Toby or not to be

Het kantklossen heeft me in zijn greep. ’s Morgens ben ik enthousiast om op te staan want de klosjes liggen te wachten. Voorlopig maken we nog verkennende proeflapjes. Omdat ik het echter zo graag doe, waag ik me bij een cirkelvormig proeflapje, de cirkel helemaal af te werken.

Het verloopt nogal moeizaam. Denkelijk besteed ik evenveel tijd aan het terug losmaken van de kant dan aan de opbouw ervan. Maar ook bij het losmaken leer je bij. Telkens stuit ik op hetzelfde probleem … tot ik plots besef waarom dat probleem ontstaat. Een foute interpretatie van een aspect van de technische tekening. Eens dat inzicht er is, gaat het vanzelf … nee, niet vanzelf. Het vraagt volledige concentratie en dan nog sluipen er foutjes in het werk. Maar kant verdraagt geen fouten: een verkeerde slag komt later te voorschijn als een fout in de voorstelling. Dus moet ik nog regelmatig lostornen en op zoek gaan waar mijn misslag plaats vond.

Uiteindelijk geraakt de cirkel toch helemaal rond. Hoe de cirkel tot één geheel kan geklost worden, weet ik nog niet, dat zal ik volgende les in het kantatelier wel leren. Heerlijk om beleven: mijn eerste kantwerkje.

Ondertussen maak ik ontwerpen in mijn hoofd om over korte tijd, met het weinige dat ik ken, al een moderne uitvoering te maken. Toch blijf ik verder werken aan mijn brieven. Nu is het ‘schrift’ aan bod. Voor mij is het nu echt speeltijd: dingen doen die ik ontzettend leuk vind. Jammer dat de dagen omvliegen, dat ik af en toe doodmoe ben en dat mijn rug regelmatig protesteert. Maar dat neem ik er met plezier bij: dat zijn kleine mankementjes die de pret niet kunnen bederven.

Afschaffing van de slavernij

Complexe voorgeschiedenis van een wereldwonder

door Mart-Jan de Jong en Yael Wodnitzky

ISBN 978-90-441-3061-4

Evenals prostitutie is slavernij zo oud als de mensheid. Eerst laten de schrijvers de slavernij in de oudheid en middeleeuwen aan bod komen om aan te tonen hoe dit verweven is met de samenleving van die tijden. Dan veroorzaakt de kolonisatie een opbloei van de slavernij. Enerzijds zijn er schepen die voldoende slaven kunnen vervoeren naar andere continenten waardoor een zeer winstgevende slavenhandel ontstaat, anderzijds veroorzaakt de aanleg van plantages een enorme vraag naar arbeidskracht die, gratis afgedwongen, enorme rijkdom oplevert voor de planters. Als men daarbij rekening houdt dat in het denken van toen, waarin de theologische opvattingen ook hun bijdrage leverden, slavernij als iets normaal gezien wordt, kan deze uitbuiting rustig zijn voortgang vinden: ver van de plaatsen waar de politieke beslissingen genomen worden (Engeland, Frankrijk, Nederland om er enkele te noemen) kunnen de groot grondbezitters hun gang gaan in de koloniën, niemand die eventuele beperkende maatregelen tot verzachting van het slavenbestaan kan of wil controleren. Tot het verlichtingsdenken en religieuze vernieuwing de samenleving stap na stap verandert: ook de slavernij wordt in vraag gesteld.

