Wat zweeft daar op Mars rond? NASA-beeld van buitenaardse ‘kwal’ gaat viraal, wetenschapsexpert legt uit

Het is een foto uit 2023, gemaakt door de Mars-rover Curiosity, die momenteel de ronde doet op sociale media. Boven het oppervlak van de rode planeet lijkt er iets te zweven dat wat weg heeft van een kwal. Sommige mensen verwijzen naar de buitenaardse wezens uit 'War of the Worlds'. Maar wat is er echt aan de hand? HLN-wetenschapsexpert Martijn Peters licht toe.

Dat mensen vreemde structuren zien op foto’s van rovers op Mars, is geen nieuw fenomeen. Zo herkenden we met zijn allen al een menselijk hoofd, een teddybeer, een deur, een bot van een persoon, paddenstoelen, piramides enzovoort. Meestal blijken deze mysterieuze objecten gewoon rotsen te zijn. Maar is dat ook het geval bij de nieuwe spraakmakende buitenaardse ontdekking?

Wanneer je die vlek wat nauwkeuriger bekijkt, lijkt die op een silhouet van een kwal met naar beneden hangende tentakels. Of misschien herken je er wel de befaamde probe-droid uit 'Star Wars' in en de driepotige aliens uit 'War of the Worlds' van H.G. Wells. Op het eerste zicht lijkt deze structuur die onze verbeelding in de maling neemt helemaal niet op een rotsachtige formatie. En volgens wetenschappers is het dat ook niet. Wat het volgens hen ook zeker niet is: een kwalachtig buitenaards wezen. Allereerst heeft de rover meerdere beelden vlak na elkaar genomen van het landschap op Mars. Op die andere foto’s is geen kwal te bespeuren.

Wat is het dan wel? Deze vlek op de foto heeft wel degelijk een kosmische oorsprong. Het is echter geen buitenaards leven, maar wel een buitenaards geladen deeltje. Eentje dat vanuit de ruimte terechtgekomen is op de siliconendetector van de Mars-rover Curiosity. Hier op aarde wordt kosmische straling ver boven onze hoofden tegengehouden door het magnetisch veld en de dikke atmosfeer. Maar op Mars is die verdediging minder robuust. Hierdoor kunnen hoogenergetische deeltjes makkelijk het oppervlak van de planeet en dus de rover bereiken.

Wanneer zo’n geladen deeltje de rover raakt, geeft dat niet altijd hetzelfde effect op het beeld. Soms krijg je heldere witte vlekken, strepen of statische ruis. Beelden met dit soort artefacten erop zijn niet zeldzaam. Soms hebben de vlekken ook het tegenovergestelde uiterlijk. Dan zijn ze helemaal zwart van kleur. Meestal zijn dit soort vlekken enkel in één frame te zien. Dat is ook het geval met de beelden uit 2023 die nu de ronde doen.

Dat betekent niet dat wetenschappers nu al met honderd procent zekerheid kunnen zeggen dat een geladen deeltje uit het universum de oorzaak is. Eerst moeten ze nagaan of er geen andere oorzaak is, zoals een probleem met de camera of de verwerking van de beelden. Maar wat het ook is, het antwoord bevindt zich in de rover, niet op het oppervlak van Mars.

Maar waarom zien mensen vaak gezichten of herkenbare objecten in zulke foto’s? Dat fenomeen noemen wetenschappers apofenie: het herkennen van patronen in willekeurige of niet-gerelateerde gegevens en het daaraan geven van betekenis. Meer specifiek gaat het om pareidolie. Dat komt van het ‘para’ (naast) en ‘eidolon’ (beeld) en betekent dat je hersenen bepaalde bekende zaken, zoals gezichten, herkennen in willekeurige of onduidelijke patronen, bijvoorbeeld in een rots.

KIJK. Cyborg-kakkerlak krijgt nu ook duikpak en kan zo drie uur onder water overleven

Alsof vanop afstand bestuurde cyborg-kakkerlakken nog niet vreemd genoeg klinken, kregen de insecten nu ook een duikpak. Dankzij het 3D-geprinte ‘rugzakje’ kunnen de insecten tot drie uur onder water overleven. De uitvinding moet in de toekomst helpen bij zoek- en reddingsoperaties in overstroomde rampgebieden.

KIJK. Cyborg-kakkerlak met duikpak gaat het water in

De technologie bouwt voort op meer dan tien jaar onderzoek naar cyborg-insecten aan de Nanyang Technological University (NTU) Singapore, waar onderzoekers nu samenwerken met collega's van de Waseda University in Tokio.

