ZIMBARDO,
P & J. BOYD, De tijdparadox. Ontdek
wat je relatie met tijd zegt over je persoonlijkheid. (Vert. The Time Paradox, 2008) Utrecht/Apen,
2009, 320 pp. ISBN 978 90 215 4539 4
Denkt u
vaak aan de kansen die u gemist hebt? Geniet u van verhalen over gezellige
avonden rond de kachel? Neemt u de meeste beslissingen in een opwelling? Maakt u
lijstjes en streept u gedane taken af? Of vindt u dat u niet echt plannen kunt
maken voor de toekomst omdat alles zo veranderlijk
is?
In de
afgelopen twintig jaar hebben Philip Zimbardo, gerenommeerde emeritus hoogleraar
psychologie, en John Boyd, wetenschappelijk onderzoeker, duizenden mensen
ondervraagd, geobserveerd en de gegevens geanalyseerd. Ze kwamen tot de
ontdekking dat geen twee mensen ten opzichte van tijd eenzelfde houding
aannemen. Er zijn mensen voor wie het verleden belangrijk is, anderen leven
vooral in het heden, nog anderen richten zich op de toekomst.
Onze
houding tegenover de tijd heeft iets paradoxaals. We gebruiken de tijd om onze
uren en dagen in te delen en belangrijke levensmomenten zoals geboorten,
verjaardagen en sterfgevallen te markeren. Af en toe treft het ons hoe snel de
tijd voorbij gaat. We beseffen echter zelden hoe ingrijpend ons leven bepaald
wordt door onze houding tegenover de tijd. Die beïnvloedt uiteenlopende zaken
als levensstijl, keuzes en beslissingen op korte en lange termijn, opleiding en
maatschappelijke vooruitzichten, sociale status, omgang met geld, zakelijke
beslissingen en politieke voorkeur. We zijn echter zo vergroeid met ons
tijdsperspectief dat we het vanzelfsprekend vinden.
Dat kan
betekenen dat we de nadelen ervan niet meer onderkennen of niet zien hoe we er
iets kunnen aan veranderen. Op zichzelf is elk tijdsperspectief immers
problematisch. Ieder mens filtert informatie door zijn of haar eigen
tijdsperspectief en bekomt daardoor een vertekend beeld van de werkelijkheid. Op
het verleden gerichte mensen zijn vaak te voorzichtig, op het nu gerichte mensen
sparen te weinig, en op de toekomst gerichte mensen genieten te weinig van het
nu.
Een
evenwichtig tijdsperspectief stelt ons in staat te leren van het verleden, te
genieten van het heden en plannen te beramen voor de
toekomst.
Zon
optimaal tijdsperspectief ligt volgens Zimbardo en Boyd voor iedereen in het
bereik. Ons tijdsperspectief is immers niet bepaald door genetische of kosmische
factoren. We hebben het aangeleerd onder invloed van cultuur, opvoeding,
sociaal-economische en politieke omstandigheden en persoonlijke ervaringen. En
naarmate we ons ontwikkelen en ouder worden gaan we de tijd weer anders
beleven.
In hun
boek reiken de auteurs inzichten aan waarmee je kan herkennen hoe je
persoonlijke tijdsperspectief jouw gedachten, gevoelens en handelingen
beïnvloedt. In het eerste deel verkennen zij de zes verschillende
tijdsperspectieven die ze in hun onderzoek hebben ontdekt en door welke factoren
ze worden gevormd. Met behulp van een vragenlijst kan je ontdekken hoe jouw
tijdsperspectief eruit ziet en hoe evenwichtig het is.
In het
tweede deel werken ze de fundamentele invloed van tijd en tijdsperspectief op
ons dagelijkse leven en verschillende levensdomeinen uit. Onze persoonlijke
tijdsbeleving houdt kansen in maar kan ook valkuilen verbergen.
Met deze
nieuwe inzichten over het tijdsperspectief kunnen we ons voordeel doen, zeggen
Zimbardo en Boyd. Omdat we het aangeleerd hebben kunnen we ons tijdsperspectief
ook veranderen wanneer het ons leven belast. In het laatste hoofdstuk reiken de
auteurs richtlijnen aan voor het ontwikkelen van een optimaal, uitgebalanceerd
tijdsperspectief waarmee we effectiever en bewuster met tijd om kunnen
gaan.