De schrijvers laten het goedkeurend denken over en gewoonten i.v.m. de slavernij aan bod komen, waarna  ze de veranderingen aanduiden die aanleiding geven tot eerst de afschaffing van de slavenhandel en daarna de afschaffing van de slavernij. Ze geven daarbij erg frappante voorbeelden:

Hoe legitimeerden de planters en het Nederlandse bestuur de slavernij, met inbegrip van de beestachtige behandeling die ermee gepaard ging? Veel theologen, dominees, priesters en pastors waren ervan overtuigd dat de slavernij een door God ingesteld systeem was. Zij geloofden dat God bepaald had dat de zwarte Afrikanen de blanke Europeanen als slaaf moesten dienen. … Hiermee bevrijdde hij de slavenhouders van mogelijke schuldgevoelens over het verhandelen en houden van slaven, ook als het christelijke slaven waren. Het geloof dat slaven van nature tot een lager ras behoorden, was heel sterk en wijd verspreid. Men kan dat terugvinden in vele brieven die de kolonisten schreven. (p.59)

Toen de Britten enkele decennia Suriname bestuurden, lieten ze de aanwezige Nederlanders doorgaan met het houden van slaven. En de daarmee verbonden economische activiteiten.

De Britten waren wel ontstemd over de brute behandeling van de slaven in Suriname. Herhaaldelijk vroegen ze de planters minder zware straffen uit te delen en te stoppen met het ongelooflijke wrede radbraken. Bij het radbraken werden slaven met gespreide handen en benen op een groot wagenwiel gebonden. Vervolgens werden al hun ledematen op twee plaatsen kapot geslagen met een zware ijzeren staaf. De negende slag, de genadeslag, werd gericht op het hart en was bedoeld om het slachtoffer in één klap te doden. Hoewel de Britten niet bekend stonden als zachtmoedige heersers, vonden ook zij dat deze middeleeuwse methode niet thuishoorde in een beschaafd land. Ze vonden dat een schandvlek voor de Britse cultuur en beschaving(p .64)

De slaven zelf kwamen vaak in opstand door te vluchten, waarop strenge straffen stonden als ze werden teruggevonden, of kwamen als groep in opstand, opstanden die vaak niets-ontziend werden neergeslagen maar soms ook een ramp voor de planter betekende.

Dat was ook het geval toen de slaven van De Bruyère weigerden te worden uitbesteed aan diens kwaadaardige buurman. Op zijn plantage was het aantal sterfgevallen onder de slaven zo hoog dat de eigenaar constant op zoek was naar vervangers. Alle slaven wisten dat. Toch zette De Bruyère zijn plan door en vroeg het koloniale leger om bijstand. Toen de soldaten verschenen, brak er een opstand uit. De slaven waren ver in de meerderheid en doodden vele soldaten. Bovendien hakten ze de handen van De Bruyère af. Hierna zat er voor de opstandige slaven niets anders op dan snel het oerwoud in te vluchten. (p. 62)

De strijd tot afschaffing van de slavernij is een moeizame weg. De schrijvers tonen aan hoe dit voor elk land verschillend verloopt. Voor Frankrijk zal de Verlichting en de Franse revolutie een belangrijke rol spelen. In Engeland zal de afschaffing van de slavernij sterk gesteund worden door theologische  overtuigingen. In Nederland vormt de religieuze overtuiging ook een basis tot verandering, maar hier gaat het rustiger. De Verenigde Staten was een koloniaal gebied dat zichzelf in 1776 onafhankelijk verklaarde van Groot-Brittannië en een grondwet aannam waarin vrijheid en gelijkheid een grote rol speelden. Het Noorden was tegen de slavernij, het Zuiden wilde de slavernij behouden. Een burgeroorlog was het gevolg. Uiteindelijk werd ook in de Verenigde staten de slavernij afgeschaft.

Voor de schrijvers is de afschaffing van de slavernij een wonder. Daarom onderzoeken ze welke sociale, politieke en culturele factoren een rol spelen. Wat was de rol van de godsdienst? In een zeer leesbaar boek kan de lezer kennis maken met deze problematiek. Door heel concrete feiten aan te halen maken de schrijvers het afschuwelijke van slavernij invoelbaar. Om de afschaffing mogelijk te maken werden in de meeste landen de planters ‘vergoed’ voor het verlies van hun slaven: ze hadden er kapitaal ingestoken. En dan stelt zich natuurlijk de vraag: wie vergoedt de slaven voor hun jarenlange gratis werken, voor hun lijden?