Via een minicomputertje op de rug van de kakkerlak kunnen onderzoekers ze vanop afstand besturen. In tegenstelling tot kleine robots hebben de insecten geen zware batterijen of motoren nodig. Ze gebruiken hun eigen spieren om zich voort te bewegen, waardoor ze energiezuiniger en wendbaarder zijn. En dat kan nu dus ook in het water.

Ademen onder water

Het hele nieuwe duiksysteem is amper 10 bij 10 millimeter groot en werd 3D-geprint uit een licht kunststofmateriaal. Het bestaat uit een flexibele waterdichte behuizing met een kleine zuurstofgenerator en vier siliconenslangetjes. Die zijn verbonden met de ademhalingsopeningen van de kakkerlak. De zuurstof ontstaat doordat verdund waterstofperoxide wordt toegevoegd aan een sponsje met mangaandioxide.

De technologie werd getest op de sissende kakkerlak, een soort uit Madagaskar die groot en sterk is. In nagebootste rampomgevingen, zoals overstroomde tunnels met weinig zuurstof, konden de insecten zich tot drie uur onder water voortbewegen. Zonder het duikpakje zouden ze slechts enkele minuten overleven.

Volgens de wetenschappers opent dat nieuwe mogelijkheden voor zoek- en reddingsacties na overstromingen en aardbevingen. “Reddingswerkers kunnen vaak niet in smalle, overstroomde ruimtes komen”, zegt professor Hirotaka Sato van NTU Singapore. “Deze insecten kunnen zich wel door puin, leidingen en nauwe doorgangen bewegen.” Zo werden de insecten volgens de onderzoekers al ingezet bij reddingsoperaties na de zware aardbeving in Myanmar in 2025.

Toekomst

De vorsers willen het systeem verder verbeteren en combineren met sensoren en navigatietechnologie. Ook andere insectensoorten, zoals sprinkhanen en kevers, zouden mogelijk uitgerust kunnen worden met gelijkaardige technologie.

Volgens de onderzoekers werden de insecten niet verwond en verliepen alle experimenten volgens de geldende richtlijnen. Ze publiceerden hun studie in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Communications.

A & C: Cyborg-kakkerlakken onder water. B: Grafische uitleg van de werking van het duikpak.

Beeld: NTU Singapore and Waseda University.

Aagje Vanthomme keek al naar ‘Disclosure Day’, de nieuwe film van Steven Spielberg: “Dit is geen gewone sciencefictionfilm”

Vanaf woensdag kunnen filmliefhebbers in de bioscoop kijken naar ‘Disclosure Day’, de nieuwe film van Steven Spielberg. VTM NIEUWS-journaliste Aagje Vanthomme mocht de film al in première bekijken en bleef verwonderd achter in de bioscoopzaal. “Spanning, actie en mysterie combineren met kinderlijke verwondering: dat kan alleen hij.”

Buitenaards leven: zweven tussen waarheid en fictie

Zijn we alleen in het universum of niet? Er zijn weinig vragen die de mensheid al zo lang bezighouden. De laatste tijd duikt het onderwerp weer regelmatig op in het nieuws. Zo gaf de Amerikaanse regering recent nog geheime documenten vrij over zogenoemde unidentified flying objects. Ze leveren geen bewijs voor buitenaards leven, maar wakkeren de speculaties wel verder aan. Wat is fictie en waar ligt de waarheid?

Het is de ultieme menselijke obsessie: de blik omhoog. We turen al decennia naar de sterren, hopend op die ene regelmatige frequentie die bewijst dat we geen kosmische toevalstreffer zijn. Volgens de statistieken van de Drake-vergelijking - de formule die het aantal intelligente beschavingen in onze melkweg berekent - zouden we al lang gezelschap moeten hebben. Maar de ruimte blijft oorverdovend stil.

Af en toe wordt die stilte onderbroken door onverklaarbare fenomenen. Elk jaar ontvangt het Belgisch UFO-meldpunt meldingen van vreemde luchtverschijnselen boven België. In 2025 zelfs opvallend veel: 237. Een deel daarvan is te verklaren door bijvoorbeeld bewegende lichtstralen van entertainmentshows of lozingen van ruimtepuin. Voor sommige onbekende vliegende objecten wordt geen verklaring gevonden. Ze tarten fysieke wetten met onmogelijke snelheden en bewegingen. Het is deze grijze zone tussen 'onverklaard' en 'buitenaards' waar onze collectieve fascinatie voor buitenaards leven bloeit.

