Tamerlan en Oulougbek.
‘Ik heb mijn eindwerk aan de universiteit gemaakt over De Blauwe Vogel . Ken je die ? ‘
Zij schiet deze pijl af naar mij, terwijl haar twee blauwe kijkers ernstig naar me toekomen.
Alhoewel er twee lichtjes in mijn kop aanslaan op dat moment, krijg ik toch een injectie van schaamte, plots al die leraars vervloekend die me lessen gaven van ‘ Taal en Schrijvers’, maar die amper de naam Maeterlinck hadden genoemd, onze enige landgenoot die eens de Nobelprijs voor literatuur had gekregen. Gelukkig ben ik af een toe een invaller bij een Quizploeg die zich zelden hoog kan klasseren, maar door het bier en met wat geluk toch kan scoren op moeilijke vragen . ‘Maurice Maeterlinck’ schuif ik door naar haar leuk gekruld oortje, tussen de discomuziek en het geroezemoes van geanimeerde gesprekken . ‘In ons Onderwijs krijgt deze kunstenaar niet de plaats die hij verdient. Hij werd nooit goed begrepen en verbleef ook te veel in Parijs . ’
Wij komen uit een kleine stad waar er een reisagentschap is met de naam De Blauwe Vogel. De gewone man wordt via deze organisatie met autobussen gebracht naar Parijs, naar Lourdes (…ik maak een groot kruisteken) of naar de Bourgogne (glou, glou, glou … ).
Natasja glimlacht, herkent Frankrijk, en voor mijn antwoord krijg ik een goed punt.
Ik neem een slok van mijn koud drankje , brrrr … Siberisch fris zijn die ijsblokjes !
Wij zitten in de Bar Intourist, boven op de open dakverdieping van het Hotel Samarkand te Samarkand, wij de overlevenden na een zware dag. Met acht volkstoeristen, vergezeld en in het oog gehouden door twee vrouwelijke gidsen, zijn wij de onvermoeibare, de sterke Belgen. De andere twaalf van onze groep verdwenen, met pijnlijke voeten of met buikkramp, stiekem naar hun kamer. Onder onze schoenen, vuil van het stof van de steppen van Centraal Azië, rust een stevig Sovjetgebouw. De wijde hemel staat vol met sterren. Wij voelen ons schitterend, vijftig meter hoog. Daar beneden, op de pleinen en in de lanen, zien wij lichtjes van de reeds slapende straten waar af en toe nog een taxi of een late autobus zich beweegt. Rust heerst over deze befaamde halte. Deze stad was reeds een bekende oase vooraleer er bij ons steden bestonden. Het oude legendarische Marakanda was zo machtig dat het gedurende drie jaren kon weerstaan aan de belegering van Iskander (Alexander de Grote).
Duizeligmakend hemels is het hier . Niets van dat gewriemel, van die te vele neonlampen, uit onze steden bij nacht. De lauwe avondwind komt van over vlakten waar hij het zand heeft afgekoeld. De geuren van planten en bomen, van dieren en van mensen, vermengd met wat rook uit het houtskoolvuur, geven ons langzaam nieuwe krachten. De krekels zijn er weer, zoals elke avond, en ook de nachtvlindertjes en de vliegjes. Marcel kocht een fles wodka
Frans en Arlette zorgden voor rode wijn uit Armenië. Dat ging allemaal vlot met enkele U.S. dollars, eigenlijk bestemd voor gebruik in tussen New-York en San Francisco, maar die in het Oezbekistan van toen zeer veel waarde hadden.
Reeds om negentien uur hadden we gegeten.: koude soep, plat brood, omelet, salade, kaas. Nu is het dicht bij middernacht en wij wachten op spiesen met stukken lamsvlees en lekkere ajuin. Onze oeverloze honger naar alles wat deze stad biedt, zullen wij op deze manier proberen in te tomen. Ikzelf had dollars verzameld voor de balalaikaspeelster, een jonge dame die opviel omdat zij zo vlak vooraan was, dat zij zelfs geen kin had.. Ook voor de glimlach van de saxofonist was er nog genoeg . Zij aten en dronken ook vrolijk met ons mee volgens plaatselijk gebruik. Daarom zouden deze muzikanten onbeperkt blijven verder spelen tot wij in slaap vielen.
De nacht is zoveel mooier dan de lange hete dag in het zonlicht. Hij zet aan tot de liefde, tot de zo nodige lafenis, en tot het schrijven van schone sprookjes en gedichten. Het was een dag in ons leven geweest die ons zoveel kans had geboden op geluk.
We zijn nu intens bezig met verbroederingen tussen Oost en West. Voor onze Oezbeekse broers en zusters, en voor alle dames en heren van tot hiertoe nog ongekende nationaliteit, kwaliteit en moraliteit, zijn wij niet koel. De danspassen zijn langzaam en de gevoelens teder, onze glimlach is breed, de gesprekken zijn divers en zeker niet pervers .
- Ken jij Tyl Uylenspiegel de grote revolutionair ? zo vraagt iemand me , vervolgend met ‘ Ik werkte een tijd geleden samen met Sergeï Botjarov, onze staatskineast, die een film maakte over Tyl Uylenspiegel uit Vlaanderen. Heb je die film al gezien ?
- Neen, ik heb er over gelezen, over die nieuwe film. Ik ken het boek van Charles Decoster. Wacht even … ik drink nog wat, en ik dan zeg luid het volgende : ‘Au mois de mai lorsqu’en Flandre fleurissait l’ aubépine, à Damme naquit Tyl le fils de Claes, le charbonnier, et de la belle Soetkin ... ‘ hetgeen de eerste zin is van dat boek.
Wanneer er een slow komt vraag ik onze gids ten dans, ook al is ze zo klein en vederlicht.
-‘ Ikzelf zou je graag iets teruggeven en eens je gids zijn, bij ons in Vlaanderen. Aan jou Natasja, zou ik Brugge laten zien en het schone Damme van Uylenspiegel, en dit zou voor mij een eer en een genoegen zijn. Wij zullen er de grote Lamme Goedzak pannenkoeken eten, met suiker, aardbeienconfituur, en dubbele grote bol vanille-ijs. Omwille van onze vriendschap, zullen we witbier drinken tot wij piepelzat worden, en op zijn Russisch gooien we dan in het land van Uylenspiegel de lege glazen kapot !’.
De kleine blonde antwoordt : ‘Dat zal wel nooit kunnen gebeuren, het is toch zo heel ver voor mij … en jij gaat me daar te dik maken, met al je plannen !
Uiterlijk koel, administratief correct, begaafd en zelfs een weinig geleerd, goed in haar vak, was onze Intourist gids Natasja gedurende die avond. Via Maeterlinck en Decoster, mocht ik even doordringen in haar wereld, gevuld met taal en litteratuur, en vertalingen van het Frans naar het Russisch. Doch, het is nooit wat geworden. Zij kende dat prachtige chanson van Gilbert Bécaud niet, met die Nathalie van ‘xml:namespace prefix = st1 ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags" />XML:NAMESPACE PREFIX = ST1 />la Place Rouge’. .
Op het kruispunt van vele wegen ligt een Parel van de Islam, het Rome van het Oosten.
O, Samarkand, zie ik je ooit terug , bij dag of bij nacht, in dit leven of later ?
Het zou evenwel verkeerd zijn te denken dat die uren gevuld met wodka, muziek, smakelijk vlees, vers brood, en goed gezelschap, het hoogtepunt was van onze groepsreis van toen.
Op 28 juni van 1978 stond ik gedurende lange tijd in de grafkelder van de Timouriden uit de 14de en 15de eeuw. Dat is het wat ik van die reis nooit zal vergeten.
Doorheen mijn brein, doorheen mijn lichaam, straalde een felle energie. Die kwam van de zon, maar ook van iets dat onverklaarbaar was, in een ruimte met bovennatuurlijke aanwezigheid, tussen muren, vloeren, plafonds, versierd met goud, azuurblauw, geometrische en grafische tekeningen. Daar stond ik toen in de Gour-Emir, tussen islamitische architectuur behorende tot het werelderfgoed, een gebouw dat niet opvalt door grote afmetingen, doch dat een juweel is, op mensenmaat gemaakt, voor de eeuwige rust van grote en wijze mannen uit het Oosten.
In dat mausoleum ligt Tamerlan, de grote veroveraar. Maar ook zijn kleinzoon Oulougbek, geleerde en filosoof, rust er samen met nog meer familieleden, plus hun geestelijke leiders. In het oude mausoleum van deze Stad verloren tussen de windstreken, liggen de beenderen en schedels van deze grote emirs reeds eeuwenlang . Over leven en dood, over gras, water en goud, over mens, paard en kameel, over al wat kwam, groeide en ging, zelfs over goed en kwaad, tussen de Zwarte Zee en de Indus hebben zij beslist.
Tamerlan, Timoer de Kreupele, of Amir Timur, die van 1370 tot 1404 elke veldslag won omdat hij de vertegenwoordiger van Allah was die de gerechtigheid terugbracht waar zij was verloren geraakt. Deze Timoer, staat bekend als een van de meest vermaarde en meedogenloze veroveraars uit de wereldgeschiedenis. Hij beweerde een afstammeling te zijn van Djengis Khan, en al was dat misschien niet waar, toch is hij enkel te vergelijken met deze Mongoolse leider. Timoer was een militair genie die met zijn ruiters, die handig waren met boog en pijl, gedurende een periode van vijfendertig jaren iedere tegenstand overwon . Transoxanië, Afghanistan, Iran, Mesopotanië, Armenië, Georgië, Rusland, Litouwen, India, Syrië en Turkije veroverden deze Turkmeense-Mongoolse mannen op hun paarden. Zij verwoestten Bagdad en Delhi, maakten tientallen steden met de grond gelijk. De manschappen, die diverse talen spraken, hadden geen medelijden met de overwonnen tegenstrevers. Zij onthoofden meestal de verliezers en bouwden piramides met hun koppen. Rijkdommen, jonge vrouwen, kinderen, ambachtslui, kunstenaars, leraars, sleepten zij mee naar hun hoofdstad Samarkand , die toen de rijkste plaats op deze aarde werd.
Op ouderdom gekomen vertrok Timoer de Kreupele nog met 200.000 ruiters om China te veroveren, maar onderweg overleed hij (1404) . In alle stilte werd zijn lichaam terug naar Samarkand gebracht waar hij onder een steen van zwarte jade werd begraven.
Zijn wereldrijk werd toen wat later verdeeld en verbrokkeld tussen zijn vele erfgenamen.
Als een grote meloen staat de dakkoepel op het zware achthoekige bouwsel, een samengaan van kracht en verfijning. Vonken van de oude glorie spatten rond door de inslag van het felle zonlicht dat binnenglipt en zich verdeelt in alle kleuren van de regenboog. De schaduwen op de blanke muur aan de overzijde tekenen de belangrijke wiskundige formules af die de ene grote emir lief had, alsook de namen van de steden die de andere grote emir veroverde. Dit is het echte bewijs, geschreven door het zonnelicht, dat alles wat Natasja ons vertelde waar is. Tamerlan is geen fictieve held en zijn belangrijkste nakomeling Oulougbek was geen magiër uit een sprookje. Hun stoffelijk overschotten liggen daar werkelijk in het Gur-Emir. Het verwarrend licht komend door het verfijnd snijwerk in de stenen, bevestigt de grootheid van deze supermannen die zegevierden over zovele volkeren, over de oneindigheid van de steppen, over de dwaasheid en de onwetendheid. Zoals hun legende ook blijft verder vertellen, langs de Zijderoute, doken zij en hun manschappen, onder de lakens met de mooiste vrouwen van deze wereld , zonder ooit hun laarzen uit te trekken. De prachtige kinderen die zo werden verwekt, zijn de stamouders van de Oezbeken van vandaag, die bekend zijn als mensen met gezond verstand .
Zeer zelden werd een volksleider zo gehaat en vervloekt, en ook zo geliefd en bewonderd als Tamerlan . Er bestaat ook geen andere historische figuur die zo vol van contradicties was. Hij heeft zoveel verwoest, volkeren uitgemoord, en toch was hij ook een groot organisator, bouwheer, reiziger, ontwikkelaar, en beschermer van kunst, wetenschap, geloof , en krachtig groeit zijn naam verder als voorvader van een natie met grote toekomst : Oezbekistan.
Ik schaam me echt dat ik vier dagen geleden nog niet eens hun namen kende. Timur Lenk ? Oulougbek ? In de meeste van onze geschiedenisboekjes staan zij niet eens. Dit is niet eerlijk, want deze Timur Lenk en Oulougbek zijn van geweldig groot kaliber, te vergelijken met Napoléon Bonaparte, Keizer Karel en Leonardo da Vinci !
Wat kom ik toch maar uit een piep klein en verdeeld land uit Westen van Europa !.
Ik besef hier onze tekorten, en ook de beperktheid van mijn opvoeding, religie en cultuur, van mijn ras, van mijn jeugd . Bij dit sta ik stil, terwijl de zachte woestijnwind mijn neus prikkelt en mijn tranen droogt .
Zou het kunnen dat deze plaats, die te ver van het Westen ligt, te ver van het Zuiden, te ver van het Noorden, te ver nog van het Oosten, … zou het kunnen, dat het precies hier is , op de weg naar China, dat het centrum van de planeet Aarde ligt en altijd heeft gelegen ?
Samarkand . Gour- Emir 1978 . Door bewondering en eerbied kon ik niet meer bewegen .
Philippe Noiret
1 reactie op dit bericht
Flip