Dit boek
is zowel informatief als een zelfhulpboek. Je maakt kennis met een intrigerende
en originele kijk op de heel uiteenlopende manieren waarop individuele mensen,
groepen en zelfs hele naties omgaan met gebeurtenissen en veranderingen. Kijken
door de bril van het tijdsperspectief maakt moeilijk te begrijpen gedrag en
maatschappelijke fenomenen vaak beter verklaarbaar én verteerbaar.
Je krijgt
bovendien handvatten aangereikt hoe je de tijd kunt aanwenden om meer kansen te
benutten en minder spijtmomenten te kennen.
De visie
van Zimbardo en Boyd is niet alleen plausibel, ze is wetenschappelijk stevig
gefundeerd. Ze is niet alleen gebaseerd op hun eigen onderzoeksbevindingen maar
ook op inzichten uit verschillende psychologische stromingen en andere
onderzoeksgebieden.
Dit boek
geeft je een frisse kijk op mensen. Je krijgt heel wat te verwerken maar dank
zij de vlotte en toegankelijke schrijfstijl blijft het allemaal goed
verteerbaar.
ZIEGLER, J., De haat tegen het Westen. Het verhaal van de
economische oorlog tussen arme en rijke landen. (Vert. La Haine de
lOccident, 2008) Adam, Uitg. Balans, 2010, 266 pp. ISBN 978 94 600 3286
8
Sedert de aanslagen op het WTC in 2001 is het Westen in verhoogde staat
van paraatheid. Het mondiale terrorisme kan gelden als een symptoom van de
groeiende haat van de volkeren van het Zuiden tegen het Westen. Jean Ziegler, oud-hoogleraar
sociologie in Genève en voormalig speciaal gezant voor de Verenigde Naties,
onderzoekt waar deze afkeer vandaan komt en waarom hij nog steeds
toeneemt.
De haat wortelt in de eerste plaats in het verleden. De
volkeren van het Zuiden ervaren zichzelf als slachtoffers van twee misdaden van
het Westen: de slavenhandel en de koloniale verovering. Die brachten overal en
altijd de vernietiging van de cultuur mee, van de eigen identiteit, van het
culturele geheugen en de emotionele banden van de onderdrukte volken. Daarvoor
eisen ze rechtsherstel, financiële compensatie en boetvaardigheid.
En de
haat neemt toe omdat de westerse landen een koloniale politiek blijven voeren.
De democratische waarden die ten grondslag liggen aan de grondwetten van de
westerse landen stoppen bij de grens. Het Westen schrijft anderen de wet voor
maar past ze zelf niet toe. Ondanks alle retoriek over universele waarden van
gelijkheid, vrijheid en zelfbeschikking legt het de landen van het Zuiden een
economisch systeem op waar het vooral zelf rijker van wordt.
Van op de
eerste rij observeerde Ziegler de arrogantie waarmee het Westen multilaterale
onderhandelingen blokkeert. Het streven van de volkeren uit het Zuiden naar een
billijke en rechtvaardige wereldorde wordt noch gehoord noch begrepen. In het
afgelopen decennium hebben de westerse mogendheden, gesteund door het IMF en de
Wereldhandelsorganisatie, een beleid gevoerd dat rampzalig heeft uitgepakt voor
de onderontwikkelde landen. Nergens ter wereld is er substantiële vooruitgang
geboekt in de voorgenomen strijd tegen epidemieën, honger, extreme armoede,
vrouwendiscriminatie en gebrekkig schoolbezoek. Dit waren in 2000 nochtans de
Millenniumdoelstellingen van de Verenigde Naties.
Daartegen wordt vaak
ingebracht dat de deplorabele toestand van de bevolking in de landen van het
Zuiden door hun eigen machthebbers geschapen en bestendigd wordt. Die corrupte
inlandse despoten kunnen echter slechts aan de macht blijven omdat ze in de
kaart spelen van de Westerse economische belangen. Ziegler beschrijft de
wraakroepende situatie in Nigeria, de achtste olieproducent ter wereld. De
oliewinning zou het land steenrijk kunnen maken en iedere inwoner scholing,
gezondheidszorg en een behoorlijk inkomen bieden. Onder een ijzeren regime, dat
iedere vorm van opstand onwaarschijnlijk maakt, heersen echter uitzichtloze
armoede en schrijnende ongelijkheid.
