Archief

Neurodiversiteit

Aflevering 9: Anti-psychiatrie en kapitalisme

Bij de opkomst van het nazisme in de jaren 1930 vluchtten vele joden uit Duitsland weg, onder wie de vader van de psychoanalyse, Sigmund Freud. Ook op de vlucht was Thomas Szasz, de vader van de zg. anti-psychiatrie (waartoe ook Erving Goffman en Michel Foucault gerekend worden) die zich verzette tegen het geestesziek verklaren van patiënten door psychiaters.¹

Terwijl de biologische psychiatrie van Kraepelin uit de nazitijd in diskrediet kwam, kreeg de joodse psychiater Sigmund Freud het monopolie, ook voor de behandeling van de oorlogstrauma's, en in The Mass Psychology of Fascism uit 1933 achtte de Freudiaan Wilhelm Reich, Freuds psychoanalyse capabel voor de verklaring van de opkomst van het totalitarisme en voor de preventie ervan. Edward Bernays ontwikkelde in dienst van het kapitalisme en het Amerikaans imperialisme Freuds inzichten voor propagandamethodes middels massamanipulatie en geleidelijk verloor de psychoanalyse krediet ten voordele van de anti-psychiatrie van Szasz die de macht van de psychiatrie om mensen 'geestesziek' te verklaren in vraag ging stellen.²

Szasz onderscheidde enerzijds consensuele psychoanalyse - de dialoog die mensen met problemen kan helpen - en anderzijds pseudo-medische psychoanalyse - aangewend om mensen tegen hun wil te kunnen opsluiten of dus sociale controle of staatscontrole leep verkapt als medische wetenschap, zoals betoogd in zijn bestseller uit 1960, The Myth of Mental Illness. De geneeskunde is vergeten dat 'geestesziekte' een metafoor is en bovendien werd de ziekte dan zonder enig bewijs gelokaliseerd in de hersenen terwijl het veeleer een sociale kwestie was waarbij psychiaters onrechtmatig de macht hadden om geheel onschuldige mensen op te sluiten.³

In zijn boek, Psychiatry: Science of Lies, schrijft Szasz dat zogenaamde geesteszieken gewag maken van een ziekte die helemaal niet bestaat - om hun verantwoordelijkheid te ontlopen. Volgens hem horen 'geesteszieken' dus in de gevangenis thuis. Die opvatting is uiteraard onjuist: geestesziekten bestaan wel en het niet alleen zo dat mensen worden opgesloten omdat ze geestesziek zijn maar tevens is het zo dat mensen geestesziek worden als zij van hun vrijheid worden beroofd. Maar Szasz zijn aanhang bleef aanzienlijk en vele asylcentra sloten de deuren. Vroegere patiënten kregen hun vrijheid terug maar velen belandden in de gevangenis of in zorginstellingen waar ze evenmin vrij waren als in de asylcentra van eertijds. De anti-psychiatrie van Szasz was een leugen die echter gepromoot werd door het kapitalisme van een bezittende klasse die armen en zieken liever beboet dan hen te helpen.⁴

(Wordt vervolgd)

(J.B., 10 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 8: Eugenetica en de nazi's

Sinds 1989 heet de Eugenetic (Education) Society uit 1906 het Galton Institute wiens voorstellen tot gedwongen euthanasie alsook sterilisatie voor geesteszieken echter door de Britse regering verworpen werden ofschoon sinds 1913 de Mental Deficiency Act de opsluiting van mentaal abnormalen goedkeurde met (na W.O.I in de V.S.) als argument: waarom geen mensen verbeteren als we dat ook met planten en dieren doen? In de V.S. werden mentaal gehandicapten gesteriliseerd en uit het land gehouden waarbij vooral zwarte vrouwen een bedreiging voor de zuiverheid van het blanke ras werden genoemd.¹ De eugenetica had ook aanhangers onder marxisten en in de Sovjet-Unie en de (nog steeds bestaande) onderverdeling van het middelbaar onderwijs in drie typen is gebaseerd op de overtuiging van ene Cyril Burt dat intelligentie een erfelijke kwestie is. Ook in de kolonies vond de eugenetica ingang.²

Bezorgd dat zijn eugenetica in de vergeethoek zou geraken, schreef Galton in zijn laatste jaren een novelle over de utopische maatschappij 'Kantsaywhere'³ waar middels eugenetica het menselijk ras verbeterd werd maar zijn denkbeelden kregen pas gestalte door Hitler. Hitler zag de maatschappij als een organisme dat gezuiverd moest worden van parasitaire cellen, wat niet alleen leidde tot systematische sterilisaties maar ook tot massamoord in de jaren 1939 tot 1945, onder meer op 269.500 schizofrenen. Gehandicapte kinderen ('nutteloze eters' genoemd) werden gedwongen in instellingen geplaatst waar ze in het kader van de 'rassenhygiëne' massaal werden vergiftigd of op nog andere manieren omgebracht. Bleuler gebruikte de term 'autisme' al in 1911 maar in een andere betekenis; de huidige is van nazidokter Hans Asperger en hij noemde 'autist' alle oorlogsrekruten die zich geen soldatenmentaliteit konden aanmeten en behalve de bruikbare slimmeriken, werden zij allen omgebracht, naast onder meer zes miljoen joden. De door de horror van die ideologie geïnfecteerde psychiatrie volgens Kraepelin viel in ongenade en zo regeerden (in de jaren 1950) de andere psychologieën: Freuds psychoanalyse en het behaviorisme. Maar door het kapitalisme bleef het pathologie paradigma bestaan.⁴

(Wordt vervolgd)

(J.B., 9 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 7: Zo verbant men de 'onproductieven'

Verwant met Darwin was Francis Galton (°1822) beïnvloed door de pseudowetenschap van de frenologie en door de erfelijkheidsleer, wat sommeerde in zijn racistische opvattingen over blanke superioriteit. Van hem is het pathologie paradigma (overgenomen door de vader van de psychiatrie, Emil Kraepelin): dat de neuronormatieve dominantie van het kapitalisme legitimeert: wat niet voldoet aan de door het kapitalisme opgelegde neuronormativiteit, wordt beschouwd als ziek.

In zijn Hereditary Genius paste Galton Darwins idee van natuurlijke selectie toe op mentale eigenschappen door ze te combineren met Quetelets statistische bevolkingsanalyse en verwierp daardoor Descartes dualisme dat de geest afgesplitst had van het natuurlijke. Zijn doel: mensen rangschikken volgens hun natuurlijke capaciteiten door hen onder te brengen in klassen volgens hun verdiensten, en dit door de toepassing van de 'curieuze' wet over de 'afwijking van het gemiddelde'¹, wat resulteerde in klassendenken - de opvatting dat sociale positie resulteerde uit individuele mentale capaciteit - maar ook in ideeën van racisme en blanke mannelijke superioriteit die hij met psychometrische testen probeerde te bevestigen en in zijn (misogyne) statistische ijver ging hij zelfs de vrouwelijke aantrekkelijkheid meten.²

In tegenstelling tot Quetelet beoordeelde Galtons 'eugenetica' statistische extremen in de positieve zin (bvb. een hoog IQ) als positief. Galtons paradigma verdrong de introspectieve benadering van Wilhelm Wundt en duwde de psychiatrie (van 'de vader van de psychiatrie' Kraepelin) in de richting van een 'massapsychiatrie', zeer bruikbaar voor het kapitalistisch systeem in de strijd tegen 'mentale degeneratie', beschreven in een brede waaier aan abnormaliteiten zoals (bij Bleuler) schizofrenie en autisme, in een populair eugenetisch gedachtegoed en zo schrijft Bleuler “(...) that the 'more severely burdened should not propagate themselves.'”³

(Wordt vervolgd)

(J.B., 8 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 6: 'De uitvinding van de normaliteit'

Het normaliteitsbegrip belandde via de statistiek en meer bepaald via de Gausscurve in de gezondheidsleer door toedoen van Adolphe Quetelet en in zijn bestseller “L'Homme Moyen” bepaalt deze Gentse wiskundige aan de hand van metingsgegevens van Schotse soldaten onder meer de nog steeds gebruikte BMI ter vaststelling van het ideale lichaamsgewicht maar evenzeer de gemiddelde of de normale en 'derhalve' ideale pols, bloeddruk en longcapaciteit.¹

Het normaliteitsbegrip deed ook zijn intrede in het denken, in die zin dat de wijsheid van weleer werd vervangen door kennis gebaseerd op statistische gegevens of consensus.

Merken we hierbij op dat op dit punt het volstrekt onpersoonlijke zijn intrede doet in de wereld van onze opvattingen: de consensus is wat 'men' denkt², en het hoeft geen betoog dat dit niet noodzakelijk en zelfs meestal helemaal niet de waarheid is maar bovendien gaat het om het opduiken van stellingen waarvoor op de keper beschouwd niemand de verantwoordelijkheid opneemt omdat ze aan het collectief ontspringen, wat ze op het niveau brengt van de roddelpraat en van de reputatie. Aanvaardbare opvattingen zijn opvattingen van de meerderheid en zo ook verbergt zich deze onverantwoordelijkheid in de democratie waar beslissingen genomen worden op grond van een meerderheid en waar aldus het kwalitatieve door het kwantitatieve werd overgenomen.

Robert Chapman wijst dan ook meteen op de rol van de groepsdruk bij het opleggen van de gangbare opvattingen: afwijkingen worden onverbiddelijk gestigmatiseerd en derhalve zeer gevreesd.³

Waar eertijds de zogenaamde gekken maar tevens de verstandelijk gehandicapten en de armen door de gemeenschap beschermd werden omdat zij het lastig hadden, vielen zij onder het kapitalisme gewoon als 'abnormalen' uit de boot en mede onder druk van overbevolking en werkloosheid werden zij (ingevolge de armenwet van 1834 die vooral kostendrukkend moet zijn) massaal opgesloten en vaak ook nog anderszins gestraft - vaak ter legitimatie van de ontvreemding van hun (erf)rechten en omdat zij het kraam van de Verlichting en van de moderne (kolonialistische en racistische) welvaartsstaat ontsierden.⁴

Pas enkele decennia later, bij het ontstaan van de psychiatrie, werden zij niet langer opgesloten en gefolterd maar opnieuw onder invloed van het kapitalisme gezien als zieken die genezen kunnen worden, of beter, als te manipuleren menselijk materiaal (“manipulable human material”⁵) waaruit men economisch profijt kan puren (“(...) to transform its value as an economic resource”⁶) en uitgerekend daar ligt de basis van het pathologie paradigma van Francis Galton dat nog steeds gangbaar is en dat door de beweging voor de erkenning van neurodiversiteit bevochten wordt.⁷

(Wordt vervolgd)

(J.B., 7 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 5: De machinemens

In de elf hoofdstukken van zijn boek, diept Robert Chapman verder uit wat hij in zijn inleiding al ter sprake bracht.¹ Teneinde de oorsprong van het pathologie paradigma te kunnen verklaren, legt hij in een eerste hoofdstuk over de opkomst van de machines uit, hoe ons begrip 'gezondheid' evolueerde: in de Oudheid gedefinieerd als een 'evenwichtstoestand' (“a form of harmony”²), gaat men gezondheid in de Verlichting (vanaf Descartes, die de mens als een machine beschouwt) zien als het gesmeerd lopen van de machine (“a mechanistic matter of working properly”³) en de idee dat de mens een machine is, wordt uiteraard hartelijk verwelkomd door het kapitalisme dat hem ook als een machine wil kunnen gebruiken: “the productive body”⁴).

Aanvankelijk beschouwd als een straf, ging Hippocrates⁵ de ziekten zien als natuurlijke lichamelijke of geestelijke problemen, niet met bezweringen oplosbaar maar met onder meer goede voeding en chirurgische ingrepen; het brein heette de zetel te zijn van waanzin, angsten, delirium en andere toen reeds erkende neurologische condities. Echter, sinds de dominantie van kolonialisme, Verlichting en vooral kapitalisme werd ziekte een zaak van statistische of medische 'normaliteit' (- waarvan in de Oudheid helemaal geen sprake was).⁶

De opvatting uit de oudheid dat gezondheid een zaak van evenwicht was, veranderde aldus met Descartes' dualisme tussen lichaam en geest en de auteur verklaart Descartes' specifieke wereldbeeld dat immers de hoop biedt dat de geest na de dood verder leeft, met de dood ingevolge roodvonk van diens vijfjarige dochter Francine. Descartes werd eerst genegeerd maar legde met zijn machinemens alsnog de basis voor de moderne geneeskunde; in 1643 beschuldigd van ketterij, moest hij vluchten en stierf in 1650 waarschijnlijk na vergiftigd te zijn met arsenicum door een katholieke priester in Zweden. ⁷

Uit het Romeinse Rijk dat stoelde op slavernij, kwam na de slavenopstanden vanaf de vierde eeuw het feodalisme op en dat hield aan tot in de vijftiende eeuw eerst het handelskapitalisme en dan ook het industrieel kapitalisme de wereld overspoelde met een exploderende productiecapaciteit alsook een bevolkingsexplosie. Armen werden aan hun lot overgelaten of te werk gesteld in de industrie en de kolonisering ging van start met wereldwijd een nieuwe en meer doortastende vorm van slavernij. Met Descartes zijn idee van de 'machinemens' leek zijn dochter wel verrezen als “'a walking, talking simulacrum'”⁸ en met de stoommachine, kwam onder meer het spingetouw Jenny, werd de arbeid geautomatiseerd en stegen de productiviteit en de winsten voor de nieuwe geldelite ten koste van de gezondheid van de loonslaven, waarbij vermeld moet worden dat ook de vrouwen en kinderen van de loonslaven werkten: thuis, zonder erkenning, onbetaald en in erbarmelijke omstandigheden die nieuwe ziekten brachten. Het lichaam werd nu beschouwd als een productiemachine en wie niet konden dienen in fabrieken, telden niet meer mee. De productiecapaciteit van de lichamen (van het werkvolk) werd wetenschappelijk bestudeerd met het oog op het opdrijven van het rendement dat nog een extra boost kreeg door een competitief kader en Karl Marx was de eerste die opmerkte hoe aldus de mens in een machine werd veranderd. In die context werd gezondheid niet langer gezien als een kwestie van harmonie maar als een zaak van normaliteit met, andermaal, de machine als norm voor de mens).⁹

(Wordt vervolgd)

(J.B., 6 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 4: Marx en de neurodiversiteit

Het neurodiversiteitsactivisme was oorspronkelijk rechts-liberaal en bleef haken aan het pathologie-paradigma dat het probleem wil oplossen met conversietherapie: men poogt dan de 'abnormalen' terug 'normaal' te maken. Daarentegen bleek de marxistische benadering - het plaatsen van het probleem in een politieke en economische context - vruchtbaarder: het ongeluk is niet te wijten aan de ongelukkige, het slachtoffer, maar aan een systeem dat mensen van zichzelf vervreemdt.¹

Vervreemding of aliënatie is een centraal concept in het marxisme dat Chapman beknopt uitlegt. Door de industrialisering met haar machines met massaproductie die de ambachtslui van weleer wegconcurreert en die hen met het oog op overleven verplicht om in de fabrieken van een kapitaalkrachtige elite te gaan werken, vervreemden (werk)mensen van zichzelf omdat zij alleen nog uurtjes mogen kloppen aan andermans te gehoorzame machines zonder dat zij (mogen) weten wat zij maken en wat er met de vruchten van hun arbeid (de producten maar ook de winst) zal gebeuren. De vervreemding volgt uit de middeldoelomkering: het systeem gebruikt de mens in plaats van andersom en dat systeem is dan ook nog eens in handen van een niet werkende, alles opsouperende elite die haar werkvolk beschouwt als uit te buiten vee: de loonslavernij. De slaven weten niet meer wie zij zijn, uitbuiting doet hen vergeten dat zij mensen zijn want uiteraard willen de industrie en de kapitalistische economie - die de voorboden zijn van de oorlog - werkslaven - die de voorbode zijn van de frontsoldaten.

Als aanhangsels van de machines worden werklui gerobotiseerd, van hun uniek zijn of dus van hun menselijkheid ontdaan of dus geëgaliseerd, om dan verder alleen nog te dienen als brandstof voor de productie van winst voor hun uitbuiters. En de grootste vijand van de kapitalist is dan uiteraard de diversiteit: mannen, vrouwen en kleine kinderen worden allemaal herleid tot dezelfde werkkrachten, tot louter bedienden van de machines, in leven te houden om de machines draaiende te houden en verder niets meer. Vandaar is kapitalisme de bron bij uitstek van ontmenselijking in alle mogelijke vormen: slavernij, racisme, kolonialisme en zo meer.

Wie zich niet willen conformeren aan de machine, renderen niet voor de investeerders en krijgen het stempel van onbekwaamheid of ziekte, wat in feite betekent dat zij onbekwaam zijn tot onmenselijk werk, maar dit wegens een niet weg te werken menselijkheid. Het is nu eenmaal eigen aan totalitaire systemen dat zij hun fictie in de plaats stellen van de genegeerde werkelijkheid. De diversiteit, het kenmerk bij uitstek van de menselijkheid die bestaat door de uniciteit van elk individu, wordt door het kapitalistisch systeem de kop ingedrukt. Tussen haakjes: wat Marx nastreefde, was de bevrijding van de mens en allerminst zijn onderwerping aan de staatskapitalismen die de communistische systemen in wezen zijn - dat is wat kapitalisten ervan gemaakt hebben omdat zij begrepen dat het marxisme hen hun voorrechten zou ontnemen.

