Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 20: “Alles van waarde is weerloos”

Kris Lippeveld, Pareidolie, antropomorfisme, animisme (2026). Met dank aan de kunstenaar.

In het Atheense feest de Chaldeia werden zij samen gevierd: Athena, de godin van de wijsheid, de edele krijgskunst, de beschaving, de ambachten en de schone kunsten, en Hephaestos met de sterke armen, de god van het vuur, de smeedkunst en de ambachten, schepper van de schone Pandora en, als wapensmid van de helden en de goden, de smid van Poseidons drietand, Herakles' schild en het borstharnas van Achilles. Athene en Hephaestos hadden derhalve niet alleen met de oorlog te maken, zij waren ook de patroons en de inspiratiebronnen van de plastische kunstenaars waarvan het gros zich nu geëngageerd met artistieke wapens tegen de oorlog keert.¹

Hephaistos of Vulcanus, ook Mulciber geheten, is een van de twaalf goden van het Pantheon van de Hellenen; hij werd gebaard door Hera zonder de tussenkomst van een man en omdat hij zo lelijk was, werd hij in zee geworpen waar nimfen hem grootbrachten, waarna hij van de dwerg Kedalion de smeedkunst leerde; zijn atelier bevond zich onder de vulkanen waar Cabeiren en Cyclopen hem bijstonden.²

Het schilderij, getiteld: “Pareidolie, antropomorfisme, animisme” van Kris Lippeveld lijkt met zijn man van lava naar Hephaestos te verwijzen maar ook naar het animisme, tegenpool van het materialisme en aldus een veroordeling van het niets en niemand ontziende neoliberalistisch kapitalisme dat uitmondt in geweld en in de vernietiging van het leven. Voor animisten zijn niet alleen mensen maar ook dieren, planten en stenen met leven bezield; die opvatting vereist respect voor het mysterie en biedt verzet tegen de materialistische ideologie wiens hoogdagen neigen naar hoogmoed met in haar zog de val. Bij pareidolie worden in de dingen figuren herkend die alleen binnenin onszelf bestaan en antropomorfisme is het projecteren het menselijke op dieren en dingen. De drie termen verwijzen naar een opwaardering van de heden genegeerde maar tegelijk begeerde poëtische facetten van een suggestieve werkelijkheid waar ten langen leste iedereen voor leeft en naar streeft omdat alle materie hunkert naar bezieling - het bezit van een radio is geen eindwaarde, het beluisteren van muziek is dat wel.

En zo is kunst niet iets om te bezitten, kunst wrikt zich heden uit de tentakels van de geldgod los, bevrijdt zich van musea en concertzalen, overstijgt tijd en ruimte, verspreidt zich via internet en andere middens die vooralsnog niet aan banden liggen; ofschoon onbetaalbaar heeft kunst lak aan geld en aan privaatbezit omwille van haar universaliteit: iedereen herkent wat waar is, schoon en goed maar zoals de dichter het verwoordt, is alles van waarde weerloos.³

(J.B., 12 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 19: Robotisering en geweld

Dat geweld robotiseert, betekent dat daar waar aan mensen de vrijheid wordt onthouden omdat hun doen en laten gestuurd wordt door conditionering middels geweld, zij ermee ophouden mens te zijn en zij veranderen in willoze, gehoorzame automaten zoals ook gebeurt met gedomesticeerde dieren.

Maar ook het omgekeerde geldt: robotisering maakt de weg vrij voor geweld omdat daar waar egalisering van een groep middels het opleggen van een sturende ideologie en moraal deze groep eendrachtig maakt, de macht die daaruit resulteert niet in handen van de groep zelf berust maar wel bij wie de groep manipuleren.

De aan een groep opgelegde eendracht geschiedt in functie van nog meer groepsmanipulatie in de vorm van dwang, welke bij ongehoorzaamheid overgaat in het geweld dat zich in die dwang verbergt. Het in de groep naar binnen sluipen van controle van buitenaf gebeurt aldus door middel van een tweespan - 'Baai en Blesse'¹ - waarvan in ons verhaal Baai fysiek van aard is - het geweld - en Blesse psychisch - de plichtsethiek. De perfecte combinatie van die twee in één enkel instrument dat zowel de gewelddadige als de morele dwang omvat, verwezenlijkt zich in het geld, waarover niet zonder redenen gezegd wordt dat het de zweep is van destijds.