De bedoeling is de mensen meer vertrouwd te maken met wat er aan de muren hangt. Ik ben in mijn tekenarchief gedoken waardoor ik een overzicht kon maken hoe ik tot de grote werken gekomen ben.

Ik begon met de eenvoudigste, de meest minimale ‘tekening’, nl. een punt. Daarop bouwde ik verder. Met verschillende punten kan je een uitgebreide tekening maken. Het zelfde met een ‘streepje’ en een lijn. Die ‘lijn’ komt dan uitgebreid aan bod. Wat verkrijg je als je lijnen strak naast elkaar op papier zet, als je de lijnen golvend naar elkaar laat toegroeien. Als je de lijnen elkaar laat kruisen. De stap naar de experimenten met een weefmat ligt dan klaar. Van de weefmat naar het vlak. Wat gebeurt er in een vlak als daar horizontale en verticale lijnen in aan brengt. Ook met de Oost-Indische inkt kan je variëren door die inkt te verdunnen. En als je nu eens een penseel gebruikt i.p.v. een pen?

Tussendoor verwees ik, omdat de gelegenheid zich aanbood, naar vroegere situaties: wie herinnert zich niet de weefmatjes van de kleuterklas, ook WOII kwam aan bod, het aanleggen van de waterleiding. De tekenkunde als een soort alibi om herinneringen van vroeger aanwezig te stellen, herinneringen waarvan de jongeren geen weet meer hebben.

En ze volgden mijn verhaal een uur lang erg geïnteresseerd, dat voelde ik aan hun reacties. Ik denk dat ik zeker zo gelukkig was omdat wat ik aanbood met zoveel aandacht en openheid werd ontvangen als die ouderen die een goede namiddag beleefden.

De verantwoordelijke had gevraagd om een uurtje uitleg te geven … en ik klokte zowat op een uur af.

’s Avonds zat ik wel een beetje met schraperige keel. Ik ben niet gewoon zo lang en zo luid te spreken. Over twee weken sta ik er terug. Ik verheug me er nu al op.

Toen ik de negen werken ging ophangen in Het Rust- en VerzorgingsTehuis in Herent, vroeg de verantwoordelijke voor de animatie me, of ik een inleiding kon geven op mijn werken, zodat geïnteresseerde bewoners wat beter zouden begrijpen wat die werken uitdrukten.

Dat was voor mij geen probleem, integendeel. Enthousiast aanvaarde ik dit voorstel. Ik dacht aan de vele ‘voorbereidende ‘ tekeningen die me stilaan de weg hadden gewezen om tot de grotere werken te komen. Omdat ik wist dat ik veel wou ‘tonen’, vroeg ik de groep niet te groot te maken, desnoods wou ik mijn uiteenzetting wel twee keer komen doen. Onmiddellijk kreeg ik een uitnodiging om twee keren te komen.

Op 2 oktober was het zover. Thuis had ik de tekeningen geselecteerd die ik zou tonen en waaraan ik mijn verhaal van ‘Spelenderlijn tot Lijnenspel’ aan kon ophangen. Ik wist wat ik wou zeggen … alleen, zijn bewoners van een rusthuis nog geïnteresseerd in ‘tekenen’, vooral abstracte tekenwerken? En een uur vol praten is voor mij niet onmiddellijk een groot probleem … maar houden die mensen het vol?

Christel ging mee om me te helpen de tekeningen te tonen, zodat er geen te lange pauzes vielen tussen het uitleggen en het tonen van het materiaal … en ook omdat we elkaar graag helpen.