Niet alleen de media, ook defensiespecialisten brengen non-believers aan het twijfelen. De Verenigde Staten maakten in mei honderden ufo-dossiers openbaar, zodat het publiek zelf een mening kan vormen. En NASA bericht met de regelmaat van de klok over missies naar andere planeten om buitenaards leven te bestuderen. Dat het dan water, micro-organismen of metalen betreft – en geen kosmische kolonies van eenogige wezens – tempert weliswaar het enthousiasme, maar alleen al de zoektocht doet veel mensen vermoeden dat het misschien allemaal minder ondenkbaar is dan tot nu toe werd aangenomen.

Andere tijden, andere film
Deze existentiële spanning is de ideale voedingsbodem voor verhalen die onze verbeelding op hol laten slaan. En daar spelen auteurs, gameontwikkelaars en scenaristen maar al te graag op in. Het spanningsveld tussen nieuwsgierigheid, onzekerheid en angst is een ideale voedingsbodem voor meeslepende avonturen en bracht zo al ontelbare boeken, documentaires, series, videogames en films over buitenaardse wezens voort. Soms lijken ze op ons, soms helemaal niet. In een van de meest iconische sciencefictionprenten E.T. koos regisseur Steven Spielberg in 1982 voor een verrassende mix: een vreemd maar vriendelijk wezentje met menselijke emoties.

Bijna 45 jaar later pakt Spielberg uit met een nieuwe film over hetzelfde thema. Maar waar in E.T. alles nog draaide om verwondering, fantasie en het warme idee van contact met het onbekende, weerspiegelt Spielberg in Disclosure Day de tijdsgeest van nu: een wereld die geconfronteerd wordt met onverklaarbare signalen en informatie die 80 jaar lang angstvallig werd achtergehouden door de overheid. We zijn niet langer op zoek naar een kosmische vriend; we vragen ons af wat er gebeurt als de waarheid ons inhaalt. Hoe reageren we als samenleving als straks toch blijkt dat we niet alleen zijn?

Ieder zijn waarheid
De impact van Disclosure Day zal nog lang na de aftiteling voelbaar zijn. Mede dankzij de realistische vertolkingen van een absolute sterrencast met kleppers als Emily Blunt, Josh O’Connor, Eve Hewson, Colman Domingo en Colin Firth. Eén ding is nu al zeker: eens deze film op de wereld wordt losgelaten, laaien de discussies weer helemaal op.

Ontdek Spielbergs nieuwe sci-fi vanaf 10 juni in de bioscoop en beslis zelf: geloof jij dat we alleen zijn?

© Universal Pictures

{ https://www.hln.be/nieuws/ }

Spionage, moord of louter toeval? FBI start onderzoek nadat zeker tien experts met toegang tot staatsgeheimen sterven of verdwijnen

Een briljante kernfysicus die voor zijn huis wordt doodgeschoten. Een luchtmachtgeneraal die ogenschijnlijk van de aardbol lijkt verdwenen. Een ruimtevaartingenieur die nooit terugkeert van een wandeling. Zeker tien vooraanstaande onderzoekers met toegang tot uiterst gevoelige informatie zijn de afgelopen jaren plots overleden of verdwenen. Wat online begon als voer voor complotdenkers, is in de Verenigde Staten inmiddels uitgegroeid tot een zaak van nationale veiligheid.

Verwoesting in Verenigde Staten door ‘gorilla-hagel’: “Nergens stijgt kans op grote hagel sneller dan in Europa”

Zware onweersbuien met tornado’s zorgen deze week in de Verenigde Staten voor heel wat schade en enkele dodelijke slachtoffers. Vooral de staten Texas, Illinois en Indiana kregen het hard te verduren. Niet alleen door krachtige windhozen, maar ook door verwoestende ‘gorilla-hagel’. HLN-wetenschapsexpert Martijn Peters legt uit hoe ‘gigantisch’ deze hagelbollen waren, waarom ze zo groot worden en wat de grootste hagelbol van België is. “Ook bij ons is er in de toekomst mogelijk meer kans op grote hagel.”

Bij onweersbuien denk je meteen aan donder en bliksem, harde wind of in zeldzame gevallen zelfs tornado’s en zware regenval. Al kan die neerslag ook een ijzig karakter krijgen. Soms valt er ijs uit de lucht: deze bolvormige of onregelmatige ijsklompen noemen meteorologen hagel. Volgens het KMI mag je pas van hagel spreken als de hagelsteen groter is dan 5 millimeter. Anders gaat het om korrelhagel.