Nu zou geld volstrekt waardeloos papier zijn indien er niet de stok achter de deur was welke de macht ervan ook hard maakt als een reële dreiging en die stok is uiteraard de wet waarvan de opvolging wordt afgedwongen door een fysiek apparaat dat het gemunt heeft op de lichamen van hen van wie gehoorzaamheid verlangd wordt. En de werkzaamheid van dit systeem is te danken aan onze lichamelijkheid en meer bepaald aan onze gevoeligheid voor pijn en aan de kwetsbaarheid of dus de vernietigbaarheid van ons leven. Ons lichaam is het pand waarmee wij worden gechanteerd.

Zolang een groep gehoorzaamt aan zijn manipulator, is geweld onnodig en zelfs schadelijk voor alle partijen maar de afwezigheid van zichtbaar geweld is bijzonder verraderlijk omdat achter elk systeem dat gehoorzaamheid opeist een macht schuilt die op geweld is gebaseerd. Zo bijvoorbeeld is het katholicisme met zijn zogenaamd christelijke ethiek ontkoppeld van de wereldlijke macht volstrekt ondenkbaar en het dankt zijn succes aan de complexiteit van het instrumentarium waarmee het deze macht en dit geweld weet te verbergen. Waar de ontkoppeling aan de orde is omdat andere belangengroepen nieuwe stelsels introduceren, kan men de leegloop van de kerken aanschouwen, de ridiculisering van de voorheen zo serieus genomen 'waanzin' en de totale krachteloosheid van de leiders die, bijvoorbeeld, ten tijde van de Tweede Wereldoorlog er nog moeiteloos in slaagden om hele legers jongeren naar het oostfront te lokken of dus de dood in te jagen.

Religie - maar ook andersoortige moraal - lijkt zoals muziek de zeden te verzachten maar zij doet dat alleen maar omdat zij - zoals muziek - met haar cadans de massa in het ritme van de maatstrepen houdt, welke de (beschikbare) tijd opdelen in (bezette) fragmenten die feitelijk toebehoren aan wie de uitvoering van het muziekstuk dirigeren. Elke uitschuiver wordt direct gehoord en afgestraft door eenieders strenge blikken of door algemeen gelach en dit soms adembenemend mooie en meeslepende want exalterende keurslijf, uit louter trillingen gefabriceerd, maakt elk fysiek geweld totaal overbodig: alle uitvoerende muzikanten doen middels zelfdiscipline van kindsbeen af hun uiterste best om geen fouten te maken en dus om volstrekt onopvallend te blijven, om niet uit de toon te vallen, om eendrachtig zoals robots te doen wat van hen verlangd wordt, en dit élke seconde opnieuw - zelfs een slipper van één tiende seconde wordt onmiddellijk door iedereen opgemerkt. De dirigent heerst over de tijd van elk van zijn muzikanten en er rest gewoon geen tijd meer waarin nog iets anders mogelijk zou zijn dan volgen.

Op die manier verbergt de schoonste vrede soms het meest afzichtelijke geweld, het is immers geen sinecure om reeds kleine kinderen zo te hersenspoelen dat op elke seconde van hun verdere leven beslag wordt gelegd. Dat men uiteindelijk bereid is om te gaan sneuvelen aan een oorlogsfront middenin de vernietiging van al het moeizaam opgebouwde, bewijst dat de beschreven eendracht niet door vrijwilligheid en samenwerking wordt gedragen maar door louter dwang uitgaande van mensverachters.

(J.B., 11 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 18: Polarisering

De verwerping van de mondiale instellingen inzake milieuzorg, geneeskunde, rechtspraak, diplomatie en politiek door de huidige extreemrechtse regering in de VS, gekoppeld aan hun 'uitnodiging' om politiek, economisch en militair hun kant te kiezen, is uiteraard een regelrechte daad van mondiale polarisering die, als hij klakkeloos wordt opgevolgd, zonder ook maar de geringste twijfel in niets anders kan uitmonden dan in een nieuwe wereldoorlog.

De term 'uitnodiging' zetten wij hierboven tussen aanhalingstekens omdat hier in feite dwang wordt uitgeoefend, getuige de ongehoorzaamheidstaksen en de bemoeienissen vanwege de usurpator in politiek en rechtspraak, vooral dan op het punt waar wij geacht worden om mee te betalen voor door de VS opgezette agressieve oorlogen alsook voor een niet onder stoelen of banken gestoken plan tot herkolonisatie, wat in werkelijkheid neerkomt op de herinvoering van de slavernij. De wereld wordt opnieuw verdeeld in het deel van de heren en dat van de slaven.

En dat deze woorden helemaal niet overdreven zijn, kan men vaststellen aan de hand van het gewicht van de eigen geldbeurs: de neoliberale 'upper class' alom ter wereld roomt heden met een ongekende gezwindheid de inkomsten van de ganse bevolking van haar vazallen af en ondervindt hiervan kennelijk niet veel tegenstand omdat het volk alhier alsnog zijn vertrouwen in zijn leiders stelt die echter zo corrupt zijn als de pest.

De vergelijking met het voorstel van straatbendes om burgers tegen betaling bescherming te bieden gaat volledig op omdat in de twee gevallen de agressor en de beschermer één en dezelfde instantie zijn. De politiek van de huidige VS kan worden samengevat in de simpele bedreiging vanwege de cowboys uit de Hollywoodproducties: “Uw geld of uw leven!”

(J.B., 10 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 17: De troeven van de leugen

Wat zich in de jongste jaren afspeelt op het politieke theater en dan vooral op het theater van de wereldpolitiek is ongezien en wekt verbazing maar toch is in een democratie de handelwijze van toppolitici een betrouwbare weerspiegeling van het gedrag en van de opvattingen van de doorsnee burger die immers zelf zijn leiders heeft gekozen.

Waar eertijds nog een rem stond op onverdraagzaamheid en egoïsme, zijn we nu een drempel over die de drempel van de schaamte is en die is gesneuveld van zodra de voorheen verborgen onhebbelijkheden van de kiezer openlijk door de verkozenen worden uitgestald en voorgesteld als deugden. Schaamte immers is de angst voor schande terwijl schande ontstaat door het publiek worden van schuld maar als gezagdragers het zeggen en ook doen, hoeft niemand nog te vrezen dat hun nabootsing bestraft zal worden: de overname van hun ideologie met de navenante praktijken wordt dan zelfs een must en al wie achterblijven op dat vlak, worden beschouwd als 'niet mee met de tijd'.

We hebben de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken horen zeggen in een toespraak tot zijn Europese vazallen ter gelegenheid van de jongste veiligheidsconferentie in München dat we helemaal niet bang hoeven te zijn om oorlog te voeren en deze vertegenwoordiger van een keizer die zich de winnaar van de Nobelprijs voor de vrede waant, veroordeelde de wereldvrede in één adem met de milieuzorg, het wereldburgerschap, het geloof in onze internationale instellingen en in het internationaal recht en de diplomatie alsook de scheiding der machten die ons moet beschermen voor de zelfberechting van politici of de dictatuur.¹ Maar wat meer is: enkele uitzonderingen niet te na gesproken, nemen alle ministers die standpunten klakkeloos over, ons allen aldus dwingend tot onderwerping aan de meest afzichtelijke usurpators en aan een gewisse slavernij met een garantie van meerdere generaties, zo niet eeuwen - edoch, eeuwen kan uiteraard de wereld op die wijze niet meer meegaan.

Het volslagen gebrek aan samenhang in de uitleggingen van de politieke wereldtop neemt inderdaad de laatste twijfel weg omtrent het feit dat wij allemaal worden ingepakt in een gigantische leugen die zelfs allang geen moeite meer doet om zichzelf te verbergen omdat zij sowieso alleen nog in het geweld gelooft: versta ons goed, zo declameren de schaamtelozen: wij onderhandelen niet langer, wij drijven geen handel meer, wij pakken gewoon wat we hebben willen en wie zal het ons beletten!?

Andermaal en tot vervelens toe maar desalniettemin andermaal weze het gezegd dat niet Trump en zijn gecompromitteerden deze wereld leiden maar wel de anonieme, volstrekt stuurloze en onverzadigbare hebzucht welke zich laat benoemen als de kapitalistische economie of het neoliberalisme, in religieuze middens bekend als het gouden kalf of de mammon, de geldgod. Zelfvernietigend is zoals elke zucht of verslaving ook de hebzucht of de machtswellust en zoals een heuse pandemie grijpt deze ziekte om zich heen en steekt zij allen aan; reeds zien wij hoe alom troonopvolgers in hun voorbeeldfunctie de fictie propageren van het meest misleidende heldendom ooit van de frontsoldaat terwijl zij aldus alleen maar de belangen dienen van het monster waaraan zij hun positie danken.