We waren vroeg genoeg vertrokken zodat we alles op tijd klaar kregen. Dan wat wachten tot iedereen aanwezig was die wou komen. Gek hoe de tijd verandert in zo’n centrum. Het opgejaagde leven van te hollen van de ene afspraak naar de andere, van werk naar kinderopvang, van nog even boodschappen doen naar een afspraak met een vriend(in) wordt hier buiten spel gezet. De tijd krijgt hier alle luxe, wellicht omdat hij nog zo kort is of omdat de mobiliteit van de bewoners beperkt wordt. Er is geen haast meer, de bewoners kunnen niet vlugger dan voetje na voetje en de invulling van hun dagen houdt rekening met hun vertraagde ritme.  

De bewoners kwamen toe, al dan niet aan de arm van een verpleegkundige, met rolstoel, rollator of wandelstok die de gebruiker nadien ‘vergeetstok’ noemde, omdat hij die steun zo vaak vergat en hem dit nu weer overkwam zodat hij terug moest keren.  

Wat me opviel was dat de aanwezigen er verzorgd uitzagen, erg aanraakbaar en met zorg bejegend. Iemand zakte scheef en onmiddellijk werd het kussen op zijn plaats geduwd dat hem wat meer zitcomfort moest geven. Bij iemand zakte een bril wat van de neus en zonder vragen werd die weer op de juiste plaats geschoven. Je zou wensen dat iedereen die ouder wordt met evenveel aandacht zou worden omringd.

Natuurlijk denk ik aan mezelf als ik het nog enkele jaren kan vol houden: zal ik ook in zo’n tehuis terecht komen?

Als laatste project van de vormgeving van de ’briefvorm’ ontwerp ik een zesluik: drie tekeningen van 70 X 50 en drie van 50 x 40. Wanneer die ingekaderd zijn, hangen die werken zonder speelruimte naast elkaar, zodat het duidelijk is dat ze één geheel vormen. Ik heb alleen ‘de omtrek’ van de vormen gebruikt, zowel in het wit laten van het tekenblad als in de opvulling ervan. Ik heb het resultaat op de grond gelegd om een foto te nemen, zo krijg ik een eerste indruk van het geheel. Wanneer de werken zullen ingekaderd zijn verandert de zeggingskracht: door het snijden met zwarte en horizontale lijnen van de kaders ontstaat er meer spanning. Dat hoop ik tenminste.

In de laatste oefening gebruik ik vierkantjes en vul die in met steeds lichter worden kleurtonen.

Met een penseel trek ik verticale streepjes in verschillende kleurtonen. Het zijn gewoon meditatieve oefeningen, leuk om doen. Zo bereid ik me stilaan voor op het oproepen van ‘schrift’ in mijn tekeningen.

Nu wil ik aandacht schenken aan de bladspiegel. Met een penseel trek ik dunne en dikkere lijnen met Oost-Indische inkt. Daardoor ontstaat een lichtspel op het blad.

De middelste vorm heb ik als administratief archief benaderd: opgesloten achter wellicht een deur, ligt het stilaan te vergaan. Hoeveel vergeten archieven benemen ruimte in locaties waar men nooit komt?

Aan de slag met de grootste vorm. Ik laat me inspireren door een boek. De horizontale lijnen verwijzen naar de tekst, de opeenvolgende vormen roepen de bladzijden op. Ook deze vormen kleur ik in met écoline die lichter wordt van kleur naarmate de bladzijden meer naar achter staan.

Met de kleinste vorm teken ik met Oost-Indische inkt een blad ‘briefjes’ en kleur daarna de vlakken met écoline: een mengeling van geel en warm-grijs. Het is een vrolijke bedoening geworden.

En zo hangen de portretten er als verwelkoming bij het binnenkomen. Hoe een goed portret het leven blijer kan maken.

Zo zijn we als koppel ‘vereeuwigd’. Ik vind het wel leuk. Er is geen portrettengalerij waarin we gedeponeerd worden, zoals machtige en onmachtige figuren die publiekelijk ‘een volk leiden’. Nee, gewoon in een dagelijkse atmosfeer genieten we ervan.

