop zich aanbiedt. Het is een kort stuk, maar iedereen zit als het ware op zijn stoel genageld.

Daarna wordt het boek ‘Wie waren ze’ voorgesteld door de schrijvers ervan: André Delsaerdt en Johan Vanrensbergen. Een gedicht wordt gebracht.

Dan komt de zoon (84 jaar) van kapitein Gilson aan het woord.

Van het internet geplukt:

In de ochtend van 19 augustus komt het tot een gevecht dat bekend zou worden als de ‘Slag bij Aarschot’. In de vroege ochtend stuiten oprukkende Duitse troepen op de verschanste Belgen. Door een paar achter de berm geplaatste machinegeweren kunnen de Belgen de opmars even ophouden. Maar als de Duitsers hun artillerie opstellen, worden de posities snel onhoudbaar. De Belgen trekken zich terug, maar dit bevel komt te laat terecht bij de 4de compagnie van kapitein Gilson. Uiteindelijk trekken ze zich rond 08.00 u terug onder hevig vuur. In totaal sneuvelen een 120-tal Belgen. Een aantal gewonde en gevangengenomen Belgische soldaten worden door Duitse soldaten afgemaakt. In de buurt van het slagveld worden burgers uit hun huizen gejaagd en neergeschoten.

Hier beginnen de oorlogsmisdaden: 173 burgers worden omgebracht en een 400 huizen gaan in de vlammen op. 

 

Samen met Christel me ingeschreven voor een driedaagse workshop modeltekenen. De cursus wordt in Werchter gegeven, een reden te meer om er aan deel te nemen.

De Oude pastorie is enkele jaren terug prachtig gerenoveerd en herbergt een dienstencentrum onder zijn dak, waaronder ook dat van vorming en cultuur. De workshop heeft plaats in een zaaltje waar tijdens het jaar ook aquarel, naailes, bloemschikken … gegeven wordt.

Ik weet niet of ik er veel van verwacht, maar je ontmoet er wellicht mensen die je kent en andere die je leert kennen. Op drie dagen kan je geen diepgaande opleiding krijgen, maar je kan altijd wel iets bijleren.

’s Morgens komt Christel me oppikken. Ze komt goed op tijd, zodat er nog tijd is voor een koffietje en een babbel. Dan laten we Karel aan zijn rust over en vertrekken naar de Oude Pastorie.

De eerste dag is er vooral aandacht voor het skelet, de tweede dag voor de spieren en de derde dag kunnen we tekenen naar levend model. Er is ook voor een cursus gezorgd, zodat we thuis kunnen verder oefenen. Maar naar een bestaande tekening werken is niet zo boeiend. Zelf kijken en interpreteren geeft meer voldoening.

Voor mij is het niet de eerste keer dat ik naar levend model teken. Ik merk dat het me beter afgaat dan vroeger. Ik heb meer aandacht voor de verhoudingen in het lichaam. Leuk als je tevreden kan zijn over de geleverde prestatie. Dan voel ik de kriebels om me in te schrijven voor modeltekenen, maar ik blijf bij het kantwerk. Wellicht werken we een andere oplossing uit. Je kan met enkele mensen een groepje vormen en zelf voor een model zorgen. In elk geval heb ik de gegevens van het model gevraagd zodat we haar eventueel kunnen contacteren.

Ik kijk wel met plezier terug op de voorbije dagen … maar ik verlang weer achter mijn tekentafel te staan en mijn eigen ding te doen.

 

 

 

 

 

 

 

Nu probeer ik ovalen uit. Ook die ovalen raken aan elkaar. Wel zorg ik bij het uitsnijden van de binnenovaal dat de bovenste rand groter is dan de onderste. Het doet me denken aan een pauwenstaart.

Ik concentreer me nu op de cirkel. Ik plaats de cirkels naast elkaar zodat ze elkaar raken, zo blijft het geheel aaneen hangen. De buitenste cirkels blijven aan elkaar hangen en ik haal een cirkelvlak binnen deze constructie weg: zo ontstaan aan de buitenkant cirkels als lijnen en aan de binnenkant cirkels als vlak.

Hier is er nog aarzeling tussen rechte lijnen en de overgang naar ‘vlakken’. Wat blijft zijn lijnen, maar niet meer zo prominent als expressiemiddel. Wat weggesneden is komt als vlak om aandacht vragen.

Ik hou het nog even bij horizontale en verticale lijnen, maar laat ze niet meer in een strakke formatie over het papier evolueren.

Er komt wat speelsheid opduiken. Zijn de horizontale lijnen nog te voorspellen, de verticale lijnen gaan een eigen gangetje.

Ik blijf bij een rationeel lijnenspel, het geeft rust.

Om evenwicht te vinden in mijn emotionele reactie op al de oorlogsberichten en getuigenissen, zoek ik een rationele verbeelding bij het snijden. Rechte lijnen, niet nadenken, uitvoeren. Het blijft een kwetsbaar werk, maar door de rechte lijnen beschikt het over voldoende weerstand om overeind te blijven, om de ravage te overwinnen.

Met een vriendin trek ik naar een tentoonstelling in Museum M in Leuven met als thema: vernietiging van kunst en cultuur in tijden van conflict. Dit naar aanleiding van de verwoesting van Leuven honderd jaren terug: in de nacht van 25 op 26 augustus brandde het Duitse leger Leuven zowat plat. De brand duurde drie dagen: meer dan 200 inwoners lieten het leven, meer dan 1000 woningen worden door het vuur vernietigd en ook de bibliotheek van de Universiteit met haar kostbare inhoud wordt in de as gelegd. Vooral dit laatste zal op internationaal niveau veel weerklank vinden.

De tentoonstelling toont hoe de vernietiging van kunst en cultuur iets ‘des mensen’ is en niet alleen in WOI en II werd toegepast. Verhalen uit de Griekse Oudheid (Trojaanse oorlog) en de bijbel (Sodom) hebben kunstenaars geïnspireerd om deze vernietiging in beeld te brengen, naar aanleiding van verwoesting van steden waarvan ze als het ware getuige waren.

Oude en hedendaagse werken worden naast elkaar geplaatst, zodat de anekdotiek van het aangebodene verdwijnt om het dieperliggende universele drama aan bod te laten komen.

Stil word je ervan en immens triest. Kunstenaars werken rond vernietiging, maar het gaat niet alleen om ‘vroeger’. Dit gegeven is hedendaags, je moet de tv maar aanzetten en de beelden rollen zo maar je rustige wereldje binnen.

Dan kom je door een zaal waar o.a. boekverbrandingen aan bod komen: bv. beelden van Nazi-Duitsland, de Iraanse revolutie …

Daarna is de zaal van ‘EX libris’ helemaal boven het museum, erg aangrijpend. Ik haal de brochure aan die je meekrijgt bij de aankoop van een ingangskaart: ‘Ex Libris herdenkt de ongeveer dertigduizend boeken die in 1948 door de Israëlitische autoriteiten geroofd werden uit Palestijnse huizen, bibliotheken en instellingen. Zesduizend van deze boeken werden bewaard en geïnventariseerd in de Joodse Nationale en Universitaire bibliotheek van Jeruzalem onder de benaming “A.P.” (Abondoned Property – achtergelaten bezit).

Emely Jacir fotografeerde deze boeken met haar gsm (Nokia N8) tijdens herhaalde bezoeken aan de bibliotheek over een periode van twee jaar. Jacirs zoektochten en daaropvolgende selectie creëren een intiem verslag van sporen en fragmenten. Haar werk behandelt niet alleen de roof en vernieling van boeken, maar roept ook vragen op over repatriëring en restitutie.’

Beneden kon je op video ‘Ravage, mijn verhaal bekijken’: hoe er ravages gebeuren in het leven van mensen. Slachtoffers en daders (gedetineerden uit de twee Leuvense gevangenissen) vertellen elk hun verhaal en illustreren dit met foto’s (zie blog 09.04.14).

Maar we hebben genoeg gezien, die verhalen zullen we een andere keer aan bod laten komen. Nu hebben we behoefte aan lucht, gebouwen die overeind staan en iets warm om wat op te knappen.

In elk geval: deze tentoonstelling is een aanrader.