Daartegenover plaatst hij het
hoopvolle verhaal van Bolivia. Na 500 jaar uitbuitende kolonisatie en
meedogenloze onderdrukking werd daar de eerste indiaanse president in
Zuid-Amerika verkozen. Op doordachte en vreedzame wijze heeft deze de
natuurlijke rijkdommen genationaliseerd en de meerinkomsten aangewend ter
bestrijding van de armoede. Toch is ook daar niet alles goud wat blinkt. De
veranderingen verlopen traag en moeizaam en er moet weerwerk geboden worden
tegen demagogen die etnisch nationalisme en racisme prediken.
Identiteit
en wereldburgerschap zijn echter niet met elkaar in tegenspraak, zegt Ziegler.
Alle mensen verlangen naar gezondheid, onderwijs, kennis, bestaanszekerheid,
vast werk, een regelmatig inkomen, ze willen allemaal hun gezin beschermen tegen
vernederingen, hun burgerlijke en politieke verantwoordelijkheden kunnen
uitoefenen, ver van alle willekeur, beschermd tegen onheil dat hun waardigheid
aantast. Het hangt af van de solidariteit van het Westen met het zuidelijk
halfrond of er een leefbaarder, waardiger wereld komt met respect voor de
mensenrechten, een eerlijke verdeling van hulpbronnen, gerechtigheid en gelijke
behandeling van alle landen.
Als lid van de commissie voor de
mensenrechten van de Verenigde Naties heeft Jean Ziegler de hele wereld bereisd.
Daardoor heeft hij een goed inzicht gekregen in wat niet-westerse mensen
beweegt. Zijn vlijmscherpe aanklacht tegen de wijze waarop de westerse
mogendheden zich de zeggenschap over de wereldpolitiek en economie eenzijdig
toe-eigenen kan ons moeilijk onberoerd laten.
Bij
dat rauwe verhaal blijf ik toch zitten met een wrang en onvoldaan gevoel. Ziegler
klaagt aan maar draagt slechts algemene, sloganeske oplossingen aan.
Moet ik mij bovendien schuldig voelen over wat de machtigen der aarde
uitvreten? Als zelfs de auteur, die deel uitmaakte van een VN-commissie, zo
machteloos bleek, kan dit toch zeker niet zijn bedoeling geweest zijn. Gewone
stervelingen hebben een gering aandeel in de onrechtvaardige behandeling van de
Zuiderse volkeren, zowel in het verleden als in het heden.
Het verhaal van Ziegler is dus zeker eenzijdig en doet geen recht aan de
complexe realiteit van de verhoudingen tussen de geïndustrialiseerde wereld en
de ontwikkelingslanden, en deze binnen die landen zelf. Maar het
geeft weer hoe de Zuiderse volkeren tegen die machtsverhoudingen aankijken. En het
confronteert ons zonder omhaal met de ongemakkelijke realiteit dat onze
welvaart voor een groot deel op hun onmenselijke levensomstandigheden gebouwd
is.
DEWAELE,
L., Achter slot en grendel. De
verworpenen van de rechtsstaat. Roeselare, Roularta Books, 2010, 288 pp.
ISBN 978 908679 327 3
Na
een aantal hectische jaren als regiojournalist had Luc Dewaele genoeg van de
lokale politiek. Hij nam deel aan het examen voor penitentiair beambte of
gevangenbewaarder. Voor zijn omgeving was dit moeilijk te begrijpen. De omgang
met verdachten en veroordeelden wordt algemeen beschouwd als vuil werk, iets
wat je doet als je geen alternatief vindt. Voor de goegemeente zijn
gevangenissen de afvalbak van de samenleving, het riool van de rechtsstaat.
Luc Dewaele kwam er terecht op een andere planeet. Een gevangenis lijkt op een
dierenasiel, zegt hij. Mensen die om de meest uiteenlopende redenen werden
opgesloten, leven er in een kunstmatige minisamenleving met heel verscheidene
talen, afkomst, cultuur en religie. Het gedwongen samenleven roept veel irritatie
op en leidt vaak tot ernstige spanningen. De meeste bewoners zitten bovendien
slecht in hun vel.
Wie is, na de gedetineerde zelf, beter in staat het gevangenisleven te vatten
dan de gevangenbewaarder? Dewaele ontrafelt het merkwaardige gevangenisleven in
al zijn aspecten. We lezen over het delicate omgaan met mensen die een misdrijf
hebben gepleegd, over hun houding tegenover het onrecht dat ze hebben
aangericht, over spijtbetuigingen en goede voornemens, maar ook over schijnbare
onverschilligheid en misplaatste trots.
Met verve beschrijft hij de aparte relatie tussen de gevangene en de
gevangenbewaarder en de verschillende rollen die de cipier vervult. Nu eens is
hij vertrouwenspersoon, dan weer klaagbank, beschermer van de zwakkeren of
vertegenwoordiger van de overheid. Het is een continue zoektocht naar het broze
evenwicht tussen dwang en menselijkheid, tussen gezag en gemoedelijkheid,
tussen onverbiddelijkheid en mededogen. Door het intensieve contact moet de
gevangenbewaarder op de duur wel de evenmens zien, al gaat het om een
misdadiger. Alleen een onmens blijft onverschillig voor de angst, het verdriet
en de hulpeloosheid die dagelijks bij celbewoners valt waar te nemen.
Het is een dwaze mythe, zegt Luc Dewaele, dat het in de gevangenis goed toeven
zou zijn, en dat gedetineerden het best naar hun zin hebben omdat ze tv kunnen
kijken, aan sport mogen doen, bezoek ontvangen en studeren. Vrijheidsberoving
is een zware straf. Ook geharde gangsters, die bewust het criminele pad
opgingen en hun celstraf dubbel en dwars verdienen, kost het veel moeite.
Het gevangenisleven zit immers vol met frustraties. Strafinrichtingen zijn van
nature autoritair van karakter, er is hooguit beperkte inspraak mogelijk. In de
gevangenis staat men iedere dag voor voldongen feiten. Gevangenen moeten de
tijd doden, zijn permanent onvoldaan en ongelukkig en vervreemden van de
maatschappij. Door de emotionele stress krijgen veel mensen lichamelijke en
psychische problemen. Er zijn maar weinig gedetineerden die geen verdriet
meesleuren.
Daarmee weerlegt hij de hardnekkige vooroordelen en misverstanden over de
gevangenis en zijn bewoners. De roep van rechts om het strafbeleid in de
gevangenissen te verstrakken, zelfs ten koste van elementaire mensenrechten,
heeft geen enkele zin en zou zelfs contraproductief werken. Het is niet de
bedoeling van het strafrecht om wraak te nemen of mensen te breken maar om ze
opnieuw te integreren in de maatschappij.
Dit boek verschaft eerlijke informatie over een wereld die meestal verborgen
blijft. Het laat ons ook kennis maken met een beroep dat ten onrechte weinig
maatschappelijke waardering krijgt. Gevangenbewaarders vervullen dag na dag een
moeilijke en ondankbare taak. In het belang van de rechtstaat, van de
slachtoffers en van de hele gemeenschap zetten ze zich in voor een menselijke
omgang met de verstotenen van de samenleving.
De auteur heeft zijn boek geschreven voor een ruim publiek. Het laat zich zeer
vlot lezen. Korte algemene beschouwingen worden ruim geïllustreerd met
sprekende voorbeelden uit eigen praktijkervaring. In het belang van de privacy zijn alle persoonlijke gegevens van de gevangenisbewoners en -medewerkers onherkenbaar gemaakt.
Wegens de informatieve waarde en de nadruk op een menselijke benadering een echte aanrader!
VAN ROSSEM, M., Waarom is de burger
boos? Maarten van Rossem over hedendaags populisme. Adam, Uitg. Nw Adam,
2010, 126 pp. ISBN 978 90 468 0705 7
Ja, waarom is de burger eigenlijk
boos? In dit dunne boekje buigt de Utrechtse hoogleraar Maarten van Rossem zich
over de opkomst en bloei van de moderne populistische bewegingen, in het
bijzonder die in Nederland.
De burger maakt zich zorgen over de
omvangrijke immigratie en de vermeende negatieve effecten daarvan op de
Nederlandse samenleving. Vooral de moslimimmigranten en hun kinderen gedragen
zich zo anders dat ze door veel Nederlanders als bedreigend worden ervaren. Ze
vrezen dat hun eigen cultuur op termijn in de verdrukking komt. En de burger is
boos op de traditionele partijen die het immigratieprobleem in zijn ogen jaren
hebben laten versloffen.
Populistische partijen in heel Europa hebben
deze zorgen een naam gegeven. Ze beweren met steeds radicalere maatregelen iets
te zullen doen aan de nakende islamisering van de nationale cultuur. Het is
vijf voor twaalf. Als we nu geen radicale maatregelen nemen, is het binnen
enkele decennia afgelopen met onze cultuur.
Het kernidee van elke
populistische beweging is de theorie dat het volk een werkelijk bestaand en
levend organisme is, één en ondeelbaar, homogeen en deugdzaam. Het volk heeft
een zeer specifieke eigen cultuur en levenswijze, die wortelt in zijn
geschiedenis. Wie niet deelt in de historisch bepaalde cultuur en levenswijze
van het volk, behoort tot de gevreesde anderen.
Volgens de populisten
hebben de traditionele partijen het volk in de steek gelaten. Ze zijn elitair en
alleen uit op eigen voordeel. Het volk wordt door hen gemanipuleerd, betutteld
en uitgebuit. Er is een samenzwering aan de gang tegen het volk. De populisten
claimen het volk werkelijk te vertegenwoordigen en beweren te staan voor de ware
volkswil. Zij zijn de enige ware democraten.
Populisten hebben al succes
sinds de democratie bestaat. De democratie mag dan wel heerschappij van het volk
door het volk betekenen, het is niet het volk zelf dat regeert. De
vertegenwoordigende democratie kent ingewikkelde instellingen zoals de
rechtsstaat, het parlement met twee kamers en de politieke partijen. Die geven
de burgers-kiezers vaak het gevoel dat zij niets te vertellen hebben. De
parlementaire democratie mag dan het enige stabiele, goed gecontroleerde
democratische systeem zijn dat we kennen, ze lokt altijd weer een gevoel van
machteloosheid uit.
In die kloof tussen belofte en werkelijkheid van de
democratie, het democratisch tekort, vindt het populisme een vruchtbare bodem.
Als de omstandigheden gunstig zijn zal er geregeld een populistische beweging
groeien die stelt dat het tijd wordt dat de burgers eindelijk eens echt aan de
macht komen en die belooft dat alles anders wordt als zij het voor het zeggen
krijgen.
Soms vervult het populisme een nuttige signaalfunctie. Het
brengt problemen aan de orde die de traditionele partijen onvoldoende hadden
opgenomen. Het gebeurt ook dat een bestaande partij haar oorspronkelijke
programma heeft verlaten en een deel van haar kiezers verweesd heeft
achtergelaten. Dan kan een populistische beweging het linkse of rechtse gat in
de markt vullen.
Toch ziet van Rossem meer nadelige effecten. Het
populisme staat vijandig tegenover het democratische systeem. Populisten hebben
niets op met democratische besluitvorming, noch binnen de beweging zelf, noch in
de politieke realiteit. Ze geloven in charismatisch leiderschap en willen
grondwettelijke vrijheden afschaffen. Doordat zij de parlementaire democratie
permanent verdacht maken als een schijndemocratie, brengen de populisten de
democratie, die al twee eeuwen voor stabiliteit zorgt, grote schade toe. Zij
scheppen een klimaat van permanent wantrouwen en systeemvijandigheid zonder dat
ze een werkbaar alternatief bieden.
Het hedendaagse populisme is volgens
van Rossem geen nieuw fascisme of racisme. Het is een defensieve reactie op wat
als onmiddellijke bedreiging van de eigen cultuur wordt ervaren. Dit mag dan
correct zijn, met zijn opvattingen over het charismatische leiderschap en zijn
nationalistische ideeëngoed draagt het er wel de kiemen van. Zo vormt het een
permanente bedreiging voor de rechtsstaat.
Het moderne populisme wordt
bovendien gesteund door de televisie. Die leent zich bij uitstek voor de
populistische stijl. Dat leidt ertoe dat ook de traditionele politici zich
populistisch gaan gedragen en zich gemakzuchtig aansluiten bij de retoriek van
de systeemvijandigheid. Ze worden daarbij gestimuleerd door een groot deel van
de journalisten, dat zijn heil zoekt in een simpel moralisme, zonder nauwkeurig
en onsentimenteel te analyseren hoe de macht eigenlijk werkt.
Valt er
iets te doen aan de regelmatige populistische oprispingen die de stabiliteit van
de vertegenwoordigende democratie bedreigen? Van Rossem meent van niet. Het
democratische tekort zal altijd blijven, de burger zal zich nooit helemaal
vertegenwoordigd voelen. Een democratische samenleving drijft nu eenmaal altijd
op compromissen waarin niet iedereen zich helemaal kan vinden. De parlementaire
democratie heeft echter al twee eeuwen bewezen het enige systeem te zijn dat
maatschappelijke stabiliteit verschaft. Maar ze zal nooit perfect zijn omdat ze
menselijk is.
Maarten van Rossem schetst de historische context waarin
het naoorlogse populisme kon groeien en gedijen. Hij trekt niet van leer tegen
de populistische bewegingen maar ontkracht vakkundig en bedaard een aantal
hardnekkige beweringen en mythes van de populistische beweging zoals die zich in
Nederland in verschillende gedaantes heeft aangediend. Zijn betoog is zeer
inzichtelijk en laat zich zeer vlot lezen.
Ook voor niet-Nederlanders een
aanrader zonder meer!
STERN, J., Terreur in naam van
God. Waarom religieuze terroristen doden. (Vert. Terror in the name of
God) Utrecht, Uitg. Spectrum, 2004, 384 pp. ISBN 90 712 0627 0
Met
terrorisme kan je op twee manieren omgaan. Je kan het bestrijden en je kan
proberen het te begrijpen. De tweede benadering geniet de minste populariteit.
Als we echter het terrorisme effectief willen bestrijden, moeten we ons kunnen
verplaatsen in het leed en de frustraties die eraan ten grondslag liggen, zegt
Jessica Stern. Ze is
hoofd van de afdeling terrorisme aan Harvard Law School en een van s werelds
belangrijkste terrorismedeskundigen, en ging met terroristen
praten.
Veruit de meeste terroristische aanslagen worden tegenwoordig
gepleegd uit naam van een, bij voorkeur monotheïstische, religie. Daarbij spant
het Islamitisch terrorisme de kroon. Dat was ook al zo toen Stern onderzoek deed
en haar boek schreef. Ze reisde vier jaar lang de wereld rond en interviewde
leiders en leden van christelijke, joodse en islamitische extremistische
groeperingen. De beweegredenen van religieuze terroristen blijken zeer
gelijkaardig te zijn.
In het eerste deel van haar boek onderzoekt ze
waarom iemand zich aansluit bij een religieuze terroristische beweging en er bij
blijft, zelfs als de activiteiten indruisen tegen de eigen strikte morele
waarden. Waarom doen religieuze terroristen wat hun geloof hen
verbiedt?
Mensen worden terrorist om zeer verschillende redenen, die
bovendien in de loop van de tijd kunnen veranderen. Die hebben nagenoeg altijd
te maken met wrok en persoonlijke grieven van verschillende aard. Binnen de
groepering krijgen mensen het gevoel dat ze waardevol zijn, omdat ze kunnen
bijdragen tot een verheven missie: de zuivering van de wereld. De overtuiging
een geestelijke roeping te hebben bezorgt hen bovendien een geluksgevoel, een
soort roes.
Soms wordt een terreurdaad gesteld door een eenzame wreker,
maar meestal gaat het om de actie van een kleine of grote organisatie. In het
tweede deel onthult Stern hoe deze organisaties omgaan met hun leden, hoe ze aan
geld komen, hoe ze zich organiseren en hoe ze leden rekruteren en warm houden.
Het belangrijkste aspect is de missie: het verhaal van Wij tegen Zij, van zuiver
tegen onzuiver. De Ander wordt afgeschilderd als een vijand, een monsterachtige
bedreiging. Het vermogen van een rekruut om mee te voelen met zijn slachtoffer
wordt daarmee tot zwijgen gebracht.
Zonder dit mission statement zou de
organisatie zich nauwelijks onderscheiden van een georganiseerde misdaadbende.
Leiders zijn tegelijk baas over en inspiratiebron voor hun volgelingen. Ze
versterken welbewust gevoelens van vernedering en vervreemding om jongemannen te
betrekken in een heilige oorlog.
Het leiden van een terreurorganisatie
vergt vaardigheden die vergelijkbaar zijn met de vereisten voor het leiden van
een bedrijf of een niet-gouvernementele organisatie. De multinationale
terroristenleider van nu is een ondernemer die missie, geld en marktaandeel bij
elkaar brengt. Heel veel energie gaat naar de fondsenwerving en de banden met
andere, vaak criminele, organisaties.
In een aantal gevallen kwamen
individuele leden er achter dat hun leiders niet zozeer toegewijd waren aan de
goede zaak, als wel aan hun eigen financiële welzijn. Voor veel strijders uit
het middenkader, die Stern voor haar boek ondervroeg, vormt de heilige oorlog
een lucratieve onderneming. Ook als ze niet meer in de missie geloven zijn ze
uiteraard niet geneigd de zaak te verlaten. Heilige oorlogen worden alleen maar
voortgezet als organisaties en individuele mensen daar baat bij hebben, hetzij
psychologisch hetzij financieel.
De grootste en meest succesvolle
terroristische organisaties bloeien daar waar er een groot aanbod is van
jongemannen die zich vernederd en achtergesteld voelen, waar gewone banen
moeilijk te vinden zijn en een alledaags burgerbestaan hen niet het gevoel geeft
dat ze waardevol en belangrijk zijn. Dit is vooral het geval in staten met
zwakke en corrupte regeringen, die er niet in slagen een economisch en sociaal
beleid te voeren waarbij de bevolking baat heeft. Als daar dan leiders opstaan
die weten hoe ze die gevoelens moeten uitbuiten, en als een deel van de
samenleving om welke reden dan ook bereid is hen te financieren, is de basis
voor een heilige oorlog gelegd.
Stern formuleert tenslotte zeer
gevarieerde besluiten en aanbevelingen voor het beleid. Dat moet in de eerste
plaats aan actieve terrorismebestrijding doen. Maar de verantwoordelijken moeten
evenzeer beseffen dat het eigen beleid de grieven van mogelijke terroristen kan
rechtvaardigen. Economisch en politiek beleid dat in de kaart speelt van
corrupte machthebbers en falende staten, geeft hen alleen maar meer redenen tot
actie.
Het speelt bovendien in de kaart van terroristische leiders als
men de verschillen tussen mensen benadrukt of groepen mensen in een samenleving
gaat demoniseren. Daar spinnen ze alleen maar garen bij. Dit past immers
volkomen in hun missie en verschaft hen argumenten voor de enige weg die hen
voordeel oplevert, die van het geweld.
Gegeven het feit dat dit boek in
2003 verscheen, hebben de inspanningen en inzichten van Jessica Stern in ieder
geval niet veel invloed gehad op de binnen- en buitenlandse politiek van het
Westen, de Verenigde Staten op kop. Ongetwijfeld is er intussen veel
veranderd op de concrete terroristenscene. De algemene inzichten en conclusies
van Stern blijven echter leerrijk en zijn nog altijd brandend
actueel.
Dit werk levert een onthutsend beeld van individuen en
organisaties die religie gebruiken om nietsontziend en willekeurig geweld te
rechtvaardigen in hun streven naar politieke macht. De terreurbusiness blijkt
een ongelooflijk ingewikkelde onderneming met belangenverstrengeling in alle
geledingen van een samenleving.
Het boek houdt het midden tussen een
journalistiek verslag en een theoretische uiteenzetting. Voor mij mocht het
laatste aspect wat nadrukkelijker uitgewerkt zijn.
HANNAM, J., Gods
filosofen. Hoe in de Middeleeuwen de basis werd gelegd voor de moderne
wetenschap. (Vert. Gods Philosophers. How the Medieval World Laid the
Foundations of Modern Science) Adam, Uitg. Nw. Adam, 2010, 448 pp. ISBN
978 90486 0791 0
De wieg van de moderne wetenschap stond bij de antieke
Grieken. Het middeleeuwse Europa heeft het stokje echter laten vallen. In de
zestiende eeuw hebben Copernicus en Galilei het weer opgeraapt.
Zo heb ik
het geleerd en zo wordt ook algemeen gedacht. Zelfs historici, die beter
zouden moeten weten, lijken nog steeds aan te nemen dat de duizend jaren tussen
de ondergang van het Romeinse Rijk en de Renaissance een periode was van
geestelijke stilstand. Ze blijven bovendien van mening dat iedere geringe
ontwikkeling door de Kerk werd tegen gehouden. Recent onderzoek heeft
daarentegen aangetoond dat er in de Middeleeuwen een enorme vooruitgang op het
gebied van wetenschap, technologie en cultuur werd geboekt.
Het kompas,
papier, de drukkunst, stijgbeugels en buskruit, alle afkomstig uit het Verre
Oosten, maakten hun opwachting in West-Europa tussen 500 en 1500. De Europeanen
ontwikkelden ze tot een veel hoger niveau dan elders het geval was.
Ondertussen vond men in het middeleeuwse Europa de bril, de mechanische
klok, de windmolen en de hoogoven uit. Lenzen en cameras, vrijwel alle soorten
machines en de industriële revolutie zelf danken allemaal hun ontstaan aan de
vergeten uitvinders van de Middeleeuwen. Nog belangrijker is dat in de
Middeleeuwen de basis werd gelegd voor de grootste prestatie van de westerse
beschaving: de moderne wetenschap.
In dit boek bundelt de Britse
wetenschapshistoricus James Hannam de resultaten van het onderzoek naar de
middeleeuwse natuurfilosofie. Hij toont met brio aan dat een groot deel van de
wetenschap en technologie, die we nu als vanzelfsprekend beschouwen, een
middeleeuwse oorsprong heeft.
Zodra middeleeuwse geleerden de hand konden
leggen op het werk van de klassieke Grieken ontwikkelden ze denksystemen waarmee
de wetenschap het veel verder kon brengen dan in de antieke wereld ooit het
geval was geweest. De eerste universiteiten werden gesticht in de twaalfde
eeuw. Daar werd de academische vrijheid beschermd tegen de bemoeizucht van de
vorst. Deze instellingen hebben het wetenschappelijk onderzoek altijd een veilig
onderdak geboden.
Hun wetenschappelijke activiteiten werden bovendien
actief gesteund door de Katholieke Kerk. Omdat de natuur werd beschouwd als een
weerspiegeling van de creativiteit van haar Schepper, was het onderzoek van de
natuurlijke wereld een godsdienstige plicht. De Kerk adopteerde de antieke
Griekse filosofie en gaf er een christelijk tintje aan. Zolang
natuurfilosofen geen uitspraken deden die indruisten tegen de kerkelijke leer en
zich niet begaven op het terrein van de theologie, de koningin der
wetenschappen, mochten ze vrij speculeren zoveel ze wilden. De Kerk heeft nooit
iemand vanwege wetenschappelijke ideeën op de brandstapel gezet.
Maar om
de wetenschap in de Middeleeuwen naar waarde te kunnen schatten moet men door de
ogen van de middeleeuwer kijken. Die geloofde net als wij dat wereld op een
rationele, samenhangende manier functioneerde. Het was alleen niet de manier
waarop wij denken dat hij functioneert.
Voor moderne mensen die er een
naturalistisch wereldbeeld op na houden ís het universum er gewoon. Het heeft
geen doel of functie en we hoeven er niet naar te zoeken om te weten hoe het
werkt. Alle verklaringen die uitgaan van een doel zijn wetenschappelijk
gesproken zelfs ongeldig. De kern van het middeleeuwse wereldbeeld
daarentegen was dat alles en iedereen een doel had. Niets gebeurde zomaar, niets
bestond toevallig. De ultieme stuurman van het universum was God en hij had
alles met een bestaansreden begiftigd.
We mogen de middeleeuwse
wetenschap ook niet beoordelen met de moderne wetenschappelijke standaarden. De
denkers in de Middeleeuwen voerden geen experimenten uit maar probeerden door
logisch redeneren hun inzicht in de natuur te vergroten. Ze lazen de werken van
tal van autoriteiten en wogen ze tegen elkaar af. De natuurfilosofen waren
dol op logische
constructies en bouwden door middel van filosofische speculatie theorieën op
over de werking van de natuur. Hun theorieën klopten vaak niet en komen ons
bijgelovig voor, maar ze waren op een vlekkeloze logica gebaseerd.
In
een chronologisch overzicht defileert een keur van ingenieuze en vernieuwende
denkers. Ze cultiveerden de rede, een geschenk van God, als belangrijkste
kennisinstrument. Ze legden onder andere de wiskundige basis waarmee de latere
natuurwetenschappen hun waarnemingen konden ondersteunen. De natuurfilosofen
van de Middeleeuwen maakten de moderne wetenschap denkbaar. Ze maakten ze
aanvaardbaar in een christelijke context en creëerden een samenhangende en
logische visie op de wereld.
James Hannam doorprikt de mythes over een
verfrissende Renaissance en wetenschappers die schijnbaar uit het niets tot
belangrijke theorieën en conclusies kwamen. Galilei leverde een
indrukