Rotweer

Enkele maanden terug schreven Christel en ik ons in voor de kunstbeurs ‘Kunst en Kado’ in Heist o/d Berg. Het is niet de eerste keer dat we deelnemen aan dergelijk evenement. Christel wou toch nog wat juweeltjes bijmaken maar ik vond mijn voorraad voldoende, ik had vorige zomer mijn kaartjes aangevuld.

Daar ‘kunst en Kado’ doorging in een overdekte zaal, hoefden we ons niet te bekommeren om tentjes of tafels en stoelen. Dat zou allemaal klaar staan.

Ik ben vroeg wakker … zoals de kinderen als ze op schoolreis gaan. Ik wil nog wat boterhammen klaarmaken voor ons beiden, want ik weet niet of er broodjes te krijgen zijn. En ja, nog een thermos vullen met koffie en een chocolaatje zal er bij, dat zal wel smaken. Nog twee flesjes water … ben ik niets vergeten? Een boek om te lezen heb ik gisteravond al klaargelegd. De rest staat al een paar dagen de gang te ontsieren.’t Zijn maar drie bananendozen en een opplooibare schildersezel. Daar is nog overheen te komen.

Om negen uur, zoals afgesproken, komt Christel mij ophalen: alle bagage kan in één wagen. Christel kent de weg, ze heeft haar ganse leven in deze streek gewoond. Ik ben een inwijkeling en verder dan Tremelo of Haacht gaat mijn oriëntatievermogen niet. Dus vind ik het heerlijk als ik mag meerijden … en ondertussen kunnen we wat bijpraten, want het is een tijd geleden dat we elkaar zagen.

Sonybel Studio’s is een grote zaal, die voor allerlei activiteiten gebruikt wordt, ook voor toneel. En op het podium hebben wij een plaats gekregen. Het is een vrij groot podium en daar staan we met vijf standjes. We voelen er ons direct thuis. Omdat de zaal erg hoog is, krijg je een gevoel van ruimte en dat doet goed.

Eerst even de spullen vanuit de wagen op het podium sleuren. Maar we staan praktisch voor de deur geparkeerd, dus verloopt dat ‘sleuren’ nogal vlot. Als alles ter plaatse is, kunnen we onze stand beginnen opbouwen, ‘winkeltje spelen’ noem ik het.

Het is lekker warm. Af en toe schiet de verwarming in gang en dan is het op het podium snikheet. Toch heb ik liever wat te warm dan gans de dag te moeten koukleumen … en op sommige plaatsen beneden zie je toch mensen met een dikke jas zitten.

Na een uur goed doorwerken, staat mijn standje klaar. Terwijl Christel volop bezig is, ga ik al eens rondkijken. Nog niet alle plaatsen zijn ingenomen maar overal is het gezellig druk. Wat opvalt: het zijn praktisch allemaal vrouwen die de producten gemaakt hebben en de standjes open houden.

Wanneer ik terugkom van mijn ronde is Christel ook klaar. Om één uur gaat de beurs open. We hebben nog rustig te tijd om te eten. Christel heeft een heerlijk dessert bij: een stuk van een taart die Ludo, haar man, gisteren in de kookles maakte.

Hé hé … allebei voelen we ons goed gezind, de beurs kan al niet meer stuk.

Een boekje tussendoor: Europeana, een zeer korte geschiedenis van de twintigste eeuw van Patrik Ourednik. Pocketformaat, leesbaar lettertype, 156 pagina’s

De schrijver overschouwt, als vanuit een buitenaardse positie, de geschiedenis van vorige eeuw, die zoals we weten, niet zo gunstig was voor de mensheid. Trouwens, zijn er ooit betere tijden geweest?

Patrik Ourednik doet dat op een heel eigen manier. De tijd benadert hij sprongsgewijs. Het ene moment zit hij bij het begin van de eeuw, een zin verder haalt hij het einde van de eeuw boven water om dan bij de naoorlogse jaren te belanden. Zonder zich te bekommeren om een tijdslijn roept hij feiten op, WOI en WOII komen uitgebreid aan bod, maar ook Vietnam, Korea… worden niet vergeten. Meestal haalt hij dan een fait divers aan, iets dat toevallig ook bij de grote geschiedenis behoort (vb. De vrouwen die in de wapenfabrieken werkten, hadden oranje haar en gele wangen en werden kanaries genoemd. En volgens artsen zou tweederde van hen na de oorlog onvruchtbaar worden. p. 23). Daarbij trakteert hij de lezers op ontzettende cijfers, die niet door hem maar door deskundigen concreet in beeld worden gebracht, je zou anders wel eens kunnen denken dat wat hij schrijft op fantasie berust. Vb. hoeveel lijken van bepaalde lengte heb je nodig om…, waarbij je je afvraagt wat die deskundigen bezielde om met zulke triviale vragen bezig te zijn.

Hij legt historische feiten naast filosofische beschouwingen, hygiënische normen en het gebruik van elektriciteit naast kunst en cultuur, het antisemitisme van de nazi’s en communisten naast het racisme in Amerika; psychologie en theologie, exegese en sociologie komen ook aan bod en niet te vergeten: de eugenetica, die niet alleen door de nazi’s een ernstig onderwerp van studie was. De sterilisatie van ‘minderwaardige individuen’ was niet alleen voorbehouden aan nazi Duitsland:

De eerste wet betreffende de sterilisatie van minderwaardige en asociale elementen werd ik 1907 in de Verenigde Staten uitgevaardigd. De wet maakte het mogelijk onverbeterlijke misdadigers en geesteszieken te steriliseren en in 1914 werd op instigatie van de psychiaters de wet uitgebreid tot recidivisten van diefstal en alcoholici en in 1923 werd die in Missouri ook nog uitgebreid tot kippendieven van negroïde en indiaanse afkomst, omdat men van mening was dat er voor kippendieven van blanke afkomst nog een weg terug was en zij door hard en plichtsbewust werken weer konden deelnemen aan de samenleving. (p.53)

Daardoor ontneemt hij de lezer de overtuiging dat alleen de nazi’s, de communisten, de anderen ‘fout’ handelden, maar krijgt diezelfde lezer een eigen spiegel voorgehouden. Hij laat de opkomst van allerlei –ismen aandraven: in de kunst, godsdienst, psychologie, wetenschap, geneeskunde… en met een onverbiddelijk scherpe analyse ontneemt hij de lezer de gemoedsrust van het besef dat het bij ons allemaal heel correct verlopen is.

Een wirwar van feiten, met een taal die vaak zo onschuldig lijkt alsof kinderen worden toegesproken, maar die daardoor juist doordringt tot het merg van het bewustzijn:

Joden mochten geen openbare functies bekleden, niet werken in het leger, bij justitie of in de media en ze mochten niet naar het zwembad en naar de bioscoop, en in het park mochten ze uitsluitend op voor hen bestemde bankjes zitten die geel geverfd waren, zodat die meteen opvielen. En joodse kinderen mochten niet naar school en in de draaimolen, en de nazi’s hoopten dat de joden zouden begrijpen dat ze in Duitsland niet welkom waren en ze ergens anders heen zouden gaan. (p. 75)

Ondertussen laat hij de feiten aanrukken en plaatst ze zo naast elkaar dat je niet goed weet of je mag lachen of eerder moet gruwen. In één zin wordt op een ludieke manier een Amerikaanse president in zijn blootje gezet terwijl in diezelfde periode Irak wordt gebombardeerd: … en de Irakezen zeiden dat men daarmee de aandacht van het incorrecte seksuele gedrag van de president wilde afleiden. (p. 109)… of een oorlog om de seksuele escapades van een president te verdoezelen.

En tussendoor vertelt hij zgn. anekdotes, een niemendalletje tussen de plooien van de geschiedenis. Maar waarschijnlijk laten die kleine verhalen over een individu met een vergeten naam in de geschiedenis, de gruwel van mede-mens zijn aan bod komen.

Een Belgische soldaat was bij Kortrijk tot aan zijn knieën in het moeras weggezakt en het lukte vier van zijn kameraden niet hem eruit te trekken en alle paarden waren al dood. En toen ze zich twee dagen later over dezelfde weg moesten terugtrekken, was de soldaat nog steeds in leven, maar alleen zijn hoofd was nog te zien en hij schreeuwde niet meer. (p. 44)

Ook de uitvindingen passeren de revue: de elektriciteit, en strijdgassen die maar beperkt gebruikt werden, niet omdat het ethische problemen opwierp, maar omwille van strategische motieven want als de eigen soldaten zich moesten terugtrekken in de behandelde gebieden was dit geen gezonde onderneming. De vliegtuigbouw kende een ongelooflijk succes, maar ook de tv en de millennium bug. Tussendoor kreeg de beha vorm en leerden kleine meisjes met de volwassen Barbie spelen.

Het is een wervelend boek dat je meeneemt en dwingt om het niet neer te leggen voor het uitgelezen is, een moderne versie van ‘verhalen uit duizend en één nacht’. De taal die de schrijver hanteert, heeft de souplesse die een uitmuntende verhalenverteller kenmerkt. Juist wanneer je denkt aan het einde van de zin even adem te kunnen halen, komt de volgende voltreffer op je af.

Het bevordert de leesbaarheid als je wat geschiedenis, filosofie, wetenschap, geneeskunde… in je ‘gelezen’ leeskorf hebt zitten. Maar als je daarvan kan vertrekken, explodeert het boek in een verhaal dat je niet verwacht, dat je onzeker maakt, want durf je dit nog humor noemen of blijf je versteend van ontzetting achter: is dit de geschiedenis van de mens van de twintigste eeuw? Zonder zelf een standpunt in te nemen ontvouwt Patrik Ourednik een lappendeken van anekdotes uit de geschiedenis die als het ware de echte geschiedenis toedekken, maar daardoor juist de gruwelijke consequenties van een bepaalde ideologie oproepen. Terwijl de mensen zich met overgave storten in wat ze vooruitgang noemden, werd met dezelfde pennenhaal een oorlog ontketend of tot een genocide opgeroepen.

Aan het einde van het verhaal blijf je achter met het gevoel dat alle zekerheden verdwenen zijn en blijft alleen dit over: beschaamd zijn om deel uit te maken van dit menselijk ras.

Vanmorgen wat in de tuin gewerkt, gewoon om het heerlijke zachte weer in mij te laten doordringen. Met een frisse neus en geest terug achter de tekentafel. Ik wou die heerlijke ervaring neerleggen in mijn tekenen. Daarom dat de lijnen wat zachter zijn: ze liefkozen het witte blad. Onmiddellijk zie je het verschil met de vorige tekeningen, daar kan je de agressie zo zien uitspringen. Met het scannen gaat veel van het karakter verloren. Het ganse blad kan niet weergegeven worden, zodat de tekening ergens in een hoek gedrumd lijkt en de scherpte van de lijnen verdwijnt ook.

Als je het ‘in ’t echt’ wil zien: kom naar de kunstbeurs tijdens het weekend in Heist op den Berg of naar een van de andere tentoonstellingen. Ingekaderd verandert de kracht van de tekening ook nog. Af en toe met je werk naar buiten komen is toch wel leuk: het is het gesprek dat je met het witte blad begonnen bent voortzetten in de ogen van de bezoekers en als het kan … verder gaan met een gewone babbel.

Ik wil het wat rustiger aan doen, wat nuance in de beleving brengen. De kern is nog één bal opgehoopte energie, aan de zijkanten wordt die energie wat zachter.

Ik wil precies alle energie die ik in mezelf aantref op het papier gooien. Ik laat het maar begaan. Het gaat om het verkennen van de weg, niet om een eindproduct. Wel ben ik benieuwd waar deze manier van tekenen me brengen zal.

Het is alsof ik een bron van tekenplezier aangeboord heb. Tekenen: zo maar uit de vingers. Ik merk dat het werken met gedisciplineerde lijnen me veel zelfvertrouwen gegeven heeft … wat waarschijnlijk tot metaalmoeheid van mijn tekenpen heeft geleid. Ik kruip van binnen uit in mijn tekenen. Het is puur gevoelsmatig. Mijn rationaliteit is stilgelegd. Ik ‘voel’ waar ik de volgende lijnen moet zetten.

Nu zou ik dag en nacht willen tekenen. Alleen weigert mijn lichaam en mijn concentratie dit ook te doen. Gelukkig maar. Er is nog een ander leven naast tekenen en schilderen.

Wellicht dat de lente toch ooit eens doorbreekt … en dan duik ik de tuin in. Met mijn handen (zonder handschoenen, vuile nagels nadien) de aarde voelen, na een winter die niet alleen voor mij veel te lang was. Weer intens genieten van de verbondenheid met de aarde.

En dan laat ik al mijn aarzelen achter mij en teken, lijn na lijn, heel heftig, alsof ik geen tijd te verliezen heb. Wat ook zo is: de tijd dat ik nog kan tekenen begint te korten. Daar denk ik nu niet aan. Ik wil proberen vrijuit te gaan, zonder vooropgesteld beeld of doel, alsof de lijnen zelf mijn hand leiden.

Zo tekenen werkt heel ‘ontladend’. In welke donkerte van mijn onbewuste haal ik de inspiratie? Ik wil er niet teveel over nadenken. Ik kan alleen maar vaststellen dat ik er enorm plezier aan beleef.

Ik wil de gedisciplineerde lijnen van de weefmat achter me laten. Niet dat de mogelijkheden ervan ten volle onderzocht zijn, wellicht herneem ik later die wijze van werken. Nu heb ik nood om vrijer te werken, meer emotionaliteit in mijn tekeningen te leggen. Toch gaat het niet vanzelf, nog altijd wil ik vanuit de constructie van een weefmat vertrekken. Ik voel me nog teveel op glad ijs. Ik gebruik de gedisciplineerde lijnen om er rond met vrijere lijnen te werken. Ik voel dat ik in de goede richting zit, hoewel de tekening nog heel stroef aandoet.

Het is maar door stap na stap de grens te verleggen dat je dingen ontdekt zonder jezelf uit evenwicht te brengen. Ook tekenen kan een organisch groeiproces betekenen.

Ik probeer wat anders uit. Met Oost-Indische inkt zet ik met aquareltechniek iets op papier. Het vervelende is dat, als het werk nog nat is, dit een heel ander beeld geeft dan na het opdrogen: alles wordt grijzer, ongenuanceerder. Toch zie ik al de richting die ik uit wil.

Met houtskool zet ik er later forse strepen op die ik wat bijveeg met mijn vinger. Als ik dat nu nog eens kan vertalen in acryl zie ik het wel zitten.

Niet dat ik altijd grondig voorbereid wat ik schilder. Ik heb altijd wel een idee in mijn hoofd van wat ik ga doen, soms maak ik een schets of verf op papier. Maar toch, al schilderend ontdek ik pas mijn werk. Voor mijn eindwerk heb ik nogal wat voorbereidend werk gedaan. Eerst wou ik het inhoudelijk op poten hebben, daarna was het zoeken hoe ik datgene wat ik zeggen wou, zou uitwerken.

Ook het feit dat ik op groot materiaal werk, doeken van 100 x 100 tot 200 x 200 doet me vaak aarzelen om te beginnen … ik wil dat materiaal niet verknoeien. Dat lijkt bij mij een elfde gebod: ge zult het schildersmateriaal met zorg omringen.

Ik koop degelijk materiaal. Feitelijk is het een vorm van verliefdheid. Een goed gespannen doek ‘zingt’ als je er op tikt. Tekenpapier heeft zijn eigen kleur, ook als het wit is. De dikte en korreligheid zijn vaak uitnodigend om met overgave te werken. Zelfs mijn Oost-Indische inkt is van goede kwaliteit: hij plakt beter aan de pen dan bv. de inkt van het merk Talens. Niet dat dit laatste merk niet goed is maar zoals ik mezelf dwing om tot de grenzen van mijn kunnen te gaan, zo wil ik materiaal gebruiken dat die uitdaging kan helpen waar maken.

Op 23.02 tekende ik letters en cijfers over elkaar, in verschillende dikten van Oost-Indische inkt, zodat er een soort diepte ontstond. Ik gebruikte die techniek voor een groot doek van mijn eindwerk: daar werk ik natuurlijk met verf, acrylverf. Op een ander doek voor mijn eindwerk dat niet zo groot is wil ik ook iets schilderen dat doet denken aan die letters van het grote doek.

Ik probeer met Oost-Indische inkt en penseel een vorm van letters uit. Het mogen geen concrete letters zijn, maar ergens letters oproepen in de verbeelding. Het resultaat bevredigt niet: het doet nog teveel aan letters denken. Daarbij ligt het ‘getekend’ zijn er zo dik boven op en het moet ‘geschilderd’ zijn. Dit betekent dat ik verder moet zoeken naar een meer ‘schildermatige’ oplossing.

Zoals gisteren vul ik de langgetrokken lijnen op met kleinere, zodat de tekening meer densiteit krijgt. Toch probeer ik wat meer bewegingsruimte in het geheel te brengen. Het zit nog wat stroef, maar ik heb zin om in die richting verder te werken.

Op de voorgrond zet ik een lijnenstructuur neer die zeer strak aanvoelt. Dat komt omdat de buitenkant uit een  strakke lijn bestaat die het lijnenspel binnenin heel gedisciplineerd in de hand houdt. Het is net of de buitenkant dreigt te begeven onder de druk.

Voor de achtergrond gebruik ik ecoline. Het verzacht als het ware die nauwelijks ingehouden energie. Feitelijk zou ik ook verdunde Oost-Indsiche inkt kunnen gebruikt hebben, maar dat bedacht ik pas als het werk af was.

Ik ben mijn kinderen dankbaar dat ze willen samen zijn op de sterfdag van Arne. Zijn eerste psychotische opstoot deed het gezin uit elkaar spatten: op korte tijd vernielde hij een heel interieur. Gelukkig vielen er geen gewonden. Wel kwam angst zich nestelen voor dat onbegrijpelijke en toch zo reële ervaren.

Wanneer de zaak van Kim  De Gelder ter sprake komt, moet ik altijd aan mijn zoon denken: daaraan ben ik dus ontsnapt. Wat een lijdensweg moeten de ouders De Gelder doormaken: steeds geconfronteerd worden met hun zoon die zo’n daden verrichtte en zoveel leed bij ouders en familie van de slachtoffers veroorzaakte. Toch blijven ze achter hun zoon staan. Wie heeft enig meevoelen over voor deze mensen, die ooit een andere droom gekoesterd hebben voor hun die zoon.

Gisteren kwamen we samen. Ieder komt vanuit een eigen wereld met de eigen gekwetstheid, naar het samenzijn. Maar ook met een innerlijke kracht die blijheid laat bloeien als ze elkaar zien. Ik ben fier op mijn kinderen. Ieder gaat een eigen weg. En dat is goed.

Dat samenzijn doet deugd. Er is weer heelheid gekomen in het gezin. We beginnen met een glas Cava en toosten op Arne. Veel wordt er verder niet over hem gezegd. Het verleden draag je mee. Als er nood is om er over te praten kan dat maar in dit samenzijn gaat het vooral over elkaar en het nu en de toekomst.

Wanneer we naar huis rijden draag ik de warmte van het samenzijn mee. Dat zijn momenten om te koesteren.

Veertien jaren terug was het prachtig weer. Een stralend blauwe hemel. Warm. De lente kondigde zich onvoorwaardelijk aan.

Nu blijven we zitten met guur winterweer. Ik kan daar niet tegen. Dan zou ik nog achter de Leuvense kachel willen kruipen, in de zetel die voor de vader of de grootouder (m/vr) bestemd was en wachten tot de zon alles weer opwarmt.

Gelukkig is er ook een andere oplossing: schilderen. Nadat ik het schilderij rond Arne (zie gisteren) voltooid had, zocht ik mijn heil in het strakke, in heldere kleuren. Het geeft me op een of andere manier troost. Ik weet niet waarom. Het maakt me rustig.

Het schilderij van gisteren is een eerbetoon aan alle mensen die tot zelfdoding overgingen. Hun weg is ten einde, vandaar de weg die plots gewoon ophoudt. De weg lijkt langs een afgrond te gaan, die ze bereiken op het moment dat ze aan het einde zijn. Rechts heb ik een soort gebouw geplaatst (Arne sprong van de vijfde verdieping) maar het kon even goed een trein, een touw, een plastieken zak … zijn. In het midden is er en soort oplichting. Voor Arne was er geen andere toekomst dan overleven met drugs (medicijnen omwille van zijn schizofrenie of de drugs van het alternatieve circuit).

In het schilderij dat ik vandaag toon is het rustiger door aanwezigheid van licht en structuur.

Praten over wat je diep raakt kan ook al schilderend, tekenend … en ondertussen lekker van de warmte genieten.

veertien jaren terug

sprong je

van vijf hoog

op harde stenen

naar het niets

je liet alles achter

onnodige ballast

verleden

weggegeven aan wie verder moest

toekomst

uitgeveegd

je ging

je eigen weg

schreef nog een afscheidsbrief

over graag zien

je broer

je zussen

je moeder

wij leefden verder

in de tijd niet te stoppen

in de vrieskou van gemis

de schreeuw om jou

verzwegen

toegedekt

tot de jaren milder werden

het verdriet tot woorden kwam

vandaag komen we samen

om jou te gedenken

de lege stoel aan tafel

een kaars voor je foto

maar meer dan ooit

ben je bij ons

de geliefde broer

de geliefde zoon

steeds aanwezig

in de zachte bedding

van ons geheugen

Omdat ik toch niet anders kan dan ‘binnen’ blijven met dit winterse weer, zoek ik maar terug mijn tekentafel op. Niet dat ik het met tegenzin doe, integendeel … ik heb nu meer dan uitgebreid excuus om niet in de tuin te werken of nog erger: neiging krijgen om ‘de grote kuis’ te doen. Ik heb al vaak gedacht aan ons moeder zaliger. Na een winter met een kolenkachel als warmtebron, was het wellicht nodig van eens grondig te poetsen. Ik herinner me nog die vrieskou van toen: op de ramen vroor het bloemetjes en in het nauwelijks geïsoleerde huis was het ijzig koud. Alleen in de woonkamer was het warm. Een Leuvense kachel diende niet alleen om rond te zitten, je kousen te verschroeien als je probeerde je voeten te verwarmen, maar die kachel deed meteen dienst als keuken. Alles werd erop gekookt, gestoofd, warm gehouden … en ’s avonds werden er strijkbouten ingelegd of zelfs bakstenen, die, eens ze goed opgewarmd waren, in een handdoek gerold werden en voor het slapengaan tussen de ijskoude lakens gedropt. We mochten ons dan in de warme huiskamer omkleden en we liepen toen de trap op, om een voorverwarmd bed (of wat er voor moest doorgaan) in te duiken. Er was wel een ‘bouillotte’ beschikbaar … maar niet voor alle vijf de kinderen. En voor iedereen moest er bedverwarming georganiseerd worden.

Nu zorg ik op tijd dat mijn elektrisch dekentje het bed op de gepaste temperatuur brengt voor ik ga slapen. Nee, de keuken verhuist niet naar een centrale kachel in de winter, maar blijft lekker verwarmd gans de dag beschikbaar. Voor onze kinderen is dat comfort ‘evidentie’. Ik blijf er steeds met een dankbaar gevoel van genieten.

In de academie had ik zin om eens iets anders te doen dan lijntjes te tekenen. In mijn achterhoofd ben ik vaag bezig hoe ik de menselijke figuur kan verabstraheren. Wellicht dat ik die oefeningen kan gebruiken als volgend jaar mijn eindwerk er aan komt.

Ik ben op zoek naar een samengaan tussen strakkere lijnen en speelsheid. Het is moeilijker dan verwacht. Toch wil ik volhouden en zelfs als een tekening mij niet zo bevalt gooi ik ze niet weg. Niet het resultaat is belangrijk, wel de weg die je gaat. En als er af en toe iets moois te voorschijn komt: blij zijn.

Een van de eerste dingen die me ’s morgens invallen bij het wakker worden: wat ga ik vandaag tekenen. Als er al een ontwerp op mijn tekentafel ligt bedenk ik hoe ik het verder ga uitwerken. Heb ik nog niets gepland dan overweeg ik wat de volgende stap in de serie gaat zijn. Ik laat het tekenen organisch in mij groeien. Er zit geen idee achter die ik wil uitwerken. Dat is voor later. Nu wil ik experimenteren met lijnen en er plezier aan beleven.

Voor het schilderen ligt het anders. Ik ben mijn eindwerk bezig en daar wil ik iets uitdrukken van de dingen die me bezig houden. Ik zoek een evenwicht tussen het engagement dat ik in het schilderen leg en de ontspanning die ik in het lijnen trekken zoek.

Hier heb ik me met veel zwier overgegeven aan de speelsheid van lijnen. De achtergrond is ‘in het echt’ een wit papier. Ergens moet er wel een mogelijkheid zijn om dat te corrigeren, maar mijn kundigheid met de computer is erg beperkt.