Via deze weg ontstaat het zogenaamde rijk van de normaliteit, 'The empire of normality', naar Chapsmans laatste paragraaf uit zijn inleiding tot het boek: een heel systeem dat de economie, de bureaucratie, de politiek en de cultuur bestrijkt om het kwaad te handhaven dat wortelt in het kapitalisme, de tot systeem verheven wet van de jungle die de menselijkheid uitholt onder de dreiging van de honger en de kou waaraan al wie het aandurven om daar van af te wijken, blootstaan. Deze aberratie ving reeds aan met Descartes zijn mensbeeld: 'l'homme machine', waardoor het wanbegrip van de normaliteit er bij het volk werd in geramd. De eugenetica van Galton, die massamanipulatie nastreeft, steunt op een darwinisme dat het industrieel kapitalisme met zijn klassenbegrip en dat van ras en gender, moet funderen met de normaliteit als motor. Chapman veroordeelt de antipsychiatrie (vertegenwoordigd door vooral Thomas Szasz) die immers het bestaan van geestesziekten ontkent en hij wil aantonen welk apparaat schuilgaat achter het paradigma van de pathologie om zo te komen tot wat de bevrijding van neurodivergentie vereist. Want reeds aast het kapitalisme erop om zelfs de diversiteit voor haar kar te spannen.²

(Wordt vervolgd)

(J.B., 3 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 3: Koppensnellers

Abnormaliteit, en derhalve ook de navenante ziektebeelden, worden geschapen door de politiek, met name door de hegemonie van een zeker normdenken en die normen en waarden steunen vaker op ficties, meer bepaald op de ficties van een totalitair systeem dat de realiteit (die divergent is) loochent. De bevrijding van de neurodivergentie is daarom vooreerst een aanklacht van zekere wetenschappelijke en culturele paradigma's die mensen totaal weerloos maken door hen een stempel te geven. Chapman schrijft (als ervaringsdeskundige): “I had been disabled by a neuronormative society. This, I came to see, had hindered my learning, my developement, and my prospects right from the beginning of my life. (...)”¹

Maken wij hierbij nog de bedenking dat voor wie als medisch zus of zo bestempeld worden, de verleiding groot is om zich die stigmatisering te laten welgevallen. Ziekte immers, in tegenstelling tot zonde, neemt de schuld bij de betrokkene weg. Maar wat over het hoofd gezien wordt, is dat het kwaad zich bij de betrokkene blijft situeren - geheel onterecht, want dit kwaad ontkiemt aan de exclusie, de uitsluiting, welke een daad is die gesteld wordt vanuit het rijk van de normaliteit - en meer bepaald gaat het om een misdaad omdat verbanning zonder geldige reden de sociale dood van de betrokkene meebrengt, wat hem degradeert tot de categorie van de slaven, die immers ook 'sociaal dood' zijn, zoals betoogd door Dick Harrison die aan de geschiedenis van de slavernij een lijvige studie wijdde.² Stigmatisering geeft, zoals bijvoorbeeld ook (onterechte) verwijten dat doen, een psychische en maatschappelijke druk waaronder men vroeg of laat moet bezwijken omdat de betrokkene gefrustreerd wordt door de discrepantie welke ontstaat tussen het stempel en de realiteit waarop het stempel wordt gedrukt: om de frustratie op te heffen, moet de bestempelde ofwel de maatschappij verwerpen en veranderen, ofwel het stempel aanvaarden, wat wil zeggen: zich gaan gedragen alsof de bestempeling terecht is. Telkens waar zich dat laatste voltrekt, wordt een mens als mens kapotgemaakt. De neuronormatieve maatschappij is zoals het gehele neoliberalisme een koppensneller. Het koppensnellen, een ritueel dat de mannelijkheid moet onderstrepen en waarbij van oudsher de koppen van vijanden worden afgehakt om als trofee te dienen, prijkt heden in een proper medisch kleedje zodat bekomen wordt dat miljoenen slachtoffers van deze waanzin de wereld rond zich gedwee naar de slachtbank laten geleiden.

(Wordt vervolgd)

(J.B., 2 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 2: Helaas geen aprilgrap

Kris Lippeveld, De toren van leviticus (2026)

Met dank aan de kunstenaar 

De 'neurodiversity movement' kwam op in de jaren 1990 en in 1997 sprak de New York Times in dat verband over 'neurological pluralism': in plaats van te spreken over te behandelen ziekten, (maar fundamenteel anders dan in de anti-psychiatrie), ging men alras inzien dat van de nood aan de erkenning van neurodiversiteit werk moest gemaakt worden zoals dat ook gebeurde met de erkenning van biodiversiteit en naast autisme kwamen in dat verband ook onder meer ADHD, bipolaire stoornis en borderline ter sprake, mede door het inzicht dat de oorzaak van die condities niet ligt bij de 'zieke': zij worden vaker uitgelokt door sociale omstandigheden en meer bepaald door persoonlijk sociaal, psychisch en fysiek leed veroorzaakt door onrecht.¹

Ter illustratie hiervan moge hier andermaal verwezen worden naar de 'kast' waarin homo's werden/worden opgesloten (in feite gaat het om een 'kist' waarin zij 'levend begraven' worden) op het ogenblik dat zij - meestal in de puberteit - hun 'probleem' kenbaar maken aan hun ouders of opvoeders die tot voor kort (en in bepaalde gevallen nog steeds) te rade gingen bij de huisarts en/of bij de pastoor. In opdracht van de katholieke macht droegen deze 'vertrouwenspersonen' aan de betrokkene op, zijn of haar 'schande brengende' geaardheid af te zweren, wat het kind in kwestie opzadelde met de overtuiging dat het van nature niet deugde. Het hoeft geen betoog dat de garantie van het eigen 'levensunwerten Leben' (uit Hitlers eugenetica, waar men niet alleen sprak over de 'Vernichtung lebensunwerten Lebens' maar waar die ook voltrokken werd)² geleverd door geliefde vertrouwelingen, de ziel van het betrokken kind meestal voor immer vernielt, waarbij het wordt opgezadeld met dan aan het kind zelf toegeschreven 'psychische aandoeningen'. Waar in het latere leven alsnog verzet hiertegen rijst, zal de betrokkene uiteraard niemand meer kunnen vertrouwen.

Omdat politici opportunistische machtswellustelingen zijn, laat het hen koud wat zij moeten doen om die macht te verwerven en de hoger genoemde katholieke macht, resulterend uit de samenzwering van politiek en even corrupt geloof, reeds in de eerste eeuwen na Christus, maakt zich sterk met uitgelezen teksten waarvan zij het volk voorliegt dat zij de verzekering bezit dat die van goddelijke oorsprong zijn. Die opvattingen mogen dan al volledig achterhaald zijn: nog steeds leest men de levieten aan wie het aandurven om te rebelleren tegen deze vormen van repressie en oppressie welke leiden tot de legitimatie van onder meer discriminatie, racisme en slavernij. In die gevallen worden de slachtoffers van deze niet geringe misdaden die vaak leiden tot moord en tot genocide, supplementair gestraft waar zij op de koop toe voor hun 'afwijking' de schuld in de schoenen geschoven krijgen, zodat zij naast 'abnormaal' ook nog eens tegelijk als ziek en als zondig worden bestempeld: als zondig door de religie en als ziek door de verlichte religie of de wetenschap, in casu de medische wetenschap, aan wie helaas de hoger beschreven arrogantie van alwetendheidswaanzin moet toegeschreven worden.³

In de marge van die afschuwelijke praktijken (die wij naar een voltooid verleden tijd wensen) die bekrachtigd worden middels religieuze teksten waarvan leiders van de betrokkenen religie garanderen dat hun auteur God zelf is, ontstaat geëngageerde kunst, getuige bijvoorbeeld De toren van leviticus (sic! 'leviticus' zonder kapitaal) van andermaal de kunstschilder Kris Lippeveld: de 'ivoren' toren van de farizeeën die een wet dicteren met beneden in de greppel de slachtoffers die zij aldus maken en die alsnog proberen om de onrechtplegers ter verantwoording te roepen. Echter, zoals inmiddels mocht blijken uit hun 'reacties' inzake kindermisbruik in de kerk, verkiezen de verantwoordelijken het om in hun toren te blijven totdat de storm over is om daarna prompt terug te keren en hun aloude posities in te nemen, alsof er geen vuiltje aan de lucht is.

(Wordt vervolgd)

(J.B., 1 april 2026)