Naar de inhoud

Teken en schildercursus fritske3

TEKEN EN SCHILDERTECHNIEKEN EERSTE DEEL VANAF 14/10/06
akke.beakke.be
Zaterdag 23 september 2006

ART . NR . 55 . - HET ONTWERPEN - INLEIDING

Art . Nr . 55 .

                    HET   ONTWERPEN

                              Inleiding

  Tijdens  de  studie  van  de  voorafgaande  lesdelen  hebt  je  stap  voor  stap  vorderingen  kunnen  maken  en  daarbij , soms  misschien  wel  met  enige  verbazing , nieuwe  horizonten  en  tot  dusver  onbekende  gebieden  kunnen  ontdekken , naarmate  we  gezamenlijk  hoger  op  gestegen  zijn . 
  Indien  je  echt  gestudeerd  hebt  en  met  toewijding  gewerkt , zult  je  zich  het  stelsel  van  algemene  beginselen  hebben  eigen  gemaakt , die  bij  de  kunst  van  het  tekenen  of  schilderen  te  pas  komen .  Langzaam  maar  zeker  zult  je  de  materialen  en  de  verschillende  onderdelen  van  de  motor  bijeen  gezameld  hebben .  Nu  moet  deze  motor  in  werking  worden  gesteld . 
  Vakkennis  en  wetenschap  laten  zich  eigen  maken .  Je  heeft  anatomie  en  perspectief , de  wetten  van  de  compositie  en  nog  een  hele  hoop  andere  nuttige  dingen  geleerd ... Je  bent  in  staat  om  van  een  voorwerp , een  landschap  of  een  persoon  een  getrouwe  uitbeelding  te  maken .  Maar  dat  is  niet  voldoende  om  van  u  een  kunstenaar  te  maken , daarvan  zult  je  zich  wel  bewust  zijn :  de  houtstapel  ligt  klaar ;  nu  moet  daar  nog  de  vonk  in  gebracht  worden .
  Maar  deze  vonk  laat  zich  helaas  niet  van  de  een  op  de  ander  doorgeven .  Om  je  te  helpen  deze  te  doen  ontspringen  -  want  ergens  is  hij , meer  of  minder  sterk  natuurlijk , in  u ;  niet  iedereen  is  nu  eenmaal  een  genie  -  zullen  raadgevingen  en  voorbeelden  van  groot  nut  kunnen  zijn .  Ons  verlangen  is  dan  ook  om  je  deze  in  dit  lesdeel  te  verschaffen .  
  De  vonk  nu  is  voor  alles  het   DENKBEELD . 
  In  de  kunst  onstaat  het  denkbeeld  in  de  meeste  gevallen  door  de  " ontroering " , die  een  of  ander  schouwspel  in  de  natuur  teweeg  brengt .  Deze  ontroering  zal  de  kunstenaar  gaan  ontleden , zich  zijn  oorzaken  afvragen  en  kenmerkende  factoren  gaan  opzoeken  en , wanneer  hij  hierin  geslaagd  zal  zijn , zal  hij  trachten  deze  tot  uitdrukking  te  brengen  en  tot  hun  recht  te  doen  komen  in  een  daartoe  gecomponeerd  werkstuk  met  de  bedoeling  om  zijn  eigen  ontroeringen  over  te  dragen  op  de  beschouwer .  Hij  zal  dan  geraken  tot  een  zekere  rangschikking  en  samenstelling  van  het  onderwerp  in  kwestie  en  daardoor  een  bepaalde  compositie  scheppen , die  beantwoorden  zal  aan  het  denkbeeld , waardoor  hij  bezield  werd . 
  Op  een  ander ogenblik  kan  het  denkbeeld  in  de  geest  van  de  kunstenaar  geboren  worden  zonder  al  een  aantal  reeds  bijeengevoegde  elementen  voor  ogen  te  hebben .  Hij  zal  dan  aan  de  hand  van  visuele  herinneringen , schetsen , studies  en  ander  documenten  een  of  andere  ontroering  voelbaar  doen  maken , hem  gestalte  geven , steeds  met  een  vastomlijnde  bedoeling  voor  ogen . 
  In  het  eerstgenoemde  geval  zal  er  vooral  sprake  zijn  van  een  compositie .  In  het  tweede  geval  zal  men  meer  te  doen  hebben  met  een  artistieke  scheppingsdaad , een 
" ontwerp " ,  dat  intussen  steeds  ondergeschikt  zal  moeten  blijven  aan  de  wetten  van  de  compositie . 
  Die  wetten  hebt  je  in  het  vorige  lesdeel  bestudeerd  en  je  hebt  zelfs  geprobeerd  om  tekeningen  en  schilderijen  te  maken , waarin  deze  wetten  in  acht  genomen  werden .  Maar  je  heeft  niet  " iets  dat  nog  niet  bestond "  geschapen , iets  geheel  nieuws  dat uitsluitend  UW  werk  zou  worden .  Natuurlijk , alles  wat  uit  uw  potlood  of  pensseel  voortkomt , alles  wat  je  op  een  nieuw  velletje  neerzet  is  uw  werk .  Maar  tot  dusver  was  er  slechts  sprake  van  oefeningen , die  te  vergelijken  zijn  met  het  spelen  van  toonladders  en  studies  van  de  pianist .  Zeker , je  heeft  getracht  om  harmonieuze  arrangementen  te  maken , die  aangenaam  voor  het  oog  zijn , maar dat  was  toch  meer  het  oefenen  van  de  compositie  als  zodanig , het  uzelfs  vertrouwd  maken  met  zijn  beginselen  en  het  verwerven  van  meerdere  uitdrukkingsmogelijkheden  ten  behoeve  van  uw  ideeën  en  bedoelingen . 
  Laten  we  hier  nog  eens  duidelijk  het  onderscheid  tussen  een  studie  en  een  kunstwerk  (schilders  spreken  bij  voorkeur  van  studie  en  schilderij )  in  herinnering  brengen .  Laatstbedoelde  bepaling  is  nog  duidelijker , maar  we  gebruiken  liever  het  woord  kunstwerk  in  een  meer  algemene  zin , dat  meer  van  toepassing  is  op  de  verschillende  soorten  van  doeleinden , waaruit  je  een  keuze  zult  moeten  maken .  De  studie  nu , is  datgene , dat  je  tot  dusver  tot  stand  gebracht  hebt .  Het  kunstwerk  is  hetgene , dat  je  nu  zult  gaan  trachten  te  bereiken .  
  De  studie , evenals  de  schets , is  een  uit  de  natuur  opgediepte  inlichting .  De  natuur , die  in  de  studie  slechts  gecopieerd , min  of  meer  slaafs  nagevolgd  wordt , wordt  in  het  kunstwerk  geïnterpreteerd , vertolkt , dat  wil  zeggen  van  gedaante  veranderd  en  in  een  of  andere  richting  beklemtoond , van  bepaalde  accenten  voorzien ;  en  wel  in  de  richting  van  het  denkbeeld  ( dit  belangrijke  woord  zal  nog  vele  malen  terugkeren )  dat  je  in  u  draagt , waardoor  je  bezield  bent .  Om  voorbeelden  te  noemen , een  denkbeeld  van  tederheid  of  van  macht , een  van  gratie  of  kracht , van  schittering  of  van  overdenking , van  vreugde  of  van  droefheid , van  rust  of  van  beweging .  
  Door  welke  middelen  wordt  nu  het  denkbeeld  tot  uitdrukking  gebracht  ?   Voor  de  schrijver , de  wijsgeer  en  de  geleerde  bestaat  de  aankleding  van  het  denkbeeld  uit  woorden  en  zinnen ;  voor  de  musicus  uit  noten  en  rythmen ,  voor  de  beeldende  kunstenaar  vooral  uit  een  zg .  effect .  Het  effect  is  niet  het  denkbeeld  zelf , maar  de  uitdrukking , de  gestalte  daarvan :  ofwel  door  vormen , ofwel  door  toonwaarden  of  kleuren .  Door  vormen  wil  zeggen  door  lijnen  ( de  rustige  van  horizontalen , de  opstijgingen  van  verticalen  en  de  bewegingen  van  schuine  lijnen ) en  door  volumes , zware  en  fijne .  Door  toonwaarden , lichte  of  donkere , zware  of  lichte  en  door de  belichting , die  naar  believen  de  plastiek  versterkt  of  verzwakt , het  werk  doet  uitstralen  of  in  een  bepaald  halfduister  zet , waardoor  een  soort  van  peinzende , teruggetrokken  stemming  onstaat .  En  tenslotte  door  de  kleuren  en  hun  harmonie .
  Maar  nog  eens , niets  van  wat  we  tot  nu  toe  zeiden , is  nieuw  voor  u .  Al  deze  overwegingen  zijn  je  reeds  in  de  vorige  lesdelen  voorgelegd  en  duidelijk  gemaakt .  Maar  opdat  de  beschreven  werkwijzen  en  praktijkens  het  je  mogelijk  maken  om  je  te  verheffen  boven  wat  men  wel  eens  in  ongunstige  zin  werkwijzen  en  praktijken  noemt , opdat  uw  werken  het  peil  van  een  waar  kunstwerk  bereiken , hebben  wij , wij  herhalen  het  nog  eens , nog  iets  anders 
nodig   -   en  dit  andere  is  nu  juist  het  onderwerp  van  dit  lesdeel , dat  de  bekroning  van  ons  onderricht  bedoelt  te  zijn . 

  Om  dat  " andere "  te  ontdekken  moet  men  de  blik  in  de  goede  richting  weten  te  richten , juist  zoals  men  dat  doet  om  een  onderdeeltje  van  een  uitgestrekt  vergezicht  te  ontdekken . 
 
  Maar  in  plaats  van  in  de  verte  te  kijken , moet  je  in  uzelf  gaan  kijken , wat  men  noemt  " zelfbeschouwing "  gaan  beoefenen .  Het  te  overziene  terrein  dat  bent  je  zelf , uw  geestelijk  wezen :  het  zijn  uw  voorkeuren  en  goede  smaak .  Wat  je  niet  met  plezier  doet , zult  je  nooit  goed  doen ;  je  dient  zich  bewust  te  zijn  van  wat  je  aantrekt  en  op  welk  domein  je  zich  thuis  voelt .  Weest  er  daarbij  van  overtuigd  dat , wanneer  we  uw  persoonlijke  neigingen  een  aanmoediging  geven , dan  is  dat  niet  om  je  te  vleien , maar om  je  in  staat  te  stellen  uw  persoonlijkheid  tot  zijn  recht  te  doen  komen  en  je  de  weg  te  wijzen  naar  een  ware , gezonde  oorspronkelijkheid .  

     Spreken  over   HET  ONTWERPEN   wil  zeggen  het  behandelen  van  een  voorwerp  uit  de  esthetica  of  schoonheidsleer , die , zoals  men  weet , een  onderdeel  uitmaakt  van  de  wijsgegeerte .

  Nu  begrijpt  je  wel  dat  het  niet  onze  bedoeling  is  om  je  hier  een  curcus  in  filosofie  te  laten  volgen .  We  zullen  deze  belangrijke  aangelegenheid  dan  ook  alleen  van  de  praktische  kant  bekijken , van  het  standpunt  van  degene , die  iets  wil  maken  -  en  dat  is  hetgeen  je  interesseert .  Maar  juist  op  dit  gebied  is  het  nodig , teneinde  tot  stand  te  brengen  en  iets  te  bereiken , dat  je  zeer  duidelijk  het  te  bereiken  doel  voor  ogen  hebt .  Dit  doel  moeten  we  dus  gaan  omschrijven , zijn  oogmerken  ontleden , zijn  grenzen  bepalen  en  het  zodanig  uiteenzetten , dat  je  er  zeer  duidelijk  begrip  van  ingeprent  krijgt .  Hier , nog  meer  dan  elders , rekenen  we  dus  op  uw  volle  aandacht .  

  Het  kunstzinnig  scheppen , eenvoudiger  gezegd  het  ontwerpen , behelst  de  zichtbare  verwezenlijkind  van  een  persoonlijke  denkvrucht , die  voortgebracht  wordt  door  waarneming , verbeeldingskracht  en  gevoel , waarbij  men  zich  bij  anderen  tot  diezelfde  eigenschappen  bedoelt  te  richten .  In  eerste  aanleg  betreft  het  dus  een  werkzaamheid  van  de  geest , waarin  ook  het  onderbewustzijn  zijn  deel  heeft  en  het  zelfs  de  stoot  kan  geven , een  werkzaamheid  die  begunstigd  wordt  door  de  vermeerdering  en  ontwikkeling  van  de  verworven  kennis  en  ervaring .  Het  is ,  vervolgens , de  overbrenging  op  doek  of  papier  van  het  denkbeeld  dat , plotseling  of  stap  vor  stap , gestalt  gekregen  heeft .  

   Wanneer  men  zich  verdiept  in  de  problemen  van  het  ontwerpen , komt  men  er  vanzelf  toe  zich  te  verdiepen  in  het  
probleem   van  de  kunst .

  Wat  is  kunst  ?   BACON   zei   " de  natuur  plus  de  mens " , hetgeen  een  mooie , diepzinnige  en  eenvoudige  definitie  is .  We  willen  die  van  een  tijdgenoot , die  wat  scherper  is  en  ons  onderwerp  wat  nauwer  begrenst , daaraan  toevoegen :  " De  kunst  is  de  natuur  gezien  door  een  temperament  heen  " .  Onder  temperament  moet  men  dan  verstaan  het  totaal  van  goede  en  slechte  hoedanigheden , van  aantrekkelijke  en  minder  aantrekkelijke  eigenschappen , in  een  woord  van  de  neigingen , die  maken  dat  ieder  mens  verschilt  van  zijn  medemensen  en  hem  zijn  eigen  personlijkheid  en  oorspronkelijkheid  geven .  Het  is  dus  uw  temperament  of  beter  uzelf , datgenen  wat  het  meest  wezenlijke  en  intieme  uitmaakt  van  uw  geest , uw  hart  en  uw  zinnen , die  aan  hetgeen  uit  uw  handen  komt  een  stempel  van  kunst  gaat  verschaffen .  Wat  Bacon  zei  komt  in  het  kort  dus  neer  op  :  " De  kunst , dat  ben  je  zelf " .  Maar  om  dit  " zelf "  tot  gelding  te  laten  komen , moet  het  naar  buiten  kunnen  uittreden .  Dat  is  niet  altijd  gemakkelijk   en  om  het  te  bereiken  moet  men  gunstige  omstandigheden  weten  te  scheppen .  Daarom  hebben  we  je  ook  gevraagd  om  jezelf  te  gaan  " peilen "  jezelf  te  leren  kennen .  Hier  zullen  dan  de  theorie  van  nu  en  de  praktijk  van  straks  elkaar  gaan  ontmoeten .  En  deze  verklaringen   waren  nodig  om  bij  je  een  staat  van  ontvankelijkheid  te  verwerken , waarin  alles  gemakkelijk  zal  worden  omdat  je  volkomen  begrepen  hebt  waarover  het  gaat . 

  Zodoende  zult  je  in  het  vervolg  in  staat  zijn  om , zoals  we  het  hierboven  uitdrukken ,  " het  stempel  van  kunst  te  drukken  op  wat  uit  uw  handen  komt  " .  Deze  nuttige  uitspraak  herhalen  we  met  opzet , want  een  stempel  drukken  op  iets  wil  zeggen  het  van  uw  eigen  merk  voorzien .  In  de  kunst  gebruiken  we  voor  dit  merk  het  woord  STIJL ,  zoals  in  de  muziek  of  in  de  letterkunde , waar  men  dit  woord  nog  meer  gebruikt  :  de  stijl  van  een  schrijver , ofwel  zijn  eigen  manier  om  zich  uit  te  drukken  en  zijn  gedachten  kenbaar  te  maken , hetgeen  tot  gevolg  heeft  dat  men  hem  zeer  vlug  herkent . 
  Je  kent  wel  de  beroemde  uitspraak  ; " De  stijl  is  de  gehele  mens  " , hetgeen  zeggen  wil  dat  de  stijl  de  eigen  aard  verraadt  van  het  verstand  dat  hem  voortbrengt .  Hierover  is  iedereen  het  eens  en  het  is  dan  ook  evenzeer  van  toepassing  op  de  beeldende  kunsten .  Stijl  wil  dus  zeggen  dat  er  zelfs  in  een  klein  schetsje  het  merkteken  van  een  maker , van  de  maker , wordt  aangetroffen .  En  bij  de  grootsten  is  dit  gewoonlijk  het  gemakkelijkst  te  herkennen , omdat  hun  stijl  het  meest  karakteristiek  is , omdat  het 
" stempel  van  de  kunst  "  meer  uitgesproken  en  treffender  is .  Om  enkele  uit  ontelbare  voorbeelden  te  noemen , hebben  wij  een  handtekening  nodig  om  een  tekening  van  REMBRANDT   of   DURER ,  van  DAUMIER  of   VAN  GOGH   te  herkenen  ? 
  En  aangezien  de  ware  kunstenaar  altijd  noodzakelijkerwijze  zichzelf  is  en  niet  anders  zou  kunnen  zijn , zelfs  als  hij  het  zou  willen  ( hij  zou  zichzelf  toch  spoedig  verraden  ) , is  de  stijl  ook  de  volmaakte  eenheid  van  het  kunstwerk , geheel  doordrenkt  van  dezelfde  geest ; en  van  dezelfde  gedachte . 
  En  wat  is  nu  het  tegendeel  daarvan  ?  Het  oppervlakkige , het  slappe , het  laag-bij-de  grondse , vulgaire , banale  en 
" commerciële " . 
  Wat  stijl  ook  nog  wil  zeggen  is  iets  als  een  zelfverzekernd   meesterschap , een  verstandige  élégance , een  natuurlijke  voornaamheid  en  de  beeldende  vertolking  van  wat  men  gewoonlijk  samanvat  met  het  woord   Humanisme . 
  Ontwerpen  wil  zeer  zeker  niet  zeggen  scheppen  in  absolute  zin , gelijk  aan  een  goddelijke  daad , dus  het  scheppen  uit  het  niets .  Het  is  een  menselijke  daad , waarbij  uitgegaan  wordt  van  de  natuur  en  de  onderdelen  die  deze  bevat , die  dan  gezien  worden  door  een  eigen  temperament  heen  en  dan  gerangschikt  heen  en  dan  gerangschikt  en  vertolkt  worden  volgens  een  gedachtengang , die  de  kunstenaar  worden  voorgeschreven  door  zijn  gevoeligheid , karakter  en  geest .  Maar  niettemin  is  dit  werk  toch  een  soort  van  schepping , want  alleen  de  kunstenaar  zelf  kon  in  staat  zijn  om  gebruik  te  maken  van , te  ordenen , te  verlichten , modelleren  en  kleuren  volgens  persoonlijke  en  oorspronkelijke  opvattingen , datgene , dat , zeer  zeker  reeds  bestond , maar  dat  hij  van  zijn  eigen  stijl  voorzien  heeft  bij  zijn  uitbeelding .  Welnu , je  begrijpt  natuurlijk  heel  goed  dat  uitbeelding  het  tegendeel  is  van  slaafse  navolging .  Uitbeelding , vertolking  is  in  zekere  zin  stilering , een  persoonlijke  omschrijving  van  het  weergegeven  onderwerp , welke  omschrijving  beantwoordt  aan  de  visie  van  de  kunstenaar , aan  zijn  eigen  opvatting  van  het  onderwerp  en  aan  datgene  wat  hij  daarmee  bedoelt  uit  te  drukken . 
  Indien  de  kunstnaar  dus  niet  " schept "  in  de  strikte  zin  van  het  woord , dan  is  hij  dus  wel  in  staat  om  te  " herscheppen "  door  het onderwerp  een  nieuwe  werkelijkheid  te  verlenen  en  wel  degene  die  voortkomt  uit  zijn  eigen  visie  en  de  persoonlijke  gevoelens  weergeeft , die  deze  visie  bij  hem  verwekte . 

  Nu  moet  je  niet  denken  dat  dit  alles  buiten  uw  bereik  zou  vallen .  Wanneer  je  doorgaat  jezelf  met  toewijding  te  oefenen , als  je  de  verschillende  technieken  meester  wordt  en  uw  " vak "  onder  de  knie  gaat  krijgen , dan  zal  uw  temperament  -  ieder  heeft  het  zijne  -  langzaam  aan  voor  de  dag  treden  en  je  zult dan  uw  eigen  stijl  gaan  krijgen ;  daarvan  kunt  je  verzekerd  zijn .  Een  verborgen  proces  zal  zich  in  uw  geest  afspelen  zonder  dat  je  zich  daarvan  bewust  zult  zijn  en , stapje  voor  stapje , zult  je  zichzelf  leren  kennen .
  Besluitend  zouden  we  willen  zeggen  dat  ontwerpen  vooral  wil  zeggen  samenvatten ;  samenvatten  van  die  menigvuldige  bestanddelen  van  de  natuur , waarvan  je  tot  dusver  de  ontleding  tot  stand  hebt  gebracht .  Het houdt  in  het  vinden  van  een  leidraad , een  overheersend  verband  en  een  gemeenschappelijke  factor , die  hen  verbindt  en  samenhoudt .  Men  gaat  daarbij  over  van  het  bijzondere  naar  het  algemene  men  trekt  zich  op  van  het  onderdeel  naar  het  geheel .  Het  is , kortom , opstijgen .
  


  
 
Vrijdag 22 september 2006

ART . NR . 54 . b , - DE KLEUR IN DE COMPOSITIE

Art . Nr . 54 . b ,

              De  kleur  in  de  compositie 

  In  het  algemeen  zal  de  verdeling  van  de  gekleurde  massa's  ongeacht  het  toegepaste  kleurengamma , de  grote  bouw  van  de  compositie  moeten  ondersteunen ,want  hij  vormt  immers  een  begeleiding  van  de  beweging  der  lijnen , onderstreept  hen  en  voltooit  de  indruk  die  het  rythme , dat  door  die  lijnen  geschapen  werd , verwekt .  Maar  het  is  wel  duidelijk  dat  het  gebruikte  kleurengamma  in  nauw  verband  moet  staan  met  het  karakter  van  het  onderwerp  in  kwestie .  Van  kleur  kan  een  grote  ontroerende  kracht  uitgaan  en  wanneer  van  deze  kracht  een  goed  gebruik  wordt  gemaakt , zal  hij  de  indrukken , die  de  bouw  van  de  compositie  te  voorschijn  roept , aanzienlijk  kunnen  versterken .  In  het  lesdeel  over  de  kleur  heeft  je  het  verschil  leren  zien  tussen  warme  en  koude  tonen  en  je  kent  ook  de  betekenis  die  men  hechten  moet  aan  het  woord   " dominante " .  Je  weet  ook  dat  kleuren  elkaar  onderling  beinvloeden  en  dat  zij  van  aard  veranderen , wanneer  zij  naast  elkaar  gezet  zijn :  de  ene  zal  naast  een  andere  in  kracht  afnemen , een  andere  zal  juist  versterkt  worden  door  een  derde  naast  zich  te  hebben .

  Zoals  er  in  een  schilderij  een  dominante  voor  de  waarden  dient  te  bestaan , zo  moet  er  ook  een  zijn  bij  de  kleuren  als  zodanig .  Je  weet  wel  dat  om  een  overheersende  waarde  tot  zijn  recht  te  doen  komen , men  zich  van  een  tegenstelling  moet  bedienen , dus  de  oppositie  van  een  lichte  tot  een  donkere  dominante .  

  Bij  de  kleuren  doet  men  hetzelfde :  tegenover  een  bepaalde  kleur  plaatst  men  zijn  complementaire , of , als  men  wat  fijner  te  werk  wil  gaan , een  toon  die  samengesteld  is  met  behulp  van  deze  laatste .  Op  het  terrein  van  de  kleur  echter  " gebruikt  de  schilder  de  tegenstellingen  slechts  op  bescheiden  wijze  en  met  een  zekere  voorzichtigheid , want  de  hoogste  wet  van  de  kunst  blijft  de  harmonie .  Zo  zal  hij  nooit  twee  complementaires  van  dezelfde  omvang  en  kracht  naast  elkaar  schilderen  met  het  doel  hun  kracht  te  versterken .  Om  een  dergelijke  gewelddadige   botsing  te  vermijden  zal  hij  ofwel  de  ene  van  afmetingen  sterk  verkleinen , ofwel  zijn  kleurenintensiteit  verminderen  "  ( Jules  Brabant ) .  Men  moet  daarbij  niet  uit  het  oog  verliezen  dat  men , om  ook  hier  tot  een  eenheid  te  geraken , de  tonen , die  de  dominante  vergezellen , zodanig  van  aard  zal  moeten  wijzigen  dat  hij  ( die  dominante )  zijn  heerschappij  over  het  gehele  schilderij  voortzet .  Men  zal  hem  dus  moeten  terugvinden , waarbij  een 
" vermoeden "  vaak  voldoende  is , in  de  meeste  andere  tonen .  Wij  hebben  immers  reeds  gezegd  dat  zij  in  tegenstelling  staan  ;  op  deze  wijze  handhaafd  men  de  eenheid  en  bereikt  men  een  harmonie :  zo  zijn  er  blauwe  schilderijen , rode  en  groene  of , als  men  wil , schilderijen  van  een  algemene  toon  die  de  dominante  te  zien  geeft .  Zeer  zeker  moet  men  ook  op  dit  gebied  gelijkvormigheid  uit  de  weg  trachten  te  gaan  en  nu  zult  je  ons  misschien  gaan  opwerpen  dat  dit  alles  toch  wel  erg  moeilijk  is  !  We  zullen  je  echter  zo  dadelijk  gaan  geruststellen , als  we  je  gaan  verzekeren  dat  vrijheid  en  fantasie  altijd  hun  rechten  blijven  behouden , op  voorwaarden  natuurlijk  dat  zij  onderworpen  blijven  aan  een  zekere  matiging  en  aan  de  goede  smaak .  

               Nog  eens  ons  voorbeeld  
  
  In  het  besproken  schilderij  heeft  de  schilder  als  contrast  tegen  de  lange  zilverachtige  banden  evenwijdige  banen  aangebracht  in  een  afwisseling  van  koele  en  warme  tonen ,  de  laatsten  in  een  gamma  van  blond  naar  donkerbruin .  Daarbij  wilde  hij  zo  sterk  mogelijk  het  verband  van  de  geschilderde  materie  met  de  werkelijke , die  van  het  hout  zelf  dus , tot  uitdrukking  brengen . 

  De  grijze  tonen  in  de  gebarsten  stammen  worden  gecompenseerd  door  de  vlakken  met  donkergroene  ( " olijfgroene  "  natuurlijk )  tonen  om , dik  in  de  verf , een  contrast  te  vormen  met  het  strogeel  van  het  gras , dat  zich  op  de  bodem  voortgewoekerd  had .  
  
  Achter  de  olijfbomen  is  een  " menselijk "  element  te  bespeuren  in  de  drie  huizen  in  het  ronde  doorkijkje .  Deze  huizen  hebben  slechts  zeer  kleine  ramen , als  om  de  eenzaamheid  en  teruggetrokkenheid  van  hun  bewoners  te  onderstrepen .  Zij  zijn  rose  en  wit  geschilderd , zoals  de  landhuizen  in  de  Provence  en , ook  al  weer  een  contrast , tekenen  zich , overigens  niet  al  te  heftig , twee  donkere  cypressen  af  tegen  een  donkerblauwe  hemel .  
  Maar  waarom , zo  zult  je  misschien  vragen , zijn  bomen  en  landschap  niet  gewoon  weergegeven  zoals  men  ze  ziet  op  een 
" natuurlijke "  wijze  ?  

  We  zeiden  het  al :  " de  kunst  is  de  natuur  plus  de  mens  " .  En  die  mens  heeft  ook  hier  zijn  eigen  gesteldheid , zijn  eigen  oorspronkelijkheid  en  zijn  persoonlijke  opvattingen .  Hij  wil  ons  niet  in  de  eerste  plaats  een  landschap  laten  zien  maar  veeleer  de  indrukken  die  hij  daarvan  onderging .  En  nu  kan  men  toch  niet  loochenen  dat  het  karakter  van  strengheid  van  deze  landstreek  niet  zeer  intensief  werd  uitgedrukt  door  de  hardheid  en  de  hoekigheid  van  de  lijnen  en  vlakken , die  toch  ook  weer  wat  verzacht  worden  door  de  grote , alles  omvattende  spiraal , die  als  een  verflauwde  echo  beantwoordt  aan  de  golvingen  van  de  heuvels  met  zijn  begroeide  " treden " .   Die  strengheid  komt  ook  naar  voren   in  de  door  de  schilder  gebruikte  kleuren .  

  De  hardheid  in  het  licht  van  die  streken  zien  we  immers  uitgedrukt  in  die  heftige  en  plotselinge  tegenstellingen  van  de  toonwaarden .  En  voelt  men  de  samenstelling  van  de  bodem  zelf  en  de  rotsachtige  opstijgingen  van  de  muurtjes  niet  heel  goed  in  de  als  het  ware  stukgehakte  grond  met  zijn  fel  botsende  lijnen  ? 

                Enkele  overdenkingen 

  Laten  we  uit  alles  een  grote  les  trekken .  Voor  een  kunstwerk , welk  dan  ook , moet  je  niet  te  vlug  uw  gevolgtrekkingen  gaan  maken .  Bekijk  het  heel  goed  en  neem  daar  rustig  de  tijd  voor .  Bestudeer  het  en  denk  er  over  na .  Je  bent  thans  in  kennis  gebracht  met  die  grondbeginselen  die  het  je  mogelijk  zullen  maken  om  een  compositie  op  verstandige  wijze  te  ontleden  en  om  hem  te  " beredeneren " , zoals  je  dat  ook  moet  doen , wanneer  je  er  zelf  een  gaat  maken .  In  het  vervolg  zult  je  in  staat  zijn  om  uw  eigen  smaak  en  voorkeur  tot  gelding  te  brengen  en  dat  niet  blindelings , in  het  wilde  weg , maar  door  hem  een  rechtvaardiging  te  geven , hem  te  veranderen  en  zelfs  te  verbeteren .  
 
   Stellig  mag  de  amateur , zoals  Alfred  Leroy  eens  schreef ,  " niet  blindelings  een  anders  denkbeelden  aanvaarden , herhalen  wat  hij  in  handboeken  las  of  op  lezingen  te  horen  kreeg .  Hij  moet  blijven  zoeken  naar  een  aanpassing  van  zijn  eigen  neigingen  met  het  ontvangen  onderricht .  Hij  moet  een  afstand  gaan  doen  van  zijn  persoonlijkheid  en  op  zijn  hoede  blijven  voor  medeverschijnselen  en  snobisme .... "   Maar  anderzijds  moeten  we , zoals  de  veel  aangehaalde  Dr .  Brabant  ons  heeft  aanbevolen ,  " voor  een  schilderij  ieder  vooroordeel  laten  wegwallen , onze  eigen  voorkeuren  trachten  te  vergeten  om  te  proberen  de  " boodschap  "  van  de  kunstenaar  te  begrijpen .  En  vooral  moeten  wij  hen  niet  van  onbekwaamheid  gaan  beschuldigen , wanneer  zijn  schoonheidsopvattingen  niet  overeenkomen  met  de  onze  !   Wanneer  men  de  studietekeningen  van  een  Picasso  of  een  Permeke  ziet  , staat  men  verbaasd  over  hun  knapheid .  Niettemin  hebben  deze  beide  schilders  in  hun  schilderijen  de  ene  deformatie  na  de  andere  opgesteld , zodat  de  leek  er  volkomen  van  in  de  war  raakte .  Laten  we  trachten  om  het  doel  van  dergelijke  afwijkingen  te  begrijpen , die  zeker  zo  gewild  en  berekend  zijn ...  Maar , mochten  we  er  niet  altijd  in  slagen  om  het 
" geheim "  van  een  schilderij  te  ontdekken , dan  moeten  we  daarom  nog  niet  gaan  denken  dat  we  voor  altijd  gesloten  zouden  zijn  voor  kunstzinnige  ontroeringen  .  Zelfs indien  men  de  gave  heeft , moet  men  nog  studeren  om  kennis  te  verwerpen  en  wat  de  moeite  waard  is  om  van  te  houden , levert  zich  nooit  aanstonds  aan  ons  over " .  

                           BESLUIT

               Laatste  raadgevingen

  Thans  moeten  we  gaan  besluiten . 

  In  de  eerste  plaats  moet  je  zich  niet  laten  hypnotiseren  door  voorschriften , die  ongetwijfeld  nuttig  zijn  en  zelfs  wel  eerbiedwaardig , zoals  bijvoorbeeld  dat  van  de  gulden  snede .  Er  bestaan  geen  formules , zelfs  niet  digene  die  uit  meetkundig  oogpunt  volmaakt  zijn , die  automatisch  in  alle  gevallen  toegepast  kunnen  worden  en  een  leek  in  een  kunstenaar  zouden  kunnen  veranderen .  We  hebben  het  al  gezegd  en  zeggen  het  nogmaals :  "  Verwar  niet  doel  en  middelen  " .  De  toepassing  van  de  gulden  snede  bijv .  verschaft  ons  een  middel  om  gemakkelijk  een  goed  uitgewogen  verhouding  tussen  een  geheel  en  zijn  verschillende  onderdelen  te  vinden  en  heel  wat  kunstenaars  passen  hem  op  intuïtieve  wijze , als  het  ware  instinctmatig  toe .  
  In  ieder  geval  blijft  iedereen  volkomen vrij  om  een  ander  procedé  te  hulp  te  roepen , maar  ieders  eigen  temperament , zoals  we  al  eerder  zeiden .  De  een , die  van  ordening  houdt  en  meer  op  vormen  dan  op  bewegingen  gesteld  is , zal  zich  bij  voorkeur  van  meetkundige  stelsels  bedienen  om  zijn  werk  op  te  bouwen .  De  ander  die  meer  gehecht  is  aan  de  beweging , onderworpen  aan  een  expressie  of  gevoelen , zal  op  meer  vrije  en  spontane  wijze  zijn  gevoeligheid  de  vrije  loop  laten , zonder  dit  op  te  sluiten  in  een  min  of  meer  uitgerekend  netwerk  van  voerlijnen .  
  Maar  dit  wil  ook  al  weer  niet  zeggen  dat  men  dat  " de  vrije  loop  "  laten  aan  het  toeval  moet  overlaten  zonder  zijn  verstand  te  raadplegen , want  het  moet  tenslotte  tot  een  uiterlijke  vorm  komen  en  gestalte  krijgen  op  papier  of  doek .  En  daardoor  is , ondanks  alles , nodig  dat  men  zich  weet  te  bedwingen  en  aan  de  rede  weet  te  gehoorzamen .  
  Eens  te  meer  laten  we  hier  Dr . Brabant  aan  het  woord :  " Destijds  waren  er  verhitte  geesten  die  de  musea  wilden  verbranden "  !  Dat  was  in  die  tijd  dat  men  jonge schilders  de  raad  gaf  om  niet  naar  academies  te  gaan , uit  angst  dat  hun  persoonlijkheid  gedood  zou  worden  !   Alsof  de  ware  persoonlijkheid  zich  juist  niet  zou  harden  door  de  gevolgen  van  een  zekere  dwang !  "  
  En  tenslotte  zullen  we  besluiten  met  de  woorden  van  Ad . Giraldon  :  "  Op  het  terrein  van  de  compositie  blijven  vrijheid  en  fantasie  de  grootste  bronnen  van  inspiratie , al  worden  deze  geremd  en  in  toom  gehouden  door  de  natuurlijke  wetten   van  gezond  verstand , logica  en  matiging  en  bediend  door  een  zo  sterk  mogelijk  vakmanschap .  Geen  enkele  raad  kan  wet  worden  voor  allen  en  iedereen , behalve  de  raad , die  we  ontlenen  aan  de  ervaring  der  eeuwen  en  die  eeuwig  waar  en  eeuwig  nuttig  blijft :  zien , denken , begrijpen  en  werken  met  liefde , bescheidenheid  en  oprechtheid  " .

     

 
Vrijdag 22 september 2006

ART . NR . 54 . b , - FIG . 61 . - DE KREEFT

Art . Nr . 54 . b ,

Fig . 61 .

De  Kreeft , houtgravure  van  Raoul   DUFY .
Alleraardigste  kleine  decoratieve  compositie , ontleend  aan  "  Le  Bestiaire  "  van  Guillaume  Apollinaire .
Vrijdag 22 september 2006

FIG . 62 . - OVERBRENGING VAN KRACHTEN

Fig . 62 .

Overbrenging  van  krachten , copositie  van  Fernand  Leger  ( 1881 - 1955 )
( Museum  der  ontdekkingen , Parijs ) .
Foto  Giraudon .
Donderdag 21 september 2006

ART . NR . 54 . a , - STUDIE VAN EEN MODERNE COMPOSITIE .

Art . Nr . 54 . a ,

         Studie  van  een  moderne  compositie

  We  gaan  nu  dan  ook  eens  de  analyse  ondernemen  van  een  moderne  compositie , aan  de  hand  van  een  werk  van  de  begaafde  schilder  SHEDLIN .  We  gaan  de  gang  van  zaken  na , het  verloop  dat  gevolgd  werd , beschreven  door  de  kunstenaar  zelf , om  te  geraken  tot  het  schilderij  van 
fig . 56 . 
  Niet  alleen  zal  dit  voorbeeld  de  juistheid  van  de  voorgaande  beschouwing  bevestigen , maar  bovendien  zal  het  je  verder  doen  voortschrijden  op  het  terrein  van  het  artistieke  scheppen , waarvan  wij  je  eerder  de  verschillende  etappes  verklaard  hebben . 

   Met  het  oog  op  een  grotere  helderheid  van  de  te  volgen  uiteenzetting , moeten  we  je  eerst   iets  gaan  vertellen  over  de  plaats , het  klimaat  en  de  tijd  van  " handeling  " .  En  daarvoor  moeten  wij  teruggaan  naar  de  jaren  1942  -  1943 ,  toen  men  nog  leefde  onder  de  druk  van  de  Duitse  bezetting .
 
  Om  persoonlijke  redenen  had  de  kunstenaar  zich  moeten  terugtrekken  in  een  gebied  van  het  departement  Alpes - Maritimes   ( Z .  Frankrijk ) , met  zijn  rotsachtige  en  armoedige  bodem , waar  zelfs  het  water  zeer  zeldzaam  was .  
 
  Door  de  omstandigheden  gedwongen  bracht  hij  zijn  tijd  voornamelijk  door  met  het  kweken  van  olijfbomen , die , ironisch  genoeg , het  symbool  zijn  van  vrede  en  veiligheid . 
  
  Op  deze  dorre  bodem  met  zijn  hoekige  bergkammen  en  steile  hellingen  golfde  het  zachte  gebladerte  van  deze  bomen  tot  in  alle  verten .  Om  de  teeltaarde  tegen  deze  hellingen  vast  te  houden , hadden  de  mensen  hen  vroeger  in  banken  ondergedeeld , die  er  uit  zien  als  de  treden  van  een  reusachtige  trap ;  ongeveer  horizontale  banden , die  ondersteund  worden  door  muurtjes  van  op  elkaar  gestapelde  stenen , zonder  kalk  of  cement .  Deze  muurtjes  van  ongeveer  een  meter  hoogte  zijn  aangepast  aan  de  golvingen  in  de  bodem  en  volgen  min  of  meer  hun  omtrekken , maar  maken  soms  ook  wel  eens  een  scherpe  hoek .  Zij  waren  toen  begroeid  met  een  armoedig , dicht  opeen  groeiend  gewas , een  soort  van  geel  stro , meer  geschikt  als  stalstro  dan  als  veevoer .  Ondanks  het  bijna  altijd  stralende  weer  behield  het  landschap  een  aspect  van  strengheid  en , aangezien  het  stevig 
" geconstrueerd "  is , is  en  blijft  het  ongetwijfeld  een  echt  landschap  voor  schilders .  
 
  De  olijfboom , die  uit  Klein - Azië  afkomstig  is , is  tegen  alles  bestand , behalve  tegen  koude .  De  stam  is  zwartachtig , vaak  gewrongen  als  gevolg  van  de  eerste  insnijding , soms  gespleten  en  krampachtig  in  zijn  bewegingen .  Hij  kan  heel  oud  worden , maar  door  de  tijd  en  plaatselijke  ongelukjes  of  een  gedeeltelijk  bederf  van  het  hout  kan  het  nodig  zijn  dat  die  stam  met  een  snoeimes  uitgehold  wordt  en  vanaf  de  grond  tot  aan  de  eerste  vertakking  wordt  afgeschraapt .  Een  zoom  van  groen  hout  wordt  dan  in  de  lange  verticale  wond  ingesloten , die  eerst  de  bleke  kleur  van  beenderen  vertoont om  daarna  met  de  jaren  een  zilverachtige  en  bijna  zijdeachtige  glans  van  bepaalde  mineralen  te  gaan  aannemen .  Soms  als  de  bliksem  de  boom  gespleten  heeft , komt  er  een  diepzwarte  brandwond  naast  die  band  van  zilver , die  het  vitale  deel  van  het  hout  is , dat  zich  aan  zijn  plantaardig  bestaan  blijft  vastklampen . 
 
  In  het  gebied  waar  de  kunstenaar  verbleef  wordt  de  olijvenoogst  met  de  hand  uitgevoerd  en  wel  iedere  twee  jaar .  Vervolgens  gaat  men  over  tot  de  verzorging  van  de  bomen , van  de  ene  naar  de  andere , naar  gelang  de  leeftijd .  Deze  operatie  heeft  tot  doel  hem  te  verhinderen  om  te  hoog  te  worden  en  de  oogst  dus  lastig  zou  worden .  Ook  moet  hij  de  vermeerdering  van  takken  binnen  dezelfde  ruimte  bevorderen  en  tenslotte  is  hij  nodig  om  het  dode  hout  te  verwijderen . 
 
   De  ladder  die  bij  deze  bewerkingen  gebruikt  wordt  heeft  slechts  een  enkele  middenstijl , waaraan  korte  horizontale  stokken , allen  van  gelijke  lengte , bevestigd  zijn .  Zo  blijft  hij  licht  van  gewicht  en  kan  hij  overal  gebruikt  worden .  
  
  Zeer  geboeid  door  die  olijfbomen , begon  de  kunstenaar  een  serie  van  schetsen  en  tekeningen  te  maken , in  hun  geheel  of  in  onderdelen  bekeken , van  bomen  of  groepen  van  bomen , die  hem  bijzonder  karakteristiek  leken  of  zelfs  wel  vermakelijk  van  vorm  waren .  En  hij  kreeg  toen  het  denkbeeld , niet  om  van  een  of  andere  olijfboom  het 
" portret "  te  maken , maar  om  er  een 
" geschiedenis "  van  te  vertellen .  
 
  Het  ging  er  toen  om , om  een  doek  te  componeren , waarin  het  snoeien  van  die  bomen  werd  uitgebeeld  en  om  , aan  de  hand  van  het  bijeengebrachte  materiaal  ( zoals  schetsen , aantekeningen  enz . )  een  sprekende  samenvatting  tot  stand  te  brengen .
 
   Hij  koos  daarvoor  een  doek  van  116  bij  82  cm ., waarop  het  onderwerp  op  stevige  wijze  moest  vastgelegd  worden , rond  een  of  meer  centra  van  belangstelling , details  moesten  worden  aangebracht  en  dit  alles  moest  dan  met  elkaar  in  evenwicht  gebracht  worden .  
 
   Door  de  verticaliteit  van  de  bomen  moest  het  doek  natuurlijk  in  de  hoogte  geplaatst  worden .  Het  in  de  breedte  zetten  zou  de  schilder  gedwongen  hebben  om  het  aantal  stammen  te  vermeerderen  en  dus  een  soort  van  fries  te  maken .  
  Hij  wilde  zich  echter  beperken  tot  drie  of  hoogtens  vier  stammen  om  niet  de  aandacht  te  veel  te  gaan  verstrooien .  Hij  besloot  om de  eerste  op  een  dichtbij  gelegen  plan  te  zetten  maar  niet  op  de  middelijn  van  het  doek : je  zult  contateren  dat  hij  ongeveer  op  de  gulden  snede  van  de  breedte  is 
( fig . 58 ) .  De  aandacht  zal  dan  ook  vooral  op  deze  boom  vallen  door het  belang , dat  de  schilder  hem  heeft  willen  verlenen . 
  In  werkelijkheid  had  de  snoei  het  langer  groeien  van  de  takken  beperkt .  Ofschoon  dus  afgesneden , voeren  deze  de  blik  naar  de  zijkanten  van  het  doek .  Om  nu  de  blik  te  doen  stoppen  en  hem  te  beletten  uit  het  doek  weg  te  lopen  -  waarmee  de  kunstenaar  een  grove  fout  begaan  zou  hebben  -  moest  hij  steunpunten  zoeken , die  het  onderwerp  aan  de  zijkanten  vasthielden .  Men  zie  nu  fig . 58  bis .  De  lijnen  AB  en  CD  links  en  EF  en  GH  rechts  zijn  de  begrenzingen  van  de  eerste  boom  en  van  de  tweede , die  de  kunstenaar  daar  heeft  aangebracht  om  de  compositie  af  te  sluiten , zoals  geheel  links  het  geval  is  met  de  ladder , die  samenvalt  met  de  lijn  AI , die  hij  nagenoeg  evenwijdig  liet  lopen  met  de  EF .  Aan  hun  richting  is , in  evenwicht , tegengesteld  de  belanrijkste  van  de  bomen  ABCD .  Vervolgens  trok  hij  de  drie  schuine  lijnen  KL , MN  en  IP , waarvan  de  eerste  twee  dicht  bij  een  horizontale  lijn  liggen  en  die  bestemd  zijn  het  vlak  op  ongelijke  wijze  te  verdelen  en  zich  tevens  door  hun  richting  in  tegenstelling te  zetten  tot  de  eerstgenoemde  schuine  lijnen , die  naar  boven  gericht  zijn .  
 
  Vervolgens  ( zie  fig . 60 ) plaatste  hij  in  het  bovenste  deel  KLMN  een  grote  ovaal , die  voor  een  klein  deel  in  de  onderste  afdeling  steekt .  Zijn  onderste  bocht  wordt  doorsneden  door  de  gulden  snede  in  de  hoogte .  Deze  ovaal  bevat  het  gebladerte  en  houdt  het  verdwijnen  tegen  van  de  takken  buiten  het  doek .  Indien  enkele  takken  toch  de  omlijsting  doorsnijden  wordt  hun  beweging  onderbroken  door  de  lijnen  AI  of  EF .  Slechts  een  van  de  beide  stammen  mag  door  de  lijst  steken  en  wel  die  van  links , want  de  beschouwer  moet  wel  in  staat  zijn  om  zijn  omlaagstrevende  beweging  aan  te  voelen .  Toch  zal  dit  effect  nog  beperkt  blijven  door  de  aanwezigheid  van  de  bijna  horizontale  bovenste  lijn  KL . 
 
  Twee  andere , voor  een  gedeelte  zichtbare , stammen  werden  toegevoegd  aan  het  vlak  tussen  MNIP  en  zullen  dus  een  indruk  van  menigvuldigheid  verwekken . 
 
  Tussen  de  lijnen  CD  en  EF , in  het  onderste  deel  van  de  grote  ovaal  en  met  zijn  middelpunt  ongeveer  op  de  gulden  snede  van  de  hoogte , zal  een  kleinere  cirkel  bestemd  zijn  om  de  blik  een  uitweg  te  geven  naar  het  verste  deel  van  het  landschap .  Doot  nu , wederom  bij  benadering , enerzijds  het  gulden  punt  van  het  verticale  segment  KM  te  verbinden  met  punt  F en  anderzijds  de  punten  N  en  I  met  elkaar  te  verbinden , krijgt  men  een  figuur  in  de  vorm  van  een  grote  X , die  de  schilder  in  staat  zou  stellen  om  daarop  de  voornaamste  onderste  takken  te  plaatsen , die  in  V - vorm  uitgespreid  staan  ( bovenste  deel  van  deze  X ) , terwijl  het  onderste  deel  ( omgekeerde  V )  en  de  twee  V - vormen  aan  de  zijkanten  het  terrein  op  ongelijke  wijze  gaan  begrenzen  met  hoeken , die  ingevolge  de  wet  van  de  herhalingen , zich  zullen  herhalen  in  de  hoeken  van  de  rechtlijnige  muurtjes  en  in  de  muurtjes  zelf , in  de  hoekige  stenen , waauit  zij  opgestapeld  zijn .  Bedoelde  hoeken  zullen  een  balans  vormen  tegenover  de  gebogen  lijnen  van  het  bovenste  deel  van  de  compositie  ( wet  van  de  tegenstellingen ) . 
 
  Het  karakter  van  de  bodem , die  ruw  en  steenachtig  is , zoals  we  reeds  zeiden , en  zijn  rustieke  stevigheid  zijn  dus  uitstekend  uitgedrukt .  Hiermee  hebben  we  de  essentiele  bouw  van  het  schilderij  en  je  ziet  dus  wel  dat , hoe  " modern "  dit  ook  schijnen  mag , zijn  maker  zich  toch  is  blijven  inspireren  op  de  grote  klassieke  beginselen . 
 
  Om  kort  te  gaan  bevat  deze  compositie  twee  stammen  die  zich  naar  boven  toe  van  elkaar  verwijderen  om , tussen  twee  evenwijdige  lijnen  die  dwars  tegen  hen  in  komen  te  vallen , een  grote  ovaal  te  bevatten , die  zelf  weer  een  rond  doorkijkje  bevat  en  dit  alles  boven  een  zeer  bewogen  vlak , dat  niettemin  op  vaste  wijze  geconstrueerd  is  met  behulp  van  elkaar  kruisende  lijnen , waarvan  de  ene  de  andere  met  zich  meebrengt , aan  hem  beantwoordt  en  als  rechtvaardiging  dient .  Het  oog  wordt  getroffen  door  een  grote  arabesk  :  een  soort  van  krulvormige  lijn , bepaald  door  de  grote  bocht  tussen  I  en  E ,  die  vergezeld  en  benadrukt  wordt  door  verschillende  boven  elkaar  geplaaste  donker  getinde  vlakken .  Die  grote  bocht  zet  zich  dan  voort  in  de  grote  ovaal  op  de  bovenhelft , die  hem  in  het  punt  O  raakt  en  tenslotte  tot  een  eind  komt  door  zich  " op  te  rollen "  in  het  cirkeltje , dat  het  doorkijkje  bevat  en  het  middelpunt  van  de  compositie  genoemd  zou  kunnen  worden . 
 
  De  grote  krulvormige  lijn  verbindt  omhoog  lopende  schuine  lijnen , die  door  hun  rechtheid  in  tegenstelling  staan  tot  de  gebogen  vormen . 
 
  Op  zijn  beurt  zal  ook  de  kleur  natuurlijk  een  woordje  gaan  meespreken .
Woensdag 20 september 2006

ART . NR . 54 . - DE COMPOSITIE IN DE MODERNE KUNST

Art . Nr . 54 . 

      De  Compositie  in  de  Moderne  Kunst

     Overzicht  van  de  verschillende scholen 

  Bij  het  samenstellen  van  de  verschillende  lesdelen  van  onze  cursus  hebben  we  in  de  klassieke  traditie  willen  blijven , van  oordeel  zijnde , en  naar  wij  menen  terecht , dat  iedere  wezenlijke  kunstzinnige  cultuur  op  onveranderlijke  grondslagen  berust .  De  beginselen  waarvan  de  grootste  meesters  op  het  terrein  van  de  teken -  en  schilderkunst  zich  door  de  eeuwen  heen  onderworpen  hebben , blijven  het  fundament  van  iedere  beeldende  opleiding , en  zijn  hier  bijzonder  het  gevolg  op  de  wetten  van  de  compositie  en  een  geest  van  ordening  en  matiging , die  door  hen  worden  voorgeschreven .
  Door  zijn  aard  dient  de  kunst  een  genieting  te  blijven , die  voor  ieder  toegankelijk  is  en  aan  iedereen  wordt  geboden , dus  niet  gereserveerd  moet  blijven  voor  een  minderheid , anders  verzaakt  hij  aan  de  schitterende  rol , die  hem  is  toebedeeld  ( Alfred  Leroy ) , en  verzaakt  hij  zijn  grootheid  ( Jules  Brabant ) .
  Welnu  bepaalde  " luchtdichte "  en  quasi - diepzinnige  producten , waarvan  de  buitensporigheid  en  de  pretentie  slechts  enkele  kringetjes  van  snobs  kunnen  bevredigen , daargelaten , verzaakt  de  hedendaagse  kunst  -   hoe  dit  ook  schijnen  of  beter  niet  schijnen  mag  -  niet  aan  de  hiervoor  vermelde  wetten . 
  Laten  we  enige  voorbeelden  aanhalen , niet  van  schilders  maar  van  schilderscholen .  We  hebben  allereerst  het  Expressionisme , dat  niets  ander  is  dan  het  verlangen  om  in  een  schilderij  uitdrukking  te  geven  aan  ervaring , een  ondervinding  of  sensatie , die  de  kunstenaar  zelf  ondergaan  heeft :  deze  breekt  met  het  zg .  Naturalisme , door  vormen  en  kleuren  zodanig  te  wijzigen  dat  zij  beter  doen  voelen , wat  hij  ondervindt .  VAN  GOGH   is  kenmerkend  voor  deze  stroming , vooral  wat  de  kleur  betreft :  bij  hem  vertolkt  deze  " een  pijnlijke  verhoogde  gevoeligheid , die  aan  wanhoop  grenst  "  
( J . BRABANT ) .   Deze  schilder  gaat  nog  wel  verder  en  kan  zelfs , door  het  ware  beeld  van  de  natuur  te  negeren , naar  het  abstacte  toegaan .  Welnu , zo  schrijft  de  aangehaalde  auteur  ook  nog  in  zijn  boek .  Het  ABC   voor  de  Liefhebber  van  Schilderijen  :  " Deze  term  is  niet  nieuw .  Al  lang  geleden  werd  daar  onder  verstaan  een  min  of  meer  systematische  rangschikking  van  de  natuurlijke  elementen  in  een  schilderij .  Hij  heeft  dus  betrekking  op  de  stijl  en , op  een  meer  algemene  wijze , op  de  compositie .  De  abstractie  ontleent  zijn  voorschriften  aan  de  meetkunde ....  In  zijn  meest  absolute  vorm  verwerpt  hij  alle  bestanddelen , die  de  natuur  ons  biedt  en  stelt  zich  tevreden  met  beeldende  vormen , die  de  kunstenaar  zelf  voortbrengt , zoals  arabesken , vlakken , volumes  en  kleuren .  Dat  is  de  abstracte  kunst .  En  ook  dit  is  niets  nieuws  :  Socrates  merkte  al  op  dat  men  met  lijnen  mooiere  figuren  kon  scheppen  dan  de  mooiste  dingen  in  de  natuur  " .

  Laten  we  in  ieder  geval  vaststellen  dat  ook  de  abstracte  kunst  niet  buiten  compositie  kan , dat  ook  hij  onderworpen  is  aan  zijn  wetten  en  dat  te  meer , waar  hij  nauwer  betrokken  is  bij  de  meetkunde .

  De  moderne  kunst  erkent  in  CEZANNE  een  van  zijn  meesters .  Over  hem  laten  wij   Dr .  Brabant  nog  eens  aan  het  woord :  "  ...Zijn  visie  is  diep  overdacht .  Hij  wil  terug  naar  een  klassieke  compositie  en  hem , in  plaats  van  hem  uit  te  vinden , losmaken  van  een  onmiddelijke  waarneming  van  de  natuur ... " .  " ... de  klassieke  compositie  terugvinden ... " .   Commentaar  is  hier  , dunkt  ons , overbodig . 

  En  het  Cubisme  ?   Dezelfde  schrijver  spreekt  nog  eens  :  " ... In  plaats  van  het  onderwerp  eenvoudig  in  zijn  uiterlijke  gedaante  weer  te  geven , wil  het  cubisme  het  uitbeelden , zoals  de  geest  hem  kent , en  in  zijn  totaliteit .  Daarom  vertoont  hij  dan  plat  uitspreidt  over  het  schilderij , want  voor  een  bedriegelijk  perspectief  heeft  hij  minachting  en  deze  zijden  worden  dan  op  verschillende  wijze  belicht  om  uitdrukking  te  geven  aan  de  opeenvolgende  verschijningen  van  het  voorwerp  in  de  tijd .  Evenzo  zal  beweging  worden  gesuggereerd  door  de  uitbeelding  van  zijn  voornaamste  stadia , die  gedeeltelijk  over  elkaar  heen  zullen  vallen .  Tenslotte  biedt  het  schilderij  ons  niet  een  toevallig  en  onvolledig  aspect  :  hij  zal  het  aanvullen  met  de  eigenschappen  en  kenmerken , die  wij  als  gebruikelijk  van  hem  kennen .  De  cubistische  schilder  is  dus  een  denker  en  de  kleur  werd  aanvankelijk  als  factor  van  bijkomstige  aard  verwaarloosd .  Toen  ging  de  groep  groep  zich  splitsen .  Degene  die  trouw  bleven  aan  figuratieve  uitbeeldingen  gingen  zorg  besteden  aan  de  kleur .  Andere  gingen  de  werkelijkheid  totaal  verachten  in  de  overtuiging  dat  een  gedachte  zeer  wel  de  plaats  kan  innemen  van  een  zuiver  conventionele  verschijningsvorm  :  dit  zijn  dan  de  abstracten  " .

  Het  blijft  echter  waar  dat  noch  voor  de  ene , noch  voor  de  andere  de  compositie  zijn  rechten  moet  verliezen , integendeel  ;  vooral  niet  voor  een  kunstvorm , die  bij  uitstek  intellectueel  is . 

  Ons  citaat  gaat  verder  :  "  De  fauves  ( wilde  dieren )   van  hun  kant  wilden  geen  slaaf  worden  van  een  leerstelsel  en  gaven  zich  geheel  over  aan  de  genietingen  van  de  zuivere  kleur , die  de  vorm  nieuwe  gestalte  gaat  geven .... De  techniek  van  het  Fauvisme  is  onstuimig  en  zal  dat  blijven  bij  sommige  aanhangers , zoals   VLAMINCK .  Bij  anderen  zal  hij  gaan  verstillen , maar  toch  zal  de  " sensatie " , die  de  kunstenaar  ondervond , de  overhand  behouden  op  de  waarheid  en  de  rede , waarvan   DUFY  en  MATISSE  voorbeelden  zijn  " .
  Wil  dit  nu  zeggen  dat  die  " fauves "  hun  werken  niet  gecomponeerd  hebben  ?   Zeer  zeker  niet .  
   Dit  moet  trouwens  ook  gezegd  worden  van  het  zg.  Surrealisme , waarvan   Savator  DALI   een  der  voornaamste  is .  "  De  surrealisten  verwerpen  het  figuratieve  niet , maar  zij  gaan  het  ontleden  om  vervolgens  de  afzonderlijke  delen  opnieuw  tot  onvermoede  constructies  samen  te  voegen "  -  om  te  geraken  tot  " vreemde , vaak  huiveringwekkende , schepsels " .  Dit  versnijden  en  opnieuw  samenvoegen , is  dat  ook  niet  componeren  ? 
  Wij  zouden  ook  nog  kunnen  spreken  over  het , zg .  Cloisonnisme  met  zijn  later  beroemd  geworden  aanhangers :  BONNARD ,  VUILLARD ,  Maurice  DENIS  e.a.  "  Hun  kunst  onderscheidde  zich  door  fijne  en  delicate  tinten , die  op  zachte  wijze  gemoduleerd  werden  door  scherpe  lijnen  ( vandaar  het  woord  cloisonnisme ) .  Zij  herstelden  dus  zowel  de  omtrek  als  de  locale  kleur  ( die  het  impressionisme  had  opgeofferd  bij  zijn  streven  om  de  buitenatmosfeer  uit  te  drukken ) ... "  ( J .  BRABANT  ) .
  Maar  was  het  niet  Maurice  DENIS , een  van  hen  en  niet  de  minste , die  eens  schreef  :  "  Men  denke  er  aan  dat  een  schilderij , voordat  het  een  cavaleriepaard , een  vrouwennaakt  of  een  willekeurige  gebeutenis  moet  voorstellen , in  wezen  een  plat  vlak  is  dat  bedekt  is  met  kleuren , die  in  een  bepaalde  ordening  zijn 
samengevoegd  " .  En  wij  onderstrepen  hier :  in  een  bepaalde  ordening  samengevoegd " .
  Al  deze  richtingen  hebben  dus  een  gemeenschappelijke  factor , de  COMPOSITIE ,  beschouwd  als  de  mogelijkheid  om  aan  een  kunstwerk  zijn  bewapening , zijn  bouw  te  verlenen . 
  De  " modernen "  hebben  alles  omver gegooid , alles  twijfelachtig  gemaakt , behalve  de  wetten  van  de  compositie .  Wij  hebben  daarmee  immers  een  blijvend  en 
" waardevast "  werktuig , een  solide  band  tussen  het  heden  en  het  verleden  en  een  die  het  werk  een  leven  kan  geven  buiten  de  eigen  tijd  zelf .  Maar  er  is  meer .  Bij  alle  meesters  van  de  hedendaagse  kunst  blijven  de  tekening  en  de  constructie  van  het  hoogste  belang .  Welke  ook  de  verschillen  in  opvatting , cultuur , ras  of  temperament  mogen  zijn , in  de  tekening  en  in  de  constructie  verschijnt  het  scheppingsproces  in  zekere  zin  in  zijn  zuiverste  gedaante  en  het  is  hen , dat  de  kunstenaar  zich  het  eerst  wendt  om  zich  te  verzekeren  van  een  evenwichtige  compositie , hoe  de  uiteindelijke  verfbehandeling  bij  de  gratie  van  palet  en  penceel  ook  worden  moet .  En  dit  blijft  van  kracht , of  het  nu  gaat  ( wij  noemen  hier  weer  enkele  " voormannen " )  over   BONNARD   of   PICASSO ,  MATISSE   of  LEGER ,  of   MARQUET ,  DERAIN  of   DE  SEGONZAC ,  SOUTINE  of  GROMAIRE .  Welnu , zelfs  de  werken  van  het  Fauvisme  zijn  de  vruchten  van  een  streven  naar  een  evenwicht , waarbij  een  volkomen  bevrediging  gegeven  werd  aan  de  geest , zowel  als  aan  het  oog .  
  Wanneer  men  een  blik  werpt  op  de  laatste  tachtig  jaren  van  de  hedendaagse  schilderkunst  dan  mag  men  zich  soms  enigszins  verbijsterd  voelen .  Allereerst  door de  overvloedigheid  en  de  uitgestrektheid  van  de  produktie , vervolgens  door  de  veelheid  en  verscheidenheid  van  de  stijlen  en  tenslotte  ook  door  de  grote  gedurfdheid  van  de  vormen  en  de  kleuren .  Maar, al  hebben  deze  verschillende  scholen  de  klassieke  compositie  niet  overtroffen , zij  hebben  hem  ook  niet  kunnen  vergeten  en  dat  toont  duidelijk  aan  dat  hij  " onvergetelijk "  is  in  de  ware  zin  des  woords .
  De  breuk  tussen  ouden  en  modernen  is  dus  slechts  schijnbaar .  Welke  de  onverwachte  vernieuwingen  ook  zijn  mochten , de  samenvoeging  van  de  bestanddelen  van  een  goed  kunstwerk , oud  of  modern , is  nimmer  een  vrucht  van  het  toeval  .  Hij  is  het  gevolg  van  een  juiste  dosering , die  tegelijk  rekenkundig  en  gevoel  is  en  de   vrijheid  van  de  kunstenaar  is  niet  de  anarchie , maar  juist  zijn  eigen , persoonlijke , bij  zijn  temperament  passende , manier  om  op  meer  of  minder  strikte  wijze  de  in  dit  lesdeel  besproken  wetten  in  toepassing  te  brengen .   
Woensdag 20 september 2006

FIG . 52 . - MODERNE COMPOSITIE

Fig . 52 .

Men  zal  zijn  " beweging "  weten  te  bewonderen , alsmede  het  bekoorlijke  aspect  van  deze  compositie , waaron  een  decoratieve  geest  overheerst .
Dinsdag 19 september 2006

ART .NR . 53 . a , - TWEEDE EN DERDE VOORBEELD

Art . Nr . 53 . a , 

              Tweede  en  Derde  Voorbeeld

  We  gaan  nu  onze  aandacht  richten  op  en  andere  prachtige  compositie :  De  Dansles  van  Edgar  DEGAS  ( fig . 48 ) ;  een  der  meeste  geliefkoosde  onderwerpen  van  deze  grote  schilder .  Men  vindt  daarin  de  mooie  ordening  van  de  bestanddelen , mensen  en  architectuur , die  men  ook  menigmaal  terugvindt  in  de  werken  van  oude  meesters . 
  Een  zeer  nauwkeurig  perspectivisch  rythme  ( fig . 47 )  beheerst  de  posities  en  de  afmetingen  van  de  drie  figuren  1, 2 , en  3 , die  verbonden  zijn  met  schuine  lijnen  tegenover  de  grote  muur  links , zoals  overrigens  ook  die  hele  rij  van  balletdanseressen  tegenover  die  muur  gerangschikt  is .  Met  het  staande  figuurtje  3 , dat  een  beetje  naar  links  buigt , correspondeert  figuur  4 , die  een  weinig  naar  rechts  gebogen  is , zodat  we  daar  als  het  ware  twee  haakjes  hebben , die  het  inwendige  van  het  schilderij  omsluiten .
  Men  merkt  ook  op  dat  er  een  " herhaling  van  beweging "  te  vinden  is  in  de  twee  verticalen  toppen , die  zich  op  voor - en  achtergrond  bevinden  met  de  figuren  4  en  5 , die  beide  boven  de  horizontale  lijn  van  de  hoofden  van  het  rijtje  danseressen  tegen  de  muur  uitsteken  ( L ) .  Eveneens  merkt  men  op  dat  er  hier  een  wat  we  genoemd  hebben  " overeenkomst  van  tegenstellingen "  bestaat :  aan  figuur  4  beantwoordt  ook  de  hoogte  6 , maar  waar  4  licht  afsteekt , is  met  6  het  omgekeerde  het  geval  ( donker  tegen  licht ) .  Hun  vorm  vertoont  dus  overeenkomst , maar  hun  toonwaarde  is  tegengesteld .  Ondanks  deze  overeenkomsten  heerst  er  geen  absolute  symmetrie , maar  een  flikkering  van  lichtende  vlekken  zonder  enige  monotonie  die  volgens  een  soepel  golvende  arabesk  verspreid  zijn , en  die  de  levendigheid  van  personages  ten  goede  komt .   
  De  as  van  de  grote  deuropening  ligt  ongeveer  in  het  midden  van  de  gehele  compositie , maar  toch  ook  zodanig  dat  hij  op  de  gulden  snede  van  de  linkerwand  is  aangebracht .  De  herhalingen  van  lijnen , vormen  en  waarden  zijn  talrijk .  Ook  de  contrasten  zij  talrijk  maar , bij  al  deze  boeiende  verscheidenheid , is  er  toch  ook  zeker  sprake  van  een  grote  eenheid . 
  De  leegte  op  de  voorgrond  is  geenszins  hinderlijk .  Hij  verstoort  de  eenheid  niet  en  men  zal  begrijpen  waarom :  de  meisjes  rusten  even  uit ;  een  enkele  maakt  nog  een  paar  pasjes , waarop  de  balletmeester  met  een  handgebaar  commentaar  schijnt  te  leveren .  De  danseressen  schijnen  op  een  teken  van  hem  te  wachten ;  spreekt  het daarom  niet  vanzelf  dat  hij  in  het  middelpunt  staat  van  de  uitgerekte  halve  cirkel , die  de  ballerina's  samen  vormen  ? 
              
    Enige  Opmerkingen  en  Raadgevingen

  Welk  uitdrukkingsmiddel  men  ook  kiest , aan  welke  techniek  men  ook  de  voorkeur  zal  geven , zelfs  als  het onderwerp  zeer  eenvoudig  is , dit  zal  er  altijd  op  vooruitgaan  wanneer  het  tot  stand  wordt  gebracht  met  behulp  van  de  compositie - wetten .  De  schilderachtigheid  kan  aan  hen  onderworpen  worden  zonder  dat , om  die  reden , het  werk  aan  oorspronkelijkheid  of  fantasie  zou  inboeten .
  Natuurlijk  biedt  de  natuur  ons  niet  altijd  motieven  die  volkomen  " geordend "  zijn .  Meestentijds  krijgt  je  dan  ook  niet , door  gewoon  maar  de  toevallige  specten  van  de  natuur  na  te  volgen , het  meest  geslaagde  arrangement , dat  als  het  ware  op  pontane  wijze  de  bekende  wetten  in  acht  neemt , zonder  dat  deze  volgzaamheid  een  te  wetenschappelijke  starheid  met  zich  mee  zou  brengen , die  men  nu  eenmaal  steeds  uit  de  weg  dient  te  gaan . 
   Maar , na  een  serie  goede schetsen  uitgevoerd  te  hebben , zal  het  altijd  mogelijk  zijn  om  daarmede  een  bevredigende  compositie  te  maken  ;  een  samengaan  van  verstand  en  goede  smaak  zullen  je  in  staat  stellen  om  een  maximum  aan  expressie  te  trekken  uit  de  " getrouwe "  tekening , die  je  ter  beschikking  zult  hebben . 
  Wij  spraken  reeds  over  het 
" onderwerpen " .  Het  is  duidelijk  dat  men  dit  niet  kan  losmaken  van  een  begrip  als  compositie .  Maar  het  scheppingsproces  kent  graden , dat  zeiden  we  ook .  Het  kan  nl .  gebeuren , dat  een  of  ander  onderwerp  kant  en  klaar  gecomponeerd  voor  uw  ogen  komt en  in  zo'n  geval  is  het  element  van  pure  schepping  uiteraad  minder  belangrijk .  Maar  hij  is  dat  wel  veel   meer , wanneer  de  kunstenaar  er  zelf  aan  te  pas  komt , niet  slechts  om  sommige onderdeeltjes  te  verwijderen  en  de  verschillende  bestanddelen , die  hem  voor  ogen  komen , ieder  hun  belangrijkheid  te  geven , maar  ook  om  hen  te  wijzigen , te  rangschikken  en  te  ordenen  volgens  een  bepaalde  gedachte  of  leidraad , die  van  hemzelf  en  van  hemzelf  alleen  is .  En  hierbij  denken   we  even  aan  de  uitspraak ,  kort  maar  kernachtig , van  Bacon :  " De  kunst  is  de  natuur  plus  de mens " . 
  Aan  de  volgende  moeten  we  ook  denken .  Zoals  we  zeiden , kan  een  bepaald  onderwerp  in  de  natuur  geheel  klaar  gecomponeerd  schijnen .  Maar  deze  schijn  is  vaak  van  vluchtige  aard  door  de  bewegelijkheid  van  zijn  bestanddelen .  In  zo'n  geval  is  het  gewenst  om  met  snelle  en  eenvoudige  notities  op  papier  of  doek  aan  te  duiden  op  welke  plaats  deze  elementen  zich  bevonden  en  hoe  hun  verhoudingen  er  uit  zagen .  We  hebben  daarvan  een  voorbeeld  gegeven  in  het  lesdeel  over 
Het  Landschap  ( Een  marktscene ) .

                      Derde  Voorbeeld

  De  voorgaande  beschouwing  zouden  we  met  een  nieuw  voorbeeld  willen  toelichten  ( fig . 49 ) .  We  hebben  hier  een  herinnering , gelukkig  van  vreedzame  aard , aan  de  eerste  wereldoorlog .  We  bevinden  ons  in  een  rustige  sector , waar  de  handige  koks  een  installatie  getimmerd  hebben  die  voor  de  weinig  verwende  veteranen  van  toen  een  meesterwerk  van  comfort  betekende .  Dit  gevalletje  is  hoogst  schilderachtig :  een  verlaten  en  verbrede  loopgraaf , overdekt  met  doek  en  golfijzer , vertoont  een  aantal  sterk  tegengestelde  waarden , terwijl  de  verspeide  keukengereedschappen  uit  een  oogpunt  van  improvisatie  niet  voor  de  dakbedekking  onderdoen .  
  De  eerste  schets  van  de  schilder  werd  natuurlijk  ter  plaatse  uitgevoerd .  De  zittende  soldaat  nam  toen  niet  de  plaats  in , die  hij  thans  bezet , maar  was  op  de  rug  gezien , geleund  tegen  de  ton  rechts , waardoor  de  gehele  partij  aan  de  linkerzijde  van  belang  ontbloot  was . 
  Toen  ging  de  kunstenaar  van  zijn   vrijheden  gebruik  maken .  De  staande  man  werd  dichter  bij  de  grote  kookketel  gezet  om  zijn  hoofd , dat  zelf  in  de  schaduw  is , tegen  de  lichte  hemel  te  doen  uitkomen .  De  andere  werd  verplaatst  tegen  de  grote  donkere  vlek  van  de  loopgraafwand  om , door  die  tegensteling , de  eentonigheid  en hardheid  te  breken  van  zijn  krachtige  toonwaarde .  Door  deze  twee  veranderingen  werd  een  uitstekende  " centrum "  aan  de  compositie  gegeven . 

Meer van Teken en schildercursus fritske3

↑ Terug naar de berichten