Wargem Koerse erkend als immaterieel cultureel erfgoed
De jaarlijkse paardenrennen van Waregem Koerse
worden toegevoegd aan de Vlaamse inventaris van immaterieel cultureel erfgoed. Dit
jaar wordt ondermeer ook de traditie van het vinkenzetten, waarvoor Waregem
recent nog gaststad was voor het kampioenschap van België, aan de lijst
toegevoegd. Immaterieel erfgoed wordt omschreven als "gewoontes,
gebruiken, kennis en praktijken die een gemeenschap of groep overgeërfd heeft
en die de gemeenschap voldoende belangrijk acht om door te geven aan
toekomstige generaties". Op de inventaris van het erfgoed staan nu 37 tradities,
fenomenen en gewoontes.
Cultuurminister Joke Schauvliege voegde dit jaar op advies van de expertencommissie Immaterieel Cultureel Erfgoed vier nieuwe tradities toe. Benevens Waregem Koerse en het vinkenzetten worden dit jaar ook bloemencorso's (optochten van met bloemen versierde wagens) en de traditionele teelt van grondwitloof aan de lijst toegevoegd. Op de lijst staan ondermeer tradities als de Heilige Bloedprocessie in Brugge, Aalst carnaval, het Krakelingenfeest in Geraardsbergen of de Ros Beiaardommegang van Dendermonde. Twee jaar geleden kwam ook het met Waregem verbonden hanenzetten, vergelijkbaar met het vinkenzetten, al op de lijst.
Vlaams minister van Cultuur Joke Schauvliege: “In
Vlaanderen sluiten we met ons beleid perfect aan bij de Unesco-Conventie 2003
die de culturele diversiteit in de wereld wil vrijwaren en in beeld brengen. Opname op de Inventaris Vlaanderen voor
Immaterieel Cultureel Erfgoed betekent geen extra subsidiëring, maar wel een
grotere zichtbaarheid en kansen op uitwisseling van kennis, ervaringen,
expertise, acties en programma’s. En dit zowel in Vlaanderen als in het
buitenland. Waregem Koerse Feesten is een jaarlijks terugkerend zomers
massa-evenement. Het hoogtepunt van deze Feesten is Waregem Koerse. Het zijn
paardenrennen, die sinds het midden van de negentiende eeuw op de eerste
dinsdag na het laatste weekend van augustus worden georganiseerd. De Feesten
worden de donderdag voordien officieel geopend door de belleman van Waregem.”
De eerste paardenrennen te Waregem hadden in 1847 plaats als een bescheiden onderdeel van de lokale oogstfeesten en kermis. Geleidelijk aan wonnen de rennen aan populariteit, niet in het minst sinds de inrichting van de eerste 'Grand Steeple des Flandres' in 1857. Vanaf dan klommen de rennen op tot de Belgische top.
De laatste vijftig jaar professionaliseerde de
Koersmaatschappij enerzijds de organisatie van Waregem Koerse om het
voorbestaan te garanderen. Anderzijds werden onder impuls van het stadsbestuur
de Waregem Koerse Feesten nieuw leven ingeblazen door het uitwerken van een
tiendaags feestprogramma en door het ondersteunen van lokale initiatieven. Dit
heeft ervoor gezorgd dat de algemene crisis die de Belgische paardensport de
laatste decennia doormaakte in Waregem zo goed als onbestaande is. Op de eerste
dinsdag na de laatste zondag van augustus wordt er gekoerst en gefeest aan de
Gaverbeek alsof het nooit anders is geweest.
Sociaal-culturele betekenis:
De betekenis van de koersen en de feesten voor
Waregem en zijn wijdere omgeving kan en mag niet onderschat worden. De
feestelijkheden vormen een hoeksteen van de Waregemse identiteit en zijn
immaterieel erfgoed. Zo is Waregem Koerse het enige overblijvende,
grootschalige en internationaal beroemde paardenrennenevenement in België en
heeft het zich sinds 165 jaar bijzonder stevig lokaal kunnen verankeren.
Waregem houdt met andere woorden de verdwijnende traditie van het Belgische
paardenrennen overeind. Daarenboven bevorderen ze nog steeds de sociale cohesie
binnenin de stad en tussen de stedelingen onderling. Elk jaar opnieuw scheppen
ze een moment en plaats van ontmoeting, waarbij oude vrienden, familieleden, collega’s,
buren en studiegenoten elkaar in een opperbeste feeststemming terug ontmoeten.
De feesten worden derhalve door een ruime (stedelijke) gemeenschap ondersteund
en gedragen, zowel vandaag als vroeger, onder meer door het stadsbestuur, de
horeca, de vele handelaars, verenigingen en particulieren.
Geschiedenis van de Waregem Koerse Feesten
De Waregem Koerse Feesten is een jaarlijks terugkerend massa-evenement dat in de zomerperiode plaatsvindt. Het algemene hoogtepunt van deze feesten is de Waregem Koerse zelf. Hieronder wordt de reeks paardenrennen verstaan, die sinds het midden van de negentiende eeuw op de eerste dinsdag na het laatste weekend van augustus wordt ingericht. De Feesten worden op de voorafgaande donderdag officieel geopend door de bellenman van Waregem en eindigen de woensdag erna.
De betekenis van de koersen en de feesten voor Waregem en zijn wijdere omgeving kan en mag niet onderschat worden. De feestelijkheden vormen een hoeksteen van de Waregemse identiteit en zijn immaterieel erfgoed. Zo is Waregem Koerse het enige overblijvende, grootschalige en internationaal beroemde paardenrennenevenement in België en heeft het zich sinds 165 jaar bijzonder stevig lokaal kunnen verankeren. Waregem houdt met andere woorden de verdwijnende traditie van het Belgische paardenrennen overeind. Daarenboven bevorderen ze nog steeds de sociale cohesie binnenin de stad en tussen de stedelingen onderling. Elk jaar opnieuw scheppen ze een moment en plaats van ontmoeting, waarbij oude vrienden, familieleden, collega’s, buren en studiegenoten elkaar in een opperbeste feeststemming terug ontmoeten. De feesten worden derhalve door een ruime (stedelijke) gemeenschap ondersteund en gedragen, zowel vandaag als vroeger, onder meer door het stadsbestuur, de horeca, de vele handelaars, verenigingen en particulieren.
De evolutie van Waregem Koerse en haar feesten liep parallel met de ontwikkeling van Waregem als plattelandsgemeente tot een geïndustrialiseerde stad met een ruim verzorgingsgebied. Vanaf medio de negentiende eeuw begonnen de grootschalige, moderne paardenrennen die al decennia in metropolen zoals Gent en Brussel werden georganiseerd, tot het platteland door te dringen. Zo vonden ook in Waregem in 1847 de eerste paardenrennen plaats als een bescheiden onderdeel van de lokale oogstfeesten en kermis. Toch hielden de Waregemense rennen in de eerste jaren weinig meer in dan louter kermisvermaak. Op enkele lokale notabelen na bestond het publiek en de deelnemers vooral uit landbouwers uit de omstreken. Voor de meeste boeren uit de regio betekenden de rennen namelijk een goede gelegenheid om hun fokresultaten publiekelijk te kunnen voorstellen. Na enige tijd begonnen de rennen tijdens de kermis aan populariteit te winnen en trokken ze duizenden toeschouwers uit de eigen en de omliggende gemeenten aan. Vermoedelijk droeg de mogelijkheid er te kunnen gokken hier niet onbeduidend toe bij. Ook de sociale structuur van het evenement begon te diversifiëren. De weegplaats (“pesage”) werd voorbehouden voor de burgerlijke en aristocratische elites. De minder kapitaalkrachtigen werden op het minder comfortabele grasveld (“pelouse”) samengebracht.
Een belangrijke stimulans voor de vroegste organisatie van de paardenrennen kwam uit de elitaire Sociéte d’Encouragement pour les Courses et l’Élevage de chevaux de Waereghem die in de vroege jaren 1850 werd opgericht. Deze maatschappij onderlijnde het belang van de rennen in het verbeteren van het paardenras en bij uitbreiding ook de paardenindustrie, hetwelk een nationale landbouwprioriteit was. Deze vereniging bouwde een breed netwerk uit dat de paardenrennen ondersteunde en ze aan belang deed winnen. Zo zorgde ze ervoor dat er meer prijzengeld werd uitgereikt, waardoor de koersen betere paarden aantrokken en ze verdere bekendheid verwierven.
De uiteindelijke doorbraak van de Waregemse paardenrennen kan op de inrichting van de eerste Grand Steeple des Flandres in 1857 worden teruggebracht. Vanaf dan klommen de rennen op tot de Belgische top. Dit werd in de daaropvolgende decennia versterkt door een verdere democratisering van de spoorwegen waardoor bezoekers en paarden van buiten de onmiddellijke regio eenvoudig op de hippodroom aan de Gaverbeek geraakten. De schaalvergroting en verankering van de rennen vertaalden zich in een brede en diepgaande invloed op de lokale gemeenschap met zichtbare overblijfselen tot vandaag de dag. Zonevreemde elementen werden in de Waregemse gemeente binnengebracht door verscheidene stoeterijen van Noord-Franse en Belgische industriëlen die de regionale hippische industrie ondersteunden. Zo werd de Anglo-Normandische bouwstijl geïntroduceerd en migreerden Britse invloeden mee met de Britse jockeys die door deze stoeterijen in dienst werden genomen. Verscheidene van deze Anglo-Normandische villa’s behoren vandaag tot het belangrijkste onroerende erfgoed van de jonge stad.
Tijdens het interbellum namen de Waregemse rennen een bemiddelende positie in tussen de twee grootste paardenrennen van het jaar; die van Oostende in het zomerseizoen en die van Brussel in het winterseizoen. Beide waren bijzonder dominant en dat bemoeilijkten de oprichting van nieuwe evenementen in andere plaatsen in België. Waregem daarentegen werd als een traditionele stop tussen beide seizoenen ervaren en kreeg daarom
niet af te rekenen met een verwoestende, directe concurrentie. In hippische milieus sprak men over de “Waregemse tussenstop als een pelgrimage naar de wieg van de paardensport”.
