De witte dwergster LP 40-365 reist op hoge snelheid door de Melkweg en heeft een vreemde samenstelling. Onderzoekers beweren dat deze witte dwerg mogelijk het restant is van een supernova-explosie.

De witte dwerg bevat geen koolstof, helium en waterstof. Waarschijnlijk is de witte dwerg het overblijfsel van een type Iax-supernova. “Een supernova van het type Iax is eigenlijk een mini-supernova,” vertelde onderzoeker Ryan Foley in 2013. “Het is het onderdeurtje van de supernova-familie.”

Er zijn twee soorten supernova’s, namelijk type Ia en type II. Bij een type II supernova spreken we over de explosie van een zware ster. Een type Ia ontstaat in een dubbelstersysteem. Een witte dwerg die rond een rode reus cirkelt, kan materie van die rode reus naar zich toetrekken. Hierdoor neemt de massa van de witte dwerg toe. Wanneer de massa van de witte dwerg te groot wordt (en de Chandrasekhar-limiet overschrijdt) stort de witte dwerg ineen, waarna deze explodeert.

Toch is er nog een derde variant, waarbij de witte dwerg de explosie overleeft. Zo’n mini-explosie kan op twee manieren ontstaan. Mogelijk ontbrandt de buitenste laag helium eerst, waardoor er een schokgolf door de witte dwerg gaat. Een andere optie is dat de witte dwerg door de druk van de laag helium eerst ontploft. Eén ding staat wel vast: in veel gevallen overleeft de witte dwerg het geweld – in tegenstelling tot witte dwergen van het type Ia – wel. “De ster is gehavend, maar blijft bestaan.”

LP 40-365 zou wel eens zo’n restant kunnen zijn. Er missen namelijk elementen die bij een type Iax-explosie inderdaad verloren gaan, zoals helium. Daarnaast is de witte dwergster erg licht en vliegt het object op grote snelheid door ons sterrenstelsel. Ook dat zijn twee aanwijzigingen dat de ster het overblijfsel is van een mini-supernova.

De wetenschappers vermoeden dat de explosie zo’n vijf tot vijftig miljoen jaar geleden heeft plaatsgevonden. Het paper is deze week te lezen in het wetenschappelijke vakblad Science.

Burgerwetenschappers Gerald Eichstädt en Seán Doran hebben data van de Juno-ruimtesonde gebruikt om een fantastische foto van Jupiter te maken.

Op deze foto is het noorden links en het zuiden rechts. De Grote Rode Vlek verdwijnt bijna uit beeld, terwijl de zuidelijke wolkenbanden rechts in beeld verschijnen. De foto is gemaakt op 10 juli 2017 op een afstand van 16.535 kilometer van de wolkentoppen van de grootste planeet van het zonnestelsel.

NASA biedt de data van Juno aan op deze website. Iedereen kan deze gegevens downloaden. Zo maken sommige burgerwetenschappers mooiste kunstwerken, zoals de onderstaande foto van Isabela de Gois Laufer met de titel ‘Van Goghs nachthemel’. Rechts zie je de vier onbewerkte foto’s die De Gois Laufer heeft samengesmolten.

De foto van Eichstädt en Doran is net zo spraakmakend. De 16.350 kilometer brede Grote Rode Vlek spat haast van het scherm. In het echt ziet deze eeuwigdurende storm er qua kleur iets minder fel uit. De Grote Rode Vlek is een storm die al meer dan 350 jaar woedt.

Sinds juli 2016 draait de Juno-ruimtesonde om Jupiter. Dankzij deze ruimtemissie hebben onderzoekers al veel geleerd over de gasplaneet. “We zijn veel te weten gekomen over de kern, compositie, magnetosfeer en polen,” zei hoofdonderzoeker Scott Bolton anderhalve maand geleden. “Daarnaast zijn we veel nieuwe foto’s rijker.”

Meer Juno-pareltjes zien? Kijk eens op de site van Juno of in het archief op Scientias.nl.

De 4,4 kilometer grote planetoïde Florence vliegt over twee weken langs de aarde. De afstand bedraagt op 1 september zeven miljoen kilometer.

De afstand tussen de aarde en Florence is dus gelukkig veel groter dan tussen planetoïde 2012 TC4 en de aarde. Planetoïde 2012 TC4 schiet op 12 oktober op zo’n 44.000 kilometer langs de aarde. Toch is het appels met peren vergelijken. 2012 TC4 is een brokstuk met een doorsnee van slechts zestien meter. Florence is een forse jongen van 4,4 kilometer. Dat is toch wel andere koek! Stel, Florence zou botsen op de aarde, dan zou dit grote gevolgen hebben voor onze planeet.

“Sinds we zijn begonnen met het volgen van aardscheerders is er nog nooit zo’n grote planetoïde als Florence zo dicht in de buurt van de aarde gekomen,” zegt manager Paul Chodas van NASA’s Center for Near-Earth Object Studies. Dit biedt natuurlijk ook veel mogelijkheden. Zo gaan allerlei observatoria foto’s maken van Florence, waardoor onderzoekers veel meer te weten komen over deze planetoïde. Zo gaat het Arecibo-observatorium radarbeelden maken, waardoor details op Florence zichtbaar zijn van slechts tien meter groot.

De planetoïde is in maart 1981 ontdekt door Schelte Bus van het Australische Siding Spring-observatorium en is vernoemd naar de Britse verpleegkundige Florence Nightingale. Gelukkig hoeven we niet bang te zijn dat de planetoïde binnenkort tegen de aarde knalt. De baan van de planetoïde is goed vastgelegd. Tot het jaar 2500 komt de planetoïde niet dichterbij de aarde dan zeven miljoen kilometer. Dat is toch wel een geruststelling.

De deadline van de Google Lunar X Prize is – wederom – een beetje opgeschoven: naar maart 2018.

Het zou in 2017 enorm spannend worden rond en op de maan. Maar liefst vijf private partijen zouden proberen om vóór 31 december 2017 de maan te bereiken en zo de Google Lunar X Prize (zie kader) in de wacht te slepen. Maar alles wijst er nu op dat het dit jaar niet meer gaat gebeuren, nu de wedstrijdorganisator de deadline – opnieuw – heeft uitgesteld. De private partijen hebben nu tot 31 maart 2018 de tijd om voet op de maan te zetten.

De partijen
Op dit moment zijn nog vijf private teams in de race voor de hoofdprijs: SpaceIL, MoonExpress, Synergy Moon, TeamIndus en Hakuto. Alle partijen hebben inmiddels een raket weten te vinden die hun rover kan lanceren. Maar blijkbaar zijn er toch enige twijfels of dat wel op tijd gaat lukken. En dus is de de deadline nu wat opgeschoven. De private partijen moeten hun missie nu uiterlijk op 31 maart 2018 hebben afgerond. In theorie kan er nu dus ook in 2018 nog gelanceerd worden.

Nieuwe prijzen
En dat niet alleen. De wedstrijdleiding heeft nog twee Milestone Prizes toegevoegd die de partijen kunnen winnen. De eerste is de Lunar Arrival Milestone Prize. Deze is weggelegd voor partijen die een baantje rond de maan trekken of dat overslaan en direct op de maan landen. De prijs? 1,75 miljoen dollar. De tweede prijs is de Soft Landing Milestone Prize. Om deze prijs – zo’n 3 miljoen dollar – te kunnen innen, moet een partij vanaf het maanoppervlak data naar de aarde versturen en zo bewijzen dat deze zachtjes op de maan is geland. Deze – en andere Milestone Prizes – worden verdeeld onder alle partijen die de mijlpalen voor 31 maart 2018 weten te bereiken.

De allereerste maanlanding lijkt dus nabij, maar wel ietsje verder weg dan we tot begin deze week dachten. Dat is misschien wat teleurstellend, maar laten we niet vergeten dat hier vijf partijen bezig zijn om geschiedenis te schrijven. En dat kost tijd als je het goed wilt doen.

In kwalsterrenstelsels – die gekenmerkt worden door lange ‘tentakels’ – gebeurt iets bijzonders.

De processen die leiden tot het ontstaan van deze ‘kosmische kwallen’ blijken er ook voor te zorgen dat gas het centrale deel van de kwalsterrenstelsels – waar zich een zwart gat bevindt – kan bereiken. Dat schrijven astronomen in het blad Nature. Ze deden hun ontdekking met behulp van het MUSE-instrument op de Very Large Telescope.

Kwalsterrenstelsels
De onderzoekers bestudeerden met de telescoop zeven kwalsterrenstelsels. Deze sterrenstelsels worden gekenmerkt door ‘tentakels’ (slierten gas) die soms wel tienduizenden lichtjaren lang zijn. Deze tentakels ontstaan door zogenoemd ram pressure stripping. Door onderlinge zwaartekrachtswerking duiken sterrenstelsels met flinke snelheid in clusters vol soortgenoten. Onderweg stuiten ze op heet, dicht gas dat dienst doet als een soort krachtige tegenwind en ervoor zorgt dat de stelsels lange gasstaarten achter zich laten.

Veel actieve zwarte gaten
Wat astronomen nu ontdekt hebben, is dat maar liefst zes van de zeven bestudeerde kwalsterrenstelsels een actief superzwaar zwart gat hebben. En dat is heel opmerkelijk. Want normaliter heeft minder dan tien procent van de sterrenstelsels een actief superzwaar zwart gat. “Dit sterke verband tussen ram pressure stripping en actieve zwarte gaten was niet voorspeld en is ook nooit eerder gemeld,” vertelt onderzoeker Bianco Poggianti. “Het lijkt erop dat het centrale zwarte gat zich kan voeden doordat een deel van het gas niet wordt weggeblazen, maar het centrum van het stelsel bereikt.” En dat zou betekenen dat onderzoekers een nieuwe manier ontdekt hebben waarop zwarte gaten van brandstof worden voorzien.

Een kwalsterrenstelsel.

Afbeelding: ESO / GASP collaboration.

De kip of het ei?
Maar hoe weten ze nu zo zeker dat de ram pressure stripping leidt tot actieve zwarte gaten en dat het niet andersom is: dat een actief zwart gat leidt tot het ontstaan van slierten weggeblazen gas? Natuurlijk hebben onderzoekers ook die mogelijkheid onderzocht. Maar ze achten het zeer onwaarschijnlijk dat het zo zit. Ze wijzen er bijvoorbeeld op dat de bestudeerde kwalsterrenstelsels zich bevinden in een deel van de cluster waar de kans dat heet, dicht gas van het intergalactische medium een sterrenstelsel aan lange tentakels helpt, het grootst is. En dus is het volgens de onderzoekers minder aannemelijk dat een actief zwart gat de tentakels veroorzaakt.

Belangrijke ontdekking
“Deze MUSE-waarnemingen wijzen erop dat er een manier bestaat waarop gas naar de omgeving van het zwarte gat kan terugstromen,” vertelt onderzoeker Yara Jaffé. “Dat is een belangrijke ontdekking, omdat de verklaring van de slecht begrepen verbanden tussen superzware zwarte gaten en hun moederstelsels hiermee een stapje dichterbij is gekomen.”

De onderzoekers zetten hun studie naar kwalsterrenstelsels voort. En hopen uiteindelijk te weten te komen “hoeveel en welke gasrijke sterrenstelsels die clusters binnendringen een periode van verhoogde activiteit in hun kernen doorlopen,” vertelt Poggianti. “De astronomie worstelt al lang met de vraag hoe sterrenstelsels ontstaan en veranderen in ons uitdijende en evoluerende heelal. Kwalsterrenstelsels zijn een sleutel tot een beter begrip van de evolutie van sterrenstelsels, omdat zij bezig zijn met een dramatische transformatie.”

Met opsporingsmethoden ontwikkeld om het oudste leven op aarde te vinden, gaat de marsrover op zoek naar voormalig leven op Mars.

Eerdere Marsrovers zochten naar bewijs dat Mars ooit leefbaar kan zijn geweest, maar waren niet in staat om ook daadwerkelijk leven te detecteren. Maar daar komt in 2020 verandering in, als NASA opnieuw een rover naar Mars stuurt. Deze rover zal namelijk op zoek gaan naar direct bewijs voor (voormalig) leven op Mars.

Instrumenten
De instrumenten die de rover daarvoor inzet, zijn oorspronkelijk ontwikkeld om op aarde te zoeken naar de oudste sporen van leven. Of om levensvormen op te sporen die in extreme omstandigheden – bijvoorbeeld diep onder de grond of nabij hydrothermale bronnen – leven. De methoden zijn de afgelopen jaren intensief op aarde gebruikt en gaandeweg steeds verder verbeterd. En daarmee zijn ze meer dan klaar voor een buitenaards avontuur. Een avontuur dat misschien wel resulteert in de ontdekking van buitenaards leven.

Sample return
Overigens draait de Mars 2020-missie natuurlijk niet alleen om de zoektocht naar buitenaards leven. Het is tevens de opmaat naar een heuse sample return mission: een missie waarbij monsters van Mars naar de aarde worden gebracht voor onderzoek. Zo bezit de Mars 2020-rover van titanium gemaakte buisjes waarin 30 tot 40 monsters van elk zo’n 15 gram kunnen worden opgeslagen. De rover zal deze vullen met interessante monsters en ze opslaan op een veilige locatie op het oppervlak van Mars. In de toekomst kunnen deze monsters dan tijdens een sample return mission worden opgepikt.

Op dit moment wordt er nog hard aan de Mars 2020-missie gesleuteld. En er moeten ook nog een aantal belangrijke knopen worden doorgehakt. Bijvoorbeeld omtrent de landingsplaats van de rover. Op dit moment zijn er nog drie kandidaten in de race (lees er hier meer over). “We hebben nog enkele lastige beslissingen te nemen,” erkent Williford.

• NASA
• Goldschmidt Conference