Hagel vormt zich als er veel instabiliteit en vocht is in de atmosfeer. Door krachtige op- en neerwaartse luchtstromen in onweersbuien blijven ijsdeeltjes lang in de wolk hangen. Het vocht zorgt ervoor dat de ijsdeeltjes tijdens hun verblijf in de wolk kunnen uitgroeien tot hagelstenen.

KIJK. Gorilla-hagel treft Verenigde Staten

Hoe gaat dat in zijn werk? In de top van de wolk, waar het ijskoud is, vriezen onderkoelde waterdruppels vast aan ijsklompjes, waardoor die in grootte toenemen. De zwaartekracht zorgt er dan voor dat ze naar beneden vallen. Maar de krachtige opwaartse luchtstroom in de onweerswolk duwt ze weer naar boven, waar ze opnieuw in grootte toenemen. Wanneer de hagelsteen te groot en zwaar geworden is voor de opwaartse wind valt hij uit de wolk.

Maar dat betekent ook dat, wanneer de lucht zeer krachtig omhoog stroomt in een onweerswolk, de hagelbollen zéér groot kunnen worden. In de Verenigde Staten, waar ze vaak met grote hagel te maken krijgen, spreken ze dan van gorilla-hagel. Dat zijn hagelbollen van minstens 5 centimeter, ongeveer zo groot als een tennisbal. Minstens, want ze kunnen nog een pak groter zijn.

Dat was deze week bijvoorbeeld het geval. In de staat Illinois viel op 10 maart een exemplaar uit de lucht dat 15,2 centimeter groot was, mogelijk een nieuw record voor de staat (12,1 centimeter op 10 juni 2015). De onweersbui die deze hagelbol produceerde in Kankakee zorgde ook op andere plaatsen nog voor gigantische exemplaren van meer dan 10 centimeter, en ook in Chicago viel een ijsbom van 12,2 centimeter neer.

Volleybal

Hoewel dit allemaal stevige hagelbollen zijn, spreken we hier nog niet van een ultiem record. De grootste hagelsteen ter wereld had een diameter van 20,3 centimeter en een gewicht van 878 gram. Dat is een grootte die te vergelijken valt met een volleybal. Hij viel op 23 juli 2010 in Vivian in de Amerikaanse staat South Dakota.

Dat er vaak grote hagelstenen vallen in de Verenigde Staten komt doordat we die vooral zien bij het zwaarste type onweersbui: de supercel. Wereldwijd zijn er ook nog hotspots in Zuid-Amerika en Zuid-Afrika.

Maar dat betekent niet dat er geen grote exemplaren uit Europese onweersbuien naar beneden donderen. In 2023 viel er in Italië een hagelbol van zo’n 19 centimeter, een Europees record. Verwonderlijk is dat niet voor de wetenschap, want eerder dit jaar kwamen wetenschappers van het European Severe Storms Laboratory (ESSL) in een nieuw onderzoek in ‘Nature Geoscience’ tot de conclusie dat nergens anders ter wereld het aantal zware hagelbuien sneller stijgt dan in Europa.

In Europa zien meteorologen de zwaarste hagelbuien vooral in de buurt van gebergten. Denk hierbij aan het noordoosten van Spanje, het zuidwesten van Frankrijk en het noorden van Italië. Uit het onderzoek blijkt ook dat de toename van hagelbollen groter dan 5 centimeter in Europa gelinkt is aan de klimaatverandering en gepaard gaat met miljarden euro’s aan schade in de afgelopen jaren. Bij de hagelseizoenen van 2022 in Frankrijk en 2023 in Italië ging het telkens om meer dan 5 miljard euro.

Belgisch record

Uit een andere recente studie in ‘Climate Services’ schatten wetenschappers in dat de kans op hagelschade tot 42 procent kan stijgen bij een verdere verandering van het klimaat. Dat is ook voor ons land zo. Een stijging van de temperatuur en waterdamp in de lucht zal voor meer intense onweersbuien zorgen. Het hagelseizoen duurt ook langer omdat de lente vroeger start.

En hoe zit het in België? Wat voor joekels vallen er hier uit de lucht? In de meeste gevallen zien we hagelstenen met een diameter van 1 à 2 centimeter. Niet bepaald gorilla-hagel. Hagel met een grootte van 5 centimeter of meer is uitzonderlijk in ons land. Uitzonderlijk, maar zeker niet onmogelijk.

Nog niet zo heel lang geleden was er de befaamde Pinksterstorm. In 2014 raakten tienduizenden auto’s in ons land beschadigd door grote hagelbollen met een diameter van 3 tot 7 centimeter. Dat zijn pingpongballen of golfballen die naar beneden vallen. Vorig jaar vielen er in Belgisch Limburg knikkers uit de lucht. Wat verderop in de Nederlandse gelijknamige provincie waren ze al uitgegroeid tot tennisballen.

Het ultieme Belgische record staat op 9,2 centimeter. Die ijsbal viel tijdens de nacht van 25 op 26 mei 2009 in Verrebroek uit de lucht. Er kan dus ook in België gorilla-hagel uit de lucht vallen.

Waar astronomen eerder wakker van liggen en de hemel naar afspeuren, zijn de ‘kleintjes’. Die vormen het grootste gevaar voor ons. In de astronomie spreken we van een ‘potentieel’ gevaarlijk object als het aan twee voorwaarden voldoet. Zo moet het 140 tot 1.000 meter groot zijn, groot genoeg om een stad te verwoesten. De kans op zo’n inslag bedraagt niet langer honderdduizenden tot miljoenen jaren, maar slechts tienduizenden jaren. De andere voorwaarde is dat de ruimterots de aarde dicht genoeg nadert. Bij ‘gevaarlijk’ dichtbij spreken wetenschappers over 7,5 miljoen kilometer, knuffelafstand in ruimtejargon.

Op dit moment hebben astronomen wereldwijd 11.573 asteroïden van die grootte ontdekt. Een op de vijf (2.532) komt dicht genoeg bij de aarde en krijgt het label ‘gevaarlijk’ van ruimtevaartagentschappen. Gelukkig slaat meer dan 99% de komende 100 jaar met zekerheid niet in. Er is echter een grote ‘maar’ in dit hele verhaal. Volgens wetenschappers hebben we slechts 40% van de asteroïden tussen de 140 en 1.000 meter groot ontdekt. Met andere woorden, er zweven er duizenden rond die ‘gevaarlijk’ zijn en waarvan we het bestaan niet kennen.

Hoe komt dat? Wel, ze zijn goed in verstoppen. We nemen asteroïden waar met behulp van weerkaatst zonlicht. Vaak is dat bitter weinig. Een ruimterots van enkele honderden meters waarnemen tegen een donkere achtergrond is daarom een ware nachtmerrie voor wetenschappers.

Een ander probleem is dat we enkel de hemel afspeuren tijdens de nacht. Heel wat onontdekte asteroïden bevinden zich nabij de zon. Naderen ze ons van de dagkant, dan zien we ze pas voor het eerst als ze ons voorbijvliegen. Tot slot zijn er ook moeilijkheden door technische beperkingen van telescopen en onze atmosfeer. Wetenschappers hopen hier wel verandering in te brengen met nieuwe telescopen in de ruimte, zoals de NEO Surveyor van NASA en de NEOMIR van ESA.

Maar wat met asteroïden die 30 tot 140 meter groot zijn? Zijn die dan niet gevaarlijk? En hoeveel zijn er? Ook die kunnen een stevige impact hebben wanneer ze de atmosfeer binnenvliegen. Bestaan ze voor het grootste deel uit steen, dan barsten ze uit elkaar. Is het vooral ijzer en nikkel, dan overleven ze de tocht door de atmosfeer en slaan ze in. Maar zelfs bij een ontploffing hoog in de lucht ontstaat er schade op de grond door de schokgolf en de hitte. En het probleem bij deze asteroïden is dat we nog geen 3% van de naar schatting half miljoen exemplaren hebben ontdekt. Het risico op een inslag ligt hier op één per enkele honderden jaren.

Er zijn waarschuwingssystemen zoals ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) die de nachtelijke hemel in de gaten houden voor deze kleine onruststokers. Maar zij kunnen ons slechts enkele dagen tot weken voorbereidingstijd geven. De asteroïde van baan veranderen is niet meer mogelijk, maar we kunnen wel de impactzone evacueren. Tenminste, als de asteroïde ons niet vanaf de zon nadert. Nog niet zo lang geleden maakten we dit mee. Op 15 februari 2013 ontplofte onverwacht een asteroïde van 20 meter boven Tsjeljabinsk in Rusland. Duizenden gebouwen raakten beschadigd en 1.500 mensen raakten gewond.

De conclusie is duidelijk. Het zijn de kleine ruimterotsen waarvoor we moeten oppassen. We hebben wel een voordeel in dit hele verhaal: het grootste deel van de aarde is bedekt met water en slechts een klein deel van het landoppervlak is bewoond.