In de naoorlogse jaren was er een duidelijk verval van het bezoekersaantal waar te nemen. De veranderde sociale en maatschappelijke toestand van het midden van de jaren vijftig deed de populariteit van de paardenrennen en het kermisgebeuren snel afnemen. De Koersmaatschappij vond daarop slechts in de jaren zestig een duurzaam antwoord door grote sponsors aan te trekken en de rennen een meer exclusief karakter te geven. Deze manier van werken had succes en tegen het midden van de jaren zestig steeg het bezoekersaantal opnieuw. Dat was vooral te danken aan een relatieve stijging van het aantal bezoekers op de weegplaats.
De laatste vijftig jaar professionaliseerde de
Koersmaatschappij enerzijds de organisatie van Waregem Koerse om het
voorbestaan te garanderen. Anderzijds werden onder impuls van het stadsbestuur
de Waregem Koerse Feesten nieuw leven ingeblazen door het uitwerken van een
tiendaags feestprogramma en door het ondersteunen van lokale initiatieven. Dit
heeft ervoor gezorgd dat de algemene crisis die de Belgische paardensport de
laatste decennia doormaakte in Waregem zo goed als onbestaande is. Op de eerste
dinsdag na de laatste zondag van augustus wordt er gekoerst en gefeest aan de
Gaverbeek alsof het nooit anders is geweest.
Meerjarig cultureel erfgoedproject 'Met Paardenkracht’
In het kader van het stedelijk erfgoedbeheer wordt proactief ingezet op het verzamelen, verwerven, beheren, onderzoeken en ontsluiten van de collecties met betrekking tot de geschiedenis en de plaats van het paard binnen de Waregemse (historische) samenleving. Centraal binnen dit paardenerfgoed staan de Koerse en de Koerse Feesten. Bij uitbreiding worden onder dit paardenerfgoed ook de verregaande effecten verstaan die de aanwezigheid van het paardenrennen op de Waregemse gemeente, gemeenschap en stad teweeg heeft gebracht en nog steeds brengt.
In 2011 ontwikkelde het stadsarchief een meerjarig cultureel erfgoedproject “Met Paardenkracht… Registratie en ontsluiting van paardenerfgoed in Vlaanderen”. In een eerste fase werd de tijdelijke tentoonstelling ‘Van paardenmiddel tot paardendokter’ ingericht. In een tweede fase wordt het hippische erfgoedlandschap verder verkend en de opstart aangevangen van de registratie van het erfgoed, archivalisch en documentair materiaal met betrekking tot paardengeschiedenis. In een derde fase wordt tot slot de registratie methodologisch verwerkt en publiekelijk ontsloten, bij voorkeur via publicaties en een permanente website.
Vooral in de laatste twee fasen van dit project wordt de nodige aandacht besteed aan het Belgische paardenrennen en in het bijzonder de centrale positie van Waregem Koerse (en de feesten) hierin. In aanloop van de tweede fase werd door het stadsarchief reeds de aanzet gegeven een exhaustief bronnenrepertorium op te maken met betrekking tot paardengeneeskunde. Later wordt dit uitgebreid en alomvattend verspreid over het gehele (historische) paardenlandschap, met inbegrip van paardenrennen en Waregem Koerse in het bijzonder.
Sinds jaar en dag beheert de Koninklijke Koersemaatschappij haar rijke archief in eigen hand. Om de permanente bewaring van en de toegankelijkheid tot dit privaatrechtelijke archief te bevorderen ondernam het stadsarchief al enkele stappen om de overdracht naar de stedelijke depots te bewerkstelligen. In 2009 werd een basisinventaris opgesteld om een overzicht op het omvangrijke archief te krijgen. In 2012 werden er vervolgens verdere afspraken gemaakt om de overdracht te organiseren. Er werd een voorakkoord bereikt over een inbewaargeving voor een voorlopige termijn van 27 jaar. Alle archiefbescheiden werden reeds geschoond en herverpakt en een nieuwe, gedetailleerde inventaris werd opgesteld. De uiteindelijke finalisering van het akkoord zal plaatsvinden in mei 2013.
Het stadsarchief stelde haar acquisitiebeleid af op het verzamelen en verwerven van documentaire en archivalische (Waregemse) stukken met betrekking tot paardenerfgoed, en in het bijzonder Waregem Koerse, buiten het archief van de Koersemaatschappij om. Er volgden reeds enkele kleine en grote schenkingen die een nieuw licht wierpen op de aanwezigheid, belang en effecten van paarden, paardenrennen en de Koerse Feesten in en op de Waregemse (erfgoed)gemeenschap.
Tot slot documenteert het stadsarchief elke editie van de Koerse Feesten. Alle publicaties, persberichten en overig (bestuurlijk) archivalisch en documentair materiaal wordt systematisch verzameld en gearchiveerd.
http://www.immaterieelerfgoed.be/
http://www.immaterieelerfgoed.be/waregem-koerse-feesten