Ondertussen zijn we een jaar verder. Elke week gaan we nu in het atelier van Dirk aquarelleren. De collega’s proberen een model op papier te krijgen, ik worstel met de materie en probeer iets met aquarel tot stand te brengen, want aquarel aanleren en daarbij nog een portret fabrikeren … dat is voor mij te veel. Trouwens, ik ben niet direct geïnteresseerd in portret.

Tremartre kwam er weer aan en Dirk ging ook deelnemen. Hij zou wat portretten meenemen, ook het mijne. Wellicht kon hij het nu afwerken. Ik kreeg een tafel onder een tent van Christel en Dirk zat weer rechtover ons.

Ik stelde voor bij het begin van de markt dat Dirk aan mijn portret zou werken, zodat er wat ‘sfeer’ zou komen. En inderdaad, de mensen bleven staan … en het resultaat mocht gezien worden. De marktbezoekers vroegen wanneer Dirk aan het werk begonnen was. Wat moest je zeggen: een half uurtje geleden of vorig jaar. We deden dan maar het hele verhaal.

Zo is mijn portret ook afgeraakt en ik ben er ook enthousiast over … vooral omdat hij me een jong elan geeft … wie is dan niet gecharmeerd. Ook dat portret ging mee naar huis.

We leerden Dirk kennen vorig jaar op Tremartre (kunstmarkt in Tremelo): hij hielp onze tent opzetten en wij waren bereid tot wederdienst … en zo geraak je in gesprek. Hij had geen marktaanbod, hij wou alleen portretten schilderen en wellicht zou hij wel iemand vinden die model wilde zijn. Omdat Karel toch niets speciaals te doen had, wou hij wel graag die rol vervullen. Omdat Dirk zijn stek had opgeslagen tegenover onze standplaats (van Christel en mij) zagen we het portret groeien. Heel geconcentreerd en rustig aan kwam het tot stand. Tussendoor een pauze, maar na een paar uren intens werken was het af. En hoe! Ik was direct enthousiast. Niet alleen was het portret erg gelijkend, maar het karakter van Karel kwam daarin tot uiting.

In de namiddag heb ik me ook op de stoel voor het model gezet. Het werd toen koud, veel te koud voor mij. We hebben de sessie stopgezet, ik zat gewoon te bibberen… en schilder maar eens een bibberend model.

Het portret van Karel namen we mee naar huis. Iedereen die bij ons binnenkwam vond het erg goed. Wij genieten er dagelijks van.

Ik weet niet waarom, maar voor de kleinste briefvorm heb ik een voorkeur. Wellicht omdat ik dan denk aan de tekenbriefjes van kinderen voor hun ‘liefste mama’ of een kattenbelletje van een geliefde die nog voor hij vertrekt iets wil zeggen. Die kleinere vorm leent zich ook gemakkelijk tot een boeiende interpretatie. Ik werk er gewoon graag mee.

Met de middelste briefvorm maak ik een compositie van de gehele vorm die ik inkleur en dan een lijnenspel met een gedeelte van de vorm.

Het is me een beetje over het hoofd gegroeid: tekenen, exposeren, kantklossen, elke dag een blog schrijven. Daarom maar de beslissing genomen het wat rustiger aan te doen met die blog. Nu wil ik me achter mijn pc zetten als er ruimte voor is, zodat ik er van kan genieten. Dit betekent dat mijn blog voortaan onregelmatig zal verschijnen maar ophouden ermee zie ik niet zitten. Ik toon nog graag mijn werk of schrijf nog graag iets neer over een tentoonstelling.

Maar ik blijf brieven tekenen, zoals op de afbeelding hiernaast. Met de grote briefvorm en de zijkantlijnen ervan, stel ik een compositie samen. Jammer dat de kleur zo anders is dan in werkelijkheid. Daarvoor is dan een tentoonstelling goed: dan komt het echte werk tot leven.

Ook de kleinste vorm krijgt een beurt, maar hier gebruik ik alleen legen vormen en de rest wordt achtergrond. Ik denk aan vlinders als ik de lege vormen over het blad verdeel.