De doofheid en de blindheid voor een werkelijkheid die zich voltrekt voor onze ogen is, zoals een onpartijdig besje het verklaarde, grotendeels te danken aan het feit van de generatiewisselingen want blijkt het geen illusie om gaan te geloven dat het mensdom mettertijd verstandiger kan worden? Immers, als wij uiteindelijk de zaken gaan begrijpen, is de tijd gekomen dat men ons ten grave draagt en wij worden dan vervangen door kinderen die helemaal niets weten en wiens hoofden zullen worden gevuld met de leugens van de dag die destijds ook onze hoofden op hol hebben gebracht. Op die manier handhaven zich de fabels en de oorlog, het onrecht en de ficties van het wereldlijke toneel, de monsters en de dieven.

(J.B., 10 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 16: Gedoemd tot spoedig verdwijnen

Waar in de drukke winkelstraten van onze wereldsteden ijverig op koopjes jagende toeristen op de stoep ongestoord voorbijlopen aan bedelaars, geknield en met de handen uitgestoken, kan niemand nog in twijfel trekken dat alle geluk en welvaart fake is en dat betekent dat van zodra het lot je van je geld berooft, niemand nog acht op je zal slaan, ook al zit je op de stoep geknield met uitgestoken handen, wat wel te verstaan geschiedt van het ene ogenblik op het andere en zonder dat ook maar iemand daarvoor op het matje zal worden geroepen.

Waar deze onverschilligheid heerst, moet je je portemonnee omklemmen alsof je leven ervan af hing want je leven hangt er inderdaad van af en dat wil zeggen dat één ogenblik van verstrooidheid fataal voor jou kan zijn. Het ogenblik waarvan sprake is de scharnier van het luik tussen twee werelden: de wereld van wie geld bezitten en de wereld van de armen; de wereld van wie meetellen en de wereld van wie dat niet doen; de wereld van wie respect genieten en de wereld van de onaanraakbaren; de wereld van wie familie hebben, vrienden en relaties en de wereld van wie moederziel alleen zijn; de wereld van wie vertoeven in the American dream en de wereld van wie geconfronteerd worden met de opgestoken middelvinger, de wereld van wie bestaan en die van wie zichzelf overleven.

Een ogenblik van verwardheid: het is te wijten aan een heel klein mankement, een zorg die plots opduikt in de gedachten, een kortstondige faling van de zuurstoftoevoer naar de hersenen door een vermoeid hart of gewoon de ouderdom die aanklopt om je erop te wijzen dat je tijd er bijna op zit want de wereld van het gouden kalf teert op jong bloed en veracht de grijze haren, hij wil onervarenen die nog vatbaar zijn voor de illusies waarmee hij hen betovert om hen dan voor zijn kar te spannen onder een cinema van beloften over welvaart en geluk.

Let er maar eens op: naarmate je ouder wordt, ga je de geldbeugel met steeds vastere greep omklemmen, de kramp kruipt in je hand, roversblikken hebben het al in de mot, je durft bijna de straat niet op vanwege de terechte vrees dat het je einde kan betekenen, in het land van het gouden kalf, waar niet alleen geluk maar ook het leven zelf verkocht wordt en genadeloos wordt onthouden aan wie dralen met betalen. Genadeloos vanwege de onverschilligheid van wie vooralsnog paraderen, op koopjesjacht, op de drukke boulevards van onze metropolen, en die genadeloos de bedelaars passeren, geknield, met uitgestoken handen.

De tijd verhardt, er wordt nu jacht gemaakt op schooiers, zij immers staan de grote leugen in de weg, lichten een tipje van de sluier op waarmee de waarheid toegedekt is, roet strooien zij in het eten van wie op de terrassen in de zon hun rijkdommen uitstallen, er elkaar de ogen mee uitsteken. Met stokken worden zij verjaagd zoals men zelfs niet met de honden doet, zij bekladden immers het straatbeeld dat het beeld is van de droom waarover men niet weten mag dat hij uitmondt in de oorlog.

(J.B., 6 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 15: Oorlogspropaganda

Zoals ook gebeurde ten tijde van de zogenaamde coronacrisis, worden ook nu ongewenste video's middels speciale programma's automatisch van de blogs en van het hele internet weggehaald. Wat erger is: ook de teksten worden onleesbaar gemaakt en dat gebeurt door ze ongevraagd en automatisch te vertalen van het Nederlands naar het Engels en dan terug naar het Nederlands; als dat enkele keren achtereenvolgens gebeurt, schiet er van de oorspronkelijke tekst uiteraard niet veel meer over. Dat hangt ook af van de instellingen van het toestel van de gebruiker en blijkbaar gaan wat dat betreft vooral de telefoons en de tablets hun eigen gangetje. In het vervolg zullen om die reden onze teksten vergezeld worden van een tekst in PDF, een publicatieformaat dat hopelijk moeilijker te saboteren valt.

(J.B., 3 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 14: De toren van Babel

Misschien wel de belangrijkste oorzaak van de oorlog is het feit dat het lot van de mens verkeerdelijk verwisseld wordt met dat van de wereld: men probeert er immers voor te zorgen dat de wereld beter wordt en als dat ook maar kon, dan zou men wedden op de vestiging van een eeuwige, vredige paradijslijke burcht op aarde. Edoch, dit zou het lot van niet één menselijk wezen kunnen wijzigen: wij worden ter wereld geworpen, in het beste geval gaat het een tijdje goed, al zijn we ook dan nooit tevreden en misschien juist dan nog het minst, maar uiteindelijk takelen wij af en volgt een gewisse dood. Voor niet één mens wordt een uitzondering gemaakt en dat zou ook niet gebeuren als men erin zou slagen om van de wereld een vakantieoord voor iedereen te maken.

De vergelijking met de onderlinge verwisseling van onze gezondheid en de volksgezondheid gaat volledig op: Hitler verbeterde de volksgezondheid in Duitsland, niet door te investeren in de geneeskundige zorg maar door de artsen door beulen te vervangen en de zieken uit te moorden. De zaak is alleen dat er niet zoiets bestaat als 'volksgezondheid', het is een abstract begrip en geen mens heeft daar wat aan, het is een bedrieglijke sluier over de realiteit. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de economie: bij een goed draaiende economie met mooie cijfers wint uiteindelijk niemand, in tegendeel: zij gaat zelfs ten koste van onszelf. En zo ook gaat het met al die andere menselijke maaksels: het zijn illusies en zij dreigen hun instrumenteel karakter te verwisselen voor hun heerschappij.

Wat baat het dat steden ons overleven, dat zij duizend jaar oud worden? Steden, beschavingen, de wereld? Het kan het lot van niet één mens veranderen. Bovendien treedt altijd overal gewenning op en zelfs heel snel. Wij achten onszelf vrij als wij zekere ketenen denken te hebben verbroken maar nieuwe ketenen nemen de plaats in van de oude, het is een spel waarvan het einde nooit in zicht kan komen omdat het verleggen van de grenzen sowieso moet botsten op onze nood daaraan. Wij bouwen alleen maar aan een toren van Babel, die echter niet kan blijven groeien omdat het materiaal dat naar de top versleept wordt om hem nog hoger te maken, onderweg voor herstelwerken zal stranden. De toren verandert dan spontaan in een kanker: hij slorpt al onze krachten op maar geeft ons niets meer in de plaats. De volksgezondheid is een toren, de economie, de beschaving, de wetenschap, de vooruitgang, de hele wereld is een toren waarin wij onszelf verliezen: ware het niet beter indien wij ons lot aanvaardden en de eenvoud waarmee alle dieren, planten en alle andere levende wezens vrede nemen?

(J.B., 2 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 13: Geen oorlog kent een einde

Spreken over de oorsprong van de oorlog kan niet zonder ook het einde ervan te bevragen maar uit alle getuigenissen uit de eerste hand blijkt dat aan een oorlog nooit een einde komen kan, zoals ook zo vaak verbeeld door kunstenaars die helaas maar zelden toegang tot de harten van de mensen krijgen.

Om te beginnen met het laatst genoemde, blijkt uit onderzoek ter plekke dat museumbezoekers en in casu bezichtigers van het Lam Godsretabel in de Sint-Baafskathedraal te Gent bij het buitenkomen van de kerk vaak denken dat het kunstwerk welgeteld drie luiken heeft: één centraal luik en twee zijluiken, een linker en een rechter. Over de geschiedenis van het werk wordt zelfs door zogenaamde kenners de grootste onzin verteld, al was het maar om er hun politieke gelijk mee te illustreren maar dat is dan alweer een heel ander paar mouwen. Het zijn allemaal groteske facetten van het nieuwe normaal ingevolge de zapcultuur die op haar beurt rechtstreeks uit de hebzucht volgt: men heeft het ene nog niet vast of men grijpt al naar het volgende en op die manier verliezen wie alles begeren zich in de begeerte zelf: zij bezitten niet maar zij zijn bezeten en de bezetenen hebben geen eigen hart meer, zij zijn handlangers geworden van een harteloze want anonieme, onpersoonlijke machinerie, een golem die het bestuur over zijn bestuurders heeft overgenomen, de slang die in haar staart bijt en die aldus zichzelf verslindt.

En zo is het de perversie van de huidige zogenaamde vrije welvaartswereld dat alle kunst hermetisch lijkt te zijn geworden: zij lijkt ingepakt in veelsoortige omhulsels en omheiningen en de woorden van een gids, bedoeld om deze sluiers weg te nemen en de toegangspoort te openen tot die andere wereld die op zijn minst de onze iets te zeggen heeft, blijken contraproductief, ze verwijderen de toeschouwer met zijn gulzige blik alleen maar van het zielenvoedsel en de banken her en der in kunstzalen blijven onbezet door de vreemde haast die alle mensen sinds het aanbreken van de nieuwe tijd tot zijn vertolkers heeft gemaakt en tot doofstomme blinde schimmen die ontsnappen aan de greep van de werkelijkheid zoals ook de werkelijkheid aan hun greep ontsnapt, zodat de wereld, daar hij zich van de hemel van de muzen heeft vervreemd, is gaan gelijken op de hades.

Toch is het dat wat zij bepleiten aan wie een bijzonder oor werd aangenaaid waarmee zij stemmen horen van hierboven: nimmer kunnen oorlogen worden beëindigd omdat zij definitief en onomkeerbaar zijn zoals de dood die zij verwekken en zoals ook het Zijn zelf declameert - “die verschrikkelijke Vishnu-gestalte, als duizend zonnen tegelijk'” - in woorden die de eeuwigheid trotseren: “'Ik ben de tijd die alles verslindt'.”¹

(J.B., 1 maart 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 12: De oorlog en de regenboog

Käthe Kollwitz

De stelling dat de oorlog het verlengstuk is van de economie, is alleen maar correct waar het gaat om een economie met een kapitalistisch karakter, wat betekent: een economie gebaseerd op het principe van het privaatbezit, hetwelke gegrond is in de hebzucht of in het egoïsme en dat type van economie, die het natuurlijke recht van de sterkste in de mensenwereld naar binnen lijkt te smokkelen, zal onvermijdelijk een concurrentieel karakter hebben. 

Het fundament van het concurrentiemodel is de intermenselijke vijandigheid, het is de huldiging van het principe dat de mens een wolf is voor zijn medemens: homo homini lupus. Concurrentie geldt weliswaar ook in de sport maar omdat die, althans tot voor kort, niets te maken had met winstbejag, staat men daar elkaar niet naar het leven: sport is altijd een se disportare geweest, een zich ontspannen, wat inhoudt dat men de strijd die daar gevoerd wordt, niet au serieux neemt, maar speelt: het is een voorbereiding op de zelfhandhaving in een zeker maatschappelijk systeem. In de sport wordt ook rekening gehouden met de validiteit van de deelnemers, men dient met andere woorden 'sportief' te strijden: mannen mogen niet tegen vrouwen worden uitgespeeld of volwassenen tegen kinderen en die morele eerlijkheidsregels worden dan spontaan getransponeerd naar het maatschappelijke bestaan dat er alsnog 'menselijker' door wordt. De tendens om in de sport het amateurisme als voorbijgestreefd te gaan beschouwen, kan daarom alleen op onverstand berusten, zoniet wordt hij aangewakkerd door de meedogenloosheid van het grootkapitaal. En het is misschien wel het grootste kwaad van deze tijd dat het grootkapitaal kan beschikken over de middelen om ervoor te zorgen dat haar critici vrijwel automatisch geassocieerd worden met communistische ideologieën en bovendien met de dictatoriale politieke verschijningsvormen ervan.

Dat het grootkapitaal, dat nota bene een even anonieme en onpersoonlijke macht is als de hebzucht zelf die het drijft, zichzelf wil handhaven omdat het zoals alle natuurkrachten onderhevig is aan een blinde traagheid, brengt mee dat het niet alleen de strijd zelf op de spits zal drijven maar dat het ook de onderliggende intermenselijke vijandigheid maximaal zal aanwakkeren. En dat brengt uiteraard ook mee dat alle vormen van intermenselijke samenwerking systematisch en maximaal gedwarsboomd zullen worden.

Die strijd tegen intermenselijke samenwerking wordt structureel gevoerd en wel op een bijzonder doortastende wijze: elke geleverde inspanning moet financieel worden vergoed en dat gebeurt met geen andere bedoeling dan om daar de volledige controle over te krijgen en om aldus te kunnen verhinderen dat het schenken en het ontvangen 'om niets' nog langer mogelijk zijn. Want op de keper beschouwd is het recht van de sterkste niet zomaar een natuurlijk model: van nature helpen wij, mensen, elkaar omdat wij sociale wezens zijn maar die spontaneïteit wordt ondermijnd middels door het kapitaal geïnduceerde tegennatuurlijke beginselen zoals het betaalsysteem, het systeem van straf en beloning - straf en beloning wel te verstaan met betrekking tot gehoorzaamheid en dus in functie van een welbepaald systeem van slavernij, de loonslavernij. Waar destijds ongehoorzaamheid bestraft werd met de zweep, wordt zij nu bestraft door het achterwege houden van de beloningen waaraan wij gewend gemaakt zijn, de lonen waarmee wij door wie ons overheersen, worden geconditioneerd.¹ En vanzelfsprekend is dat systeem even sterk als de hebzucht in onszelf.

Die hebzucht nu, wordt aangewakkerd door de afwezigheid van sociale of beschermende realiteiten, zodat elke dictator er zal naar streven om van een gemeenschap een massa te maken², wat wil zeggen: een bende enkelingen, en wat neerkomt op de huldiging van het aloude principe van 'verdeel en heers'. Totalitaire systemen halen hun macht door het systematisch ondermijnen van alle vormen van spontane intermenselijke samenwerking en op die manier worden eerst binnen één en dezelfde maatschappij de burgers afgericht om elkaar (economisch) te bestrijden en er naderhand het hele volk des te gemakkelijker te kunnen toe brengen om andere volkeren als vijandig te gaan beschouwen en er oorlog mee te voeren. Waar dat mogelijk is, is de onderwerping van de mens aan het monster van de macht een onwrikbaar feit.

De symptomen van het totalitarisme zijn in wezen makkelijk te bespeuren omdat ze allemaal verordeningen en tendensen betreffen die er op gericht zijn om de natuurlijke menselijke samenwerking en de zelfredzaamheid te ondermijnen en vandaar ook is de strijd van de dictator tegen het volk altijd repressief: bewegingen die uit het volk zelf voortkomen, zoals alle vormen van emancipatie, worden gekortwiekt met de meest afschuwelijke middelen teneinde te bekomen dat iedereen alleen komt te staan en dat allen zich noodgedwongen zullen richten op het centrale gezag dat 'voor hen zorgt', wat betekent: dat hen afhankelijk maakt, dat hen aan de leiband houdt, zoals het vee in de stallen dat niet weet dat het te eten krijgt om daarna in de richting van het abattoir te worden gedreven.

Vrijheid is de absolute voorwaarde voor menselijkheid maar van vrijheid kan geen sprake meer zijn waar vrouwen moeten geloven dat zij minderwaardige wezens zijn, ongeschikt om voor iets anders te dienen dan als lustobjecten, broedmachines en voedsters van toekomstige werklui en soldaten. Vrijheid is volstrekt onbestaande waar de uniciteit van de menselijke persoon tot voorwerp gemaakt wordt van spot en waar derhalve één en slechts één door de overheid gewenst menstype aan iedereen wordt voorgehouden met uiteraard de boodschap: volg dit toonbeeld na, deze heilige of deze vedette, en wie daar niet in slagen, moeten maar hun conclusies trekken, waaronder dan te verstaan is dat zij ongewenst zijn, dat zij maar betert kunnen wegvluchten, dat zij zichzelf maar moeten opruimen ofwel, als zij alsnog wensen te blijven, dat zij moeten doen alsof zij niet bestaan door bijvoorbeeld in de kast te kruipen; dat zij vrede moeten nemen met een tweederangspositie in de maatschappij of dat zij de pikorde moeten respecteren, dat zij maar beter tijdig geaborteerd kunnen worden of voor euthanasie kiezen. Kortom: waar regenboogvlaggen worden opgeruimd, wordt de eigenheid van de mensen niet langer geduld, heersen racisme en nog andere waanzinnige ideologieën en heeft de mens zijn plaats afgestaan aan de robot, de lege huls, de slaaf, de frontsoldaat, het lijk op de gigantische begraafplaats onder het toeziend oog, of de gesloten blik, van de stenen vader en moeder van Käthe Kollwitz.³

(J.B., 28 februari 2026)

Over de oorsprong van de oorlog

Aflevering 11: De oorlog en de parels (vervolg):

Kris Lippeveld, Trauma en levenslust (2016)

Giftig is de lucht, wolken van rook, kerosine, as en de stank van cadaverine in grachten en schachten, het lawaai van vliegtuigmotoren, de verschrikking van de explosies, alcohol voor de ontsmetting van afgerukte ledematen, verdovende middelen die de altijd verse rekruten, nog tieners, onderdompelen in de illusie dat het allemaal niet echt is ofwel tijdelijk en dat morgen de zon weer schijnen zal, de voorwendsels van plicht en roem, de vergissing en de onmogelijkheid om ze ongedaan te maken, het voorgoed wegglijden van de geliefden aan wie men niet meer zeggen kan dat de overheidsbeloften leugens waren en dat men nimmer terug zal keren omdat alleen het zwart wacht.

Als men nog over oorlog spreekt, dan over lang geleden maar de frontsoldaat weet dat hij zal blijven duren, dat men er elke ochtend middenin nachtmerries, zweet en bloed, verminkt mee opstaat, dat het schrikbeeld nooit zal wijken, de behandelingen, pleisters op een houten been, tot men zelf afhaakt.

Een hoge muur is gekomen tussen hem en zijn geliefden voor altijd, hij wenst dat hij in de greppels was gebleven, er is zijn lichaam dat wil leven maar zijn hoofd is nu een zwarte kool, zijn ogen diepe putten die nog altijd niets dan dode maten zien, zijn gedachten zijn alleen maar zwanenzangen, kreten in de leegte, wanhoopsdaden, bataljons, geweren, kanonnen, obussen, landmijnen, verloren vrienden, herinneringen aan schone leugens en verraad, afkeer van het circus der herdenkingen, monumenten en gelogen woorden, afkeer van een maatschappijsysteem waarin aarden nooit meer tot de mogelijkheden zal behoren: daarmee is hij nu voorgoed alleen, te midden van wie fuiven, vieren en onwetend zijn.

Vladslo en het treurend ouderpaar, zij staan apart ofschoon het kind zowel aan vader als aan moeder toebehoorde maar leed heeft met de dood gemeen dat men het versteend alleen moet ondergaan, het samenzijn is altijd tijdelijk ofschoon wij het verlangen voor de eeuwigheid; het leed, de splijtzwam.

Hij wil zich schoon wassen, maar het blauwe water wijkt en hij daalt af in een zee van giftig groen, zijn dieprood bloed snakt naar bevrijding en in zijn naar binnen gekeerd oor dreunt in een bezwerende cadans de kreet uit Cold Song¹, de wereld van de eeuwige oorlog; het lijf leeft nog, wil zich verzetten tegen 't trauma wijl aan de horizon het asgrijs van het front blijft duren.

(J.B., 27 februari 2026)

“The Cold Song”
(Een libretto in King Arthur van Henry Purcell uit 1691 op tekst van John Dryden)

“What power art thou, who from below
Hast made me rise unwillingly and slow
From beds of everlasting snow?
See'st thou not how stiff and wondrous old
Far unfit to bear the bitter cold,
I can scarcely move or draw my breath?
Let me, let me freeze again to death.”

1Kris Vansteenbrugge, Uit het schuim van de zee. De Griekse Mythologie in 136 verhalen, uitgeverij Heras 2012 (2011), pp. 13-27.

2Kris Vansteenbrugge, o.c., pp. 28-29.

3Cf. https://heartfield.adk.de/node/5854

Afbeelding:

Kris Lippeveld, Trauma en levenslust (2016)

Met dank aan de kunstenaar