Generositeit

Toen ik even langs liep in Polare (vroeger De Slegte) in afwachting dat mijn autobus zou komen, ontdekte ik in de afdeling geschiedenis het boek ‘De eeuw van mijn vader’ van Geert Mak. Omdat ik al verschillende boeken van Mak gelezen had kon ik niet weerstaan om dit boek uit het rek te halen en mee te nemen naar huis.

Het is een hele leesbelevenis geworden. Aan de hand van de biografie van zijn vader (geboren 1899) laat Mak ons kennis maken met de geschiedenis van de twintigste eeuw, maar dan van uit Nederlandse ogen … hoewel, die Nederlandse inslag is beperkt. Mak schetst de context van de twintigste eeuw en plaatst daarin de concrete ervaringen van zijn vader en de verdere familie. Om die ervaringen te beschrijven beschikt Mak over een uitgebreide briefwisseling van de familie. Toen zijn vader naar Nederlands-Indië vertrok als gereformeerde dominee werd het contact met de familie door brieven onderhouden. En ze schreven elkaar vaak. Ook interviewde Mak familie en vrienden die de familie kenden, zocht hij in krantenarchieven naar wat er op een bepaalde dag gebeurde, tot zelfs het weer. Zo geeft het individuele beleven een eigen kleur aan de (wereld)geschiedenis.

Vaak heeft het boek me erg aangegrepen … Geert Mak is een nakomertje in een gezin dat reeds  zeven kinderen omvatte, geboren in 1946 (vier jaar jonger dan ik). Zijn vader is 13 jaar ouder dan mijn vader. De tijd die hij beschrijft is ook voor ons, de ouderen,  zeer herkenbaar. Wij kennen wel geen  ‘gereformeerden’, maar de verzuiling is ook niet aan ons voorbijgegaan. Doet de gestrengheid van de gereformeerden (en anderen) ons nu naar adem happen … het Roomse was in die periode ook geen snoepje.

De opkomst en groei van fascisme en nazisme krijgen natuurlijk aandacht: maar ook hoe moeizaam het was om zich daar een mening over te vormen. Als antwoord op bepaalde noden spraken beide ideologieën de mensen aan … Tot Hitler de wereld in brand stak en zijn waanzin escaleerde in de totale vernietiging.

Stilaan zien we dan de hedendaagse wereld ontstaan en komt onze eigen geschiedenis aan bod.

Voortdurend vergelijk ik ‘toen’ in Nederland en hier bij ons. Voor mij waren er vaak punten van overeenkomst. Zo trouwt Mak’s vader, afkomstig uit een kleine zelfstandige onderneming die zeilen maakt,  met een meisje van een ‘hogere’ stand. Mijn vader, opgegroeid in een arbeidersgezin, trouwde mijn moeder die afstamde van ‘rijke polderboeren’. Die spanning heb ik altijd aanwezig geweten: het vaak brute macho-gedrag van de broers van mijn vader tegenover een wereld van mensen die over geld beschikten en gewoon waren ‘baas’ te zijn.

De jaren ’68 en de nasleep ervan, de ‘pil’ die de vrouw emancipeerde, de ontkerkelijking …

Is er zoveel veranderd sinds 1899? De democratie heeft hier wortel geschoten, we doen meer dan ‘overleven’, kennen een ongeëvenaarde luxe, maar toch blijft men oorlog voeren, mensen en hun omgeving vernietigen. Zullen we het ooit leren om vreedzaam met elkaar om te gaan?

Het is een hartverwarmend boek. Je ziet hoe concrete mensen hun tijd beleefden. Mijn kinderen kunnen zich nauwelijks meer voorstellen hoe men leefde zonder elektriciteit of gas, water uit de (soms gezamenlijke) pomp, zonder telefoon … en vooral zonder tv. Toch was er in die tijd ook warmte en menselijkheid aanwezig, hielp men elkaar, was er vakmanschap dat doorgegeven werd van vader op zoon. En de winters? Die waren veel kouder dan nu … of niet?

Met Tremartre is het leuk om een ‘bezigheid’ te hebben die samenhangt met wat je aanbiedt. Daarom wil ik uitproberen of ik nog iets kan tekenen naar foto. Want abstract werken vraagt teveel concentratie om daar op een kunstmarkt mee bezig te zijn. Ik moet eerder iets vinden dat weinig concentratie vraagt en waarbij alleen wat technische kundigheid vereist is.

Daarom deze tekening van een foto in een woud. Niet dat het op de foto lijkt die ik als basis gebruikte: ik voeg elementen samen en laat andere verdwijnen, ik speel gewoon met wat ik aangeboden krijg en gebruik de foto voornamelijk als inspiratiebron.

Zo zal ik het ook doen op Tremartre. Maar denkelijk met potlood: dat vraagt geen speciale plaats om een inktpot te zetten of pen neer te leggen en je kan de tekening elk moment terzijde leggen zonder te moeten uitkijken voor vegen. De vraag is natuurlijk of er tijd gaat zijn om iets te maken. We gaan met vier kramen naast elkaar staan van collega’s uit de avondklas schilderen. Na twee maanden vakantie is er heel wat bij te praten.

De meeuwen in Oostende zijn vreselijk veroverende vogels. Niet schuw van de mensen om hen heen pikken ze hun voedsel samen waar ze het vinden. De viskramen zijn natuurlijk uitnodigend. Met massa’s komen ze er op af. Op sommige momenten jagen ze me angst aan: met hun snavels en klauwen zien ze er geen lieverdjes uit.

Je kan niet zeggen dat ze agressief zijn, meeuwen zijn meeuwen en volgen hun natuur. Alleen mensen kunnen agressief zijn. Ik wil tekenen hoe ik hun voedingsgedrag als agressief ervaar. Weet je, ik vind meeuwen prachtige vogels, maar liefst van op afstand.

Toen Rock Werchter het dorp veroverde, hingen er zowat om de vijf meter, witte plastieken zakken vastgebonden aan de afrastering langs de straat: zo kon het afval daarin gedeponeerd worden.

Dat witte vlak van de vuilniszak trok mijn aandacht: het stak zo af tegen het kleurrijke van de natuur. Toen ik thuiskwam probeerde ik die impressie vast te leggen: vooral het verticale van de vuilniszak en de raster tegenover het horizontale van de omgeving.

Elke maand komen we samen met ouders die een kind verloren hebben door zelfdoding. Het is een open groep: kome wie komt. De gespreksinhoud wordt ook niet op voorhand vastgelegd. Nooit moet er om gespreksstof gezocht worden. Sommigen (zoals Karel en ik) nemen al jaren deel, anderen zijn nieuw. Sommigen komen elke maand, anderen af en toe.

Vorig jaar zijn we met al wie wou op uitstap geweest naar Antwerpen: rondvaart op de Schelde, etentje, niks speciaals, alleen samen zijn. Omdat dit zo meegevallen was, stelde men voor dat dit jaar opnieuw te doen, terug met een boottocht. Een uitstap naar Planckendael.

Dus met de trein naar Mechelen. Achter het station ligt de aanlegplaats voor de boot. We hadden een dagtrip genomen waarin treinreis, boottocht en ingang dierenpark was samengebracht. Het is warm, maar op de boot kon je wel een extra jas verdragen: de wind maakt het nogal koud. Na een goede twintig minuten varen stappen we uit, trappen af naar de ingang van Planckendael.

Eerst picknick bovengehaald, koffietje gedronken … en dan op weg.

We zijn met achten, een ideale groep. Je krijgt de gelegenheid om met iedereen een praatje te doen. Op zo’n uitstap ontdek je elkaar op een andere manier dan in de gespreksgroep. De ene kan goed gidsen, de andere speelt graag met woorden, nog iemand anders geeft een spannend verhaal cadeau. Er wordt veel gelachen. Soms denk ik: een groep pubers op uitstap. Het is niet te warm, wel lekker om te wandelen en af en toe een paar druppels regen, maar niet genoeg om een paraplu uit te halen.

Ondertussen naar de dieren kijken. Karel is weg van de elegantie van de giraffen, nochtans mastodonten van beesten. Maar met hun lange poten en nog langere hals ‘schrijden’ ze over de aarde, geen koningskroon kan dit evenaren.

Tegen vijven vinden we een rustplaats waar nog iets warm kan gegeten worden. Tafeltjes worden bij elkaar geschoven, stoelen bijgehaald en we zijn gezellig geïnstalleerd. Erg veel ‘warms’ is er niet meer te krijgen. Maar de vulling van een koninginnenhapje, of gyros of stoofvlees samen met een grote schep friet, smaken doet het wel … en ondertussen worden de plannen besproken voor volgend jaar.

We willen de boot van 18 uur halen, dus moeten we op tijd vertrekken. Aan de boot kunnen we meteen opstappen, zodat we niet hoeven recht te staan op die vermoeide benen. Wanneer de boot na een tiental minuten vertrekt en los is van de kade, komt er nog een koppel met een kindje aangelopen: jammer, die zullen een uur moeten wachten.

Er zitten veel kinderen op de boot en ondanks de vermoeiende dag hebben die nog massa’s energie te besteden. De voorbijrijdende fietsers worden uitbundig begroet en die groeten terug, wat het enthousiasme nog doet toenemen.

De twee eersten nemen afscheid bij het uitstappen van de boot. Op de trein moeten we nog even wachten. Naarmate het vertrekuur nadert, groeit het aantal reizigers dat mee wil. We vinden toch nog een plaats in de eerste wagon. Wij stappen uit in Haacht, terwijl de anderen naar Leuven verder rijden.

We zijn ontzettend blij thuis te zijn. Een dag slenteren en rondhangen is toch wel vermoeiend, maar zolang onze benen ons blijven dragen gaan we mee, zeker weten.

Dit ontwerp hoort nog bij de onmacht van de taal. Het is alsof de taal niet mag proberen binnen te treden in het domein van het niet verwoordbare. Maar hier evolueert het tekenen naar het schilderen.

Ik denk aan vroeger. Als kind werd me vaak een manier van voelen en denken opgelegd. Flink zijn als ik verdrietig was, braaf zijn als ik onrecht aanvoelde, niet jaloers zijn terwijl ik barste van jaloersheid. Zoiets behoort bij de opvoeding. Dikwijls moest ik vaststellen dat mijn wereld niet samenviel met wat voorgezegd werd. Voor mij betekende het dat ik bewust werd van iets dat me vervreemde van de volwassenen.

Nu komt die ‘aangeleerde’ taal als verraderlijk op mij af. Neen, ik wil niet in die bewoordingen mijn wereld prijs geven. Iets in mij schreeuwt dan: blijf bij me weg, ik ga zelf wel op zoek.

Een voorbeeld? Toen Arne uit het leven stapte, heb ik verschillende keren mogen horen: gelukkig heb je de andere kinderen nog. Men wilde me troosten. Maar zijn zo’n woorden troostend? Zou ik zelf vergeten dat die andere kinderen er nog zijn? Is de pijn om het verlies van dat ene kind er minder erg om?  Zijn die kinderen een troostende aanwezigheid of zie je alleen hoe zij hun eigen verdriet moeten dragen en de beangstigende vraag: zullen ze het aankunnen?

Daarom: blijf weg uit mijn wereld met nutteloze praatjes, ik zal zelf wel woorden zoeken.

Met de kinderen op uitstap geweest naar Oostende. Het kwam heel toevallig: Karel had niet veel zin om mee te gaan (krijg die maar vanachter zijn boeken), de vriendin van Deepak was in het buitenland en de man van Aike had andere verplichtingen. Dus stapten we met ons vieren de trein op: Aike, Deepak, Sangeeth en ik. We waren nog niet goed op weg of het scrabblespel werd bovengehaald. Net zoals vroeger.

Het werd een dag van puur genieten: nog eens samen als kerngezin, zalig weer, lekker eten en drinken, met een koets de stad rond (wat is het leuk toe te geven aan kinderlijke verlangens) en dan met een veerboot naar de overkant van de haven. Daar hadden we toegangskaarten voor een uurtje ‘relaxen’ in een boot: zetels die het eerste kwartier heerlijk masseerden gevolgd door een klank en lichtspel waarbij je helemaal ontspannen wegdroomde. Nog een drankje nadien en terug naar het station.

Omdat dit ‘nog eens onder elkaar zijn’, zo deugddoend ervaren werd, hebben we afgesproken dit volgend jaar opnieuw te doen.

Thuis maak ik een ontwerp voor een schilderij: de meerpalen, een vuurtoren (stond aan de andere kant van de haven en een meeuw. Later ga ik dat uit werken, hoewel die meeuw anders zal verwerkt worden, ze neemt teveel plaats in zonder echt een meerwaarde te betekenen.

Nadat ik het boek van Geert Mak gelezen heb en het besproken in een blog (070313) In Europa, reizen door de twintigste eeuw, stuurde een vriend me de gegevens van de uitzending op VPRO waarin dit boek in beeld wordt gebracht (Bedankt Jacques!). Echt even tijd voor nemen: de moeite waard:

http://ineuropa.vpro.nl/programmas/36788896/uitzendingen/

In 2014 zal het honderd jaar geleden zijn dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Ik wil daar iets rond doen in mijn eindwerk. De uitzendingen op VPRO grijpen me enorm aan. Soms zit ik met tranen in de ogen naar de geschiedenis te kijken. En we hebben nog niets geleerd. Elke dag vallen slachtoffers onder oorlogsgeweld, zowel soldaten als burgers, volwassenen als kinderen, mensen die reeds hun leven geleefd hebben als jongeren die hun toekomst voor zich hebben.

Oorlog leidt alleen tot vernietiging, tot lijden. Het is altijd iemands geliefde die de dood in gejaagd wordt. En toch blijft de retoriek van heldendom, martelaarschap en andere dure woorden, uitgesproken vanuit een veilige situatie (leiders zitten achter een bureau of presenteren zich goed beschermd aan het volk) het oorlogsverhaal aanwakkeren.

Hierbij een eerste ontwerp: beschadigde bomen evolueren naar graven.

Voor de derde keer op rij organiseert kunstkring Gesigneerd een kunstmarkt. Het evenement wordt steeds bekender. In elk geval wil ik dit niet missen: ook dit jaar heb ik me ingeschreven. Ook Christel neemt deel, zodat we gezellig naast elkaar kunnen mensen ontvangen en tussendoor wat bijpraten.

De laatste dagen ben ik al aan het voorbereiden geweest, o.a. wat kaartjes bijmaken van de laatste serie, want daar had ik er niet meer genoeg van. Ik scan enkele ontwerpen van mijn tekeningen en verklein ze tot de juiste maat die nodig is voor een kaartje. Afdrukken op voldoende dik papier, uitsnijden en lijmen op het basispapier van het kaartje. Dan nog een naamtekening erop, envelop er achter en verpakken in plastieken zakje, zodat het niet meer kan beschadigd worden.

Er is nog wel wat tijd te gaan, maar nu ik toch vertrokken ben doe ik verder. Ik wil nagaan of alles wat ik mee moet nemen in orde is: tent, tafels, een opvouwbare stoel want een dag rechtstaan is toch wat lang. Heb ik genoeg doeken om over de tafels te leggen? De tafelezels worden naar beneden gehaald. Wat neem ik mee van werkjes om ten toon te stellen, zowel tekeningen als schilderijtjes?

Terwijl ik die voorbereidingen door mijn handen laat gaan, verheug ik me op wat komt. Alleen het weer kan een spelbreker zijn. Zolang het niet stormt, zodat de tenten wegwaaien, kunnen we wel wat hebben. Natuurlijk laten de bezoekers het afweten als het regent en daar is het juist om te doen. Duimen maar dat de zon van de partij gaat zijn.

Alsof men door een overvloed van woorden te spuien, zich kan verbergen voor zichzelf en de ander. Druk doen, woorden uitspuwen … maar uiteindelijk alleen maar lawaai voortbrengen om zeker niet te raken aan wat waarachtig is, wat leeft in ’t diepste van jezelf. Naast de onmacht biedt zich de negatie aan die onder de overvloed verborgen zit.

Ik blijf hangen bij de onmacht van de taal. Dan beeld ik me in dat er een gesprek gevoerd wordt. De woorden worden een na een geformuleerd maar blijven opgesloten in hun betekenis. De woorden zoeken veiligheid, dicht tegen elkaar aan schuilend en vormen kleine eilandjes, maar bereiken elkaar niet, ze zitten opgesloten in de beslotenheid van de eigen wereld.

Het is vaak moeilijk om voor jezelf al uit te drukken wat je wil meedelen, vaak is het dan nog moeilijker voor de luisteraar (of lezer) om het meegedeelde goed te begrijpen. Telkens weer kan je proberen meer mededeelbaar te worden. In die zin eindigen echte gesprekken nooit, want steeds opnieuw onderneemt men het avontuur enerzijds van zich kenbaar te maken en anderzijds te begrijpen wat de andere aanbiedt.

Mensen die geconfronteerd worden met de aandoening van schizofrenie, ontwikkelen soms een eigen taal. Voor een buitenstaander vaak niet te begrijpen woorden. Net of ze hun innerlijk wereld willen opsluiten in zichzelf, waardoor ze als eenzame wezens staan te roepen in een ruimte die geen opvang heeft voor hun woorden.

De (woord)tekens staan door elkaar gegooid, er zit geen logica in. De tekens doen pijnlijk aan, er is geen troost in te vinden.

Ik blijf me verdiepen in de onmacht van de taal. Ik denk aan de verhalen die verteld worden , waarbij men poogt om zich kenbaar te maken, maar hoe dat uiteindelijk niet lukt. Wie kent er geen mensen die uit de oorlog of een concentratiekamp terugkwamen en daar nooit meer over gesproken hebben of mensen die geconfronteerd werden met trauma’s die ze voorgoed naar het onzegbare verbannen hebben: vb. seksueel misbruik. Er zijn zoveel redenen om de oorzaak van het verzwijgen aan te tonen: er zijn geen woorden voor, er is niemand die begrijpt waarover het gaat, het ondergraaft te diep het psychisch evenwicht …

Tekenkundig ‘schrijf’ ik hele lijnen vol: hiërogliefen die zich niet laten ontcijferen.

Tussen het tekenen door lees ik. Een dag zonder boek lijkt voor mij een niet-geleefde dag. Vandaag ‘Het zwijgen van de tragedie’ uit de boekenkast gehaald. In dit boek zijn een reeks essays samengebracht. Ik ben vaak bezig met de onmacht van de taal. Wat kan niet gezegd worden, niet in taal neergelegd worden? Dan kom je automatisch bij het trauma.

Celan is een dichter die zijn trauma in al zijn gedichten uitdrukt door het te verzwijgen. Ik probeer zijn gedichten te ontcijferen. Er zijn daarbij sleutels te hanteren: stenen of kristallen als symbolen voor tranen, hekken of spijlen voor wimpers … het zijn beelden die vaak opduiken in zijn poëzie.

Nu blijven de eerste zinnen van ‘Sjibbolet’ hangen:

Met al mijn stenen

de groot geweende

achter de spijlen

Elk woord moet geproefd worden. Zowel het beginwoord ‘met’ als het laatste woord ‘spijlen’. Hij, de dichter, staat

met (niet zonder)

al (er zijn er blijkbaar geen achtergebleven)

mijn (de zijne en niet van een ander)

stenen (tranen, verdriet)

de groot (zijn er kleine die niet vernoemd worden)

geweende (zijn er ongeweende of kunnen alleen de geweende bewust worden)

achter (niet ervoor, een juiste plaatsbepaling is van belang)

de spijlen (wellicht wimpers van de ogen bedoeld maar wellicht mogen we ook de spijlen van het concentratiekamp waarin zijn familie verdween en dat hijzelf overleefde)

Het is niet de eerste keer dat ik tekenen en taal met elkaar in verbinding wil brengen. Ik begin met iets heel eenvoudig: streepjes naast elkaar. Alsof het eenvoudigste teken, een streepje, voor een niet uit te spreken woord staat. Het steeds herhalen van eenzelfde teken maakt rustig: naarmate het blad zich vult ledigt mijn ziel zich.

Nu geef ik de cirkels absolute voorrang in het ontwerp. Cirkel na cirkel verovert een plaats.

Wellicht was het resultaat sprekender als ik wat soberder was met mijn kleuren. Dat weet ik nu voor de  toekomst. Toch zal het me af en toe nog gebeuren dat ik overdrijf: dan bekom je een technisch overdreven werk met te weinig inhoud. Maniërisme noemen ze dat.

Kan je in een abstract lijnenspel ook innerlijke beleving meegeven? Zoiets als zich verscheurd voelen?

Het resultaat is een vrij eenvoudige opmaak: weer een sterke horizontale basis, en in de uitgespaarde cirkelvorm twee halve cirkels die ten opzichte van elkaar verschoven zijn. Binnen die halve cirkels drie uitsparingen die tegenover elkaar zijn uitgewerkt. Daardoor wordt het verschuiven van de cirkelhelften ten opzichte van elkaar benadrukt.

Weer vertrek ik van een stevige horizontale basis en daarboven mag het lijnenspel zijn gang gaan. In de rechterbovenkant een cirkelsegment dat doorkruist wordt door een rechthoekige driehoek. Een rechthoek komt ook even aandacht vragen en het geheel wordt door twee zijlijnen samengehouden.

Ik merk dat ik erg van streng gestructureerde werken hou. Wellicht omdat structuur een gevoel van rust en veiligheid geeft. Natuurlijk moet je niet overdrijven en een innerlijke dictatuur de overhand laten nemen … trouwens, een uiterlijke dictatuur is ook niet wenselijk. Laat me maar bij gedisciplineerde lijnen blijven waarin ruimte om ademen is.

Omdat het vorige in zijn eenvoud nogal strak overkwam wil ik iets meer complex realiseren. Ik zet aan zonder te weten waar ik ga uitkomen.

Het horizontale als basis krijgt voldoende ruimte en daarboven proberen twee cirkelvormen hun bestaan te veroveren. Het lukt niet zo goed: de cirkels verdwijnen zowat. Wellicht heb ik te veel en te sterke kleur gebruikt. Ik had beter het blauw niet ingekleurd, zodat de lijnen meer tot hun recht kwamen en het geel vind ik te koud. Toch heb ik geen zin om het werk opnieuw te maken, er staan zoveel andere ontwerpen op stapel.

Hoewel ik nog in de rationaliteit van horizontaal en verticaal zit, wil ik er wat soepelheid in brengen en schakel ik de cirkel in als centrum van aandacht. Eerst experimenteer ik wat in mijn schetsboek maar daarna ben ik niet meer te houden. In de linkerbovenhoek een segment van een cirkel, doorsneden door enkele verticale lijnen. Onderaan een dikker aangezette horizontale lijn waaruit een verticale lijn groeit die terugkeert naar het basisvlak. Het geheel wordt aangevuld met twee horizontale vlakken van behangpapier. Het cirkelsegment vul ik op met diepgele écoline. Omdat écoline zich niet in eenzelfde dikte laat uitstrijken, zeker niet bij droog weer zoals nu, verkrijgt dat segment een vorm van levendigheid die het strakke doorbreekt.

Ik denk aan een zonsopgang … maar ook zonder een bepaalde invulling spreekt het werk mij aan. Ik experimenteer verder.