|
Over kapitalisme, geloof en schuld
(Nog een ontmoeting met Van Togenbirger)
Wij zagen de heer Van Togenbirger op een bankje in een park nadat berichten gingen circuleren over kerncentrales die met simpele drones en in een mum van tijd tot atoombommen kunnen worden herschapen.
- Mijnheer Van Togenbirger, goedemiddag en hoe gaat het? Niet langer in het... tehuis?
OVT: Hoe gaat het? Neen, neen, neen, zoals u ziet: ik ben ontsnapt, haha! U komt mij beslist iets vragen over het nucleaire gevaar, nietwaar?
- Hoe kunt u het raden!
OVT: Doe gerust, ik heb tijd...
- De dreiging, beste Omsk, van een nucleaire catastrofe: is dat nu een nieuw reëel kwaad of is er geen reden tot paniek?
OVT: Het is waar dat kernenergie een groot probleem is maar dat is niet nieuw en het gevaar heeft diepere oorzaken: investeerders willen die centrales zo lang mogelijk open houden omwille van de winsten en dan wordt berekend hoe groot de kans op lekken is en op gezondheidsschade en nu ook de kans op aanslagen natuurlijk. En dat minpunt wordt dan afgewogen tegen het pluspunt, de winst. Er staat met andere woorden een prijs op een mensenleven, een mensenleven is niet langer onbetaalbaar, de risico's worden berekend en als ze niet al te groot worden geacht, denkt men ze te mogen of te moeten nemen.
- Niets is zonder risico's, toch?
OVT: Daarover gaat het niet. Het gaat erom dat sommige beslissingen, die helemaal niet hoeven genomen te worden maar die men bijvoorbeeld neemt onder economische druk, risico's meebrengen die er voordien niet waren. U weet dat een risico wordt uitgedrukt in percenten, het gaat hier om kansrekening.
- Bijvoorbeeld?
OVT: Stel dat je naar de kliniek moet voor een preventief onderzoek, je moet een proef ondergaan en men informeert je dat daaraan een sterfterisico verbonden is van één pro mille. Je kunt dan wel geloven dat je slechts een klein risico neemt maar de betekenis van dat cijfer is wel ontnuchterend: het zijn niet duizend mensen die elk een verwaarloosbaar risico lopen, neen: de ware betekenis van dat risico is dat er voor elke duizend mensen op wie men een dergelijke proef toepast, één echte dode zal zijn.
- Ja, inderdaad...
OVT: En als deze mensen de proef tien keer in hun leven ondergaan, zal één van elke honderd mensen sterven.
- Ja, dat is zorgwekkend...
OVT: Doen al die mensen de proef jaarlijks en dat is dan bijvoorbeeld vijftig keer in een mensenleven, dan wil dat zeggen dat het testen van elke twintig mensen betaald zal worden met één mensenleven. Dat zou dan preventie heten...
- Dat is zeker ontnuchterend...
OVT: Maar dat is wat die cijfers betekenen. Over borstkanker weet men nu dat preventief onderzoek, dat bestraling met röntgen vereist, de kwaal dikwijls heeft veroorzaakt.
- Ja, dat blijkt een feit.
OVT: Aan dat verschrikkelijke denken in termen van percenten, als het om mensenlevens gaat, en de daaraan inherente opvatting dat risico's sowieso onvermijdelijk of dus noodzakelijk zijn, is men inmiddels al gaan wennen omdat de kapitalistische economie alles in deze termen giet: wij zijn gelijk aan ons economisch rendement, we zijn vervangbaar en de economie staat niet langer ten dienste van de mens maar wel andersom. Het grootste kwaad vandaag ligt daarom in de onwetendheid die erin bestaat dat de mensen maar niet willen begrijpen dat het kapitalisme doodt.
- Is dat dan werkelijk zo?
OVT: Het kapitalisme doodt omdat het de mens in dienst stelt van de economie. Nu weet je dat de economie een werktuig is, een levensmiddel van de mens. De mens ondergeschikt achten aan zijn werktuigen of levensmiddelen en hem daarom daaraan opofferen, is zonder meer krankzinnig. Het gaat hier om een geestesziekte die de mensheid kapotmaakt. Dat is denk ik het allergrootste gevaar vandaag. Dus principieel zijn niet de kerncentrales als zodanig gevaarlijk. Voor een moordenaar zijn principieel alle mogelijke voorwerpen moordwapens en neem je uit bezorgdheid alle voorwerpen uit de wereld weg, dan doodt de moordenaar met de blote vuist.
- Onwetendheid, zegt u?
OVT: Ik ben geen blinde aanhanger van wat men de Verlichting noemt maar onwetendheid op zich is een bijzonder kwaad. Waar men er iets kan aan doen, bijvoorbeeld door het irrationele categoriek af te zweren, is onwetendheid wraakroepend maar dikwijls kan men er niets aan doen en ook die situatie is bijzonder frustrerend.
- Kunt u daarvan een voorbeeld geven?
OVT: Soms is men veroordeeld tot onwetendheid en die vorm van onwetendheid neemt vandaag enorm toe ingevolge het groeiende wantrouwen dat alle menselijk verkeer vergiftigt.
- Wat bedoelt u?
OVT: Men moet op zijn hoede zijn voor bedrog. Bedrog is inherent aan een economie met een kapitalistisch karakter. Als het niet langer de bedoeling is om het goede na te streven van de mensen aan wie men iets verkoopt, dan ziet men hen alleen als middel voor de eigen winstmaximalisatie.
- Een concreet voorbeeld?
OVT: Ik voel me ziek en ik raadpleeg een dokter omdat ik beter wil worden. Maar bij voorbaat moet ik gaan incalculeren dat ik dan niet alleen zijn patiënt zal zijn maar ook zijn klant, begrijpt u? Op zich lijkt dat niet problematisch maar steeds vaker werken die twee elkaar tegen en het is geen sinecure om dan in te schatten of het wel goed is om meteen een dokter te raadplegen.
- Nog concreter?
OVT: Stel dat ik aan slapeloosheid lijd en ik sta op het punt om naar de dokter te gaan. Eerst praat ik met mijn buurman die mij immers ooit vertelde voor dezelfde kwaal een arts te hebben geraadpleegd. Ik vraag hem of zijn probleem nu opgelost is en hij antwoordt mij dat zijn toestand alleen maar is verergerd: hij kreeg immers pillen voorgeschreven. De eerste week sliep hij als een roos. Hij dacht dat hij genezen was, zei hij maar hij merkte algauw dat hij helemaal niet meer sliep als hij geen slaappil nam. Intussen gaat hij maandelijks om een voorschrift en is zijn dosis slaapmiddelen verdubbeld en zo ook de dosis nevenwerkingen. Het slaapprobleem is bovendien teruggekeerd. Hij is er dus niet beter van geworden. Alleen de verkoop van de slaapmiddelen neemt toe, alleen de farmareuzen, die de dokter wel moet vertrouwen, worden er beter van.
-Zeer zeker...
OVT: Maar stel eens dat ik geen raad kan vragen aan mijn buurman, bijvoorbeeld omdat de kwaal niet simpel is. Kan ik elke arts zomaar vertrouwen? Moet ik abstractie maken van het feit dat de farmareuzen op de lijst van de meest winstgevende bedrijven de absolute nummer één zijn, dat zij daar prat op gaan, dat iedereen kan becijferen dat zij alleen maar geld verdienen als er zieken zijn en dat hun omzet recht evenredig is met het aantal zieken en met de ernst en duur van de ziekten? Met andere woorden: moet ik gewoon het feit over het hoofd zien dat de instanties die zieken horen te genezen, financieel baat hebben bij een toename van hun aantal? Moet ik ontkennen dat hebzucht een van onze drijfveren is?
- Het zou struisvogelpolitiek zijn om daarmee geen rekening te houden...
OVT: Inderdaad. En als mijn kwaal levensbedreigend is, wordt kiezen wel bijzonder moeilijk. Komt daarbij dat je als klant ook verplicht wordt tot het maken van een keuze: je arts vraagt je tenslotte om zelf te beslissen of je een of andere behandeling al dan niet wil, en hij doet dat als er risico's aan verbonden zijn, ziet u: men weet met de verantwoordelijkheid geen blijf omdat er geld mee gemoeid is vanwege de verzekeringsinstanties. Ziet u: de schuld belandt in de schoenen van de zwakste.
- Dat lijkt inderdaad het geval.
OVT: Maar dat maakt dat je dus twee keer onwetend bent: een eerste keer omdat je geen arts bent, laat staan een specialist en een tweede keer omdat je niet kunt inschatten hoe groot de kans is op bedrog. Je mag dan nog heel terecht je huisarts vertrouwen: die moet op zijn beurt wel vertrouwen hebben in het hele systeem: de specialisten, de klinieken, de farmacie. Anderzijds kan niemand ontkennen dat dit systeem als zodanig onmisbaar is geworden...
- Als ik het goed begrijp, bestaat onwetendheid dus in twee vormen. Enerzijds kun je bijvoorbeeld als patiënt onwetend zijn omtrent de juiste geneeskundige behandeling maar anderzijds is het ook een vorm van onwetendheid wanneer je je moet afvragen of je de geneeskunde wel kunt vertrouwen?
OVT: Het is verstandig om je onwetendheid te erkennen maar paradoxaal genoeg brengt uitgerekend dit verstandige inzicht je in nauwe schoentjes: je moet je vertrouwen schenken aan een instituut waarover in de jongste decennia menig geleerde heeft moeten concluderen dat het onbetrouwbaar is geworden. Zoals gezegd, als gevolg van een kapitalistische economie.
- Akelig, inderdaad.
OVT: Een mogelijkerwijze nog groter euvel van de kapitalistische economie, alvast in psychologisch opzicht, is dat zij ertoe neigt om de schuld voor haar tekorten, en die zijn niet gering, in de schoenen te schuiven, van haar slachtoffers. En zij ligt zodoende in het verlengde van de natuurwet, the struggle for life, het recht van de sterkste, waar kracht of macht het hoogste goed is en zwakheid een kwaad. Een moraal die de natuur tot voorbeeld stelt en die het goed acht om de natuur een handje te helpen, is fascistisch: Hitler deed dat toen hij besloot om de zwaksten uit te roeien in concentratiekampen.
- Ik zie niet goed in hoe slachtoffers kunnen worden opgezadeld met schuld...
OVT: Een op concurrentie gebaseerde samenleving beloont wie goed presteren maar beschuldigt en straft wie er niet in slagen om met anderen te wedijveren. Winnaars ontvangen veel loon, zij worden beloond omdat zij beschouwd worden als helden, hun naam prijkt bovenaan in de lijsten van de allerrijksten, zij zijn kampioenen. Maar wie arm blijven, worden niet alleen beschouwd als verliezers maar tevens als schuldigen omdat hun prestaties uitblijven en zij derhalve beschouwd worden als een last voor alle anderen. Nota bene: het begrip 'prestatie' wordt hier overigens verengd tot louter financiële prestatie, tot winst dus, zodat uitgerekend de drugsdealer zichzelf mag beschouwen als een van de grootste weldoeners, hij maakt immers veel winst en een hard werkende huismoeder blijft onbetaald. In het Derde Rijk hingen grote affiches in de straten met daarop een zieke in een rolstoel geflankeerd door een arts, met de bijhorende ophitsende tekst: “60.000 Mark kost deze zieke jaarlijks aan de staat en het is uw geld, volksgenoten!” Vandaag is dit fascisme teruggekeerd en blokken grote kranten hier te lande dat de hoge kosten voor de ziekenzorg schade toebrengen aan onze economie! De heilige economie wordt ondermijnd en de schuldigen zijn de zieken, begrijpt u? De mens in dienst van het geld in plaats van andersom. Als u het mij vraagt, schuilt daarin het grootste kwaad.
De kerk doet wat betreft dit kwaad haar duit in het zakje waar zij het schuldcomplex van de zwaksten alleen maar voedt door het kwaad systematisch aan vermeende zonden toe te schrijven. En zij doet dat om de werkelijke oorzaken van het kwaad buiten schot te houden. De werkelijke oorzaken zijn vaak gelegen in het blinde noodlot maar nog veel vaker in uitbuiting. Wat betreft dat laatste: de kerk houdt de uitbuiters een hand boven het hoofd omdat zij een handlanger van de machthebbers is.
- Is dat zo?
OVT: Dat is historisch het geval: de keizer heeft reeds in zijn beginjaren het christendom tot staatsgodsdienst verklaard in ruil voor wederdiensten: de twee zijn sindsdien twee handen op een en dezelfde buik en wel in die mate dat ook hier te lande alle clerici staatsweddes trekken: zij worden betaald met belastinggelden en verkeren aldus in het onvermogen om kritiek te uiten op de staat waarvan wij niet kunnen ontkennen dat alvast haar economische motor aangedreven wordt door iets dat niet bepaald christelijk is, zoals u weet, met name de hebzucht. Als puntje bij paaltje komt, komt loontje om zijn boontje en jagen de zogenaamde herders prompt hun kudde naar het front!
- Dankuwel, Omsk Van Togenbirger.
OVT: Zonder dank. En over het noodlot hebben we het misschien een volgende keer.
- Afgesproken!
(J.B., 8 augustus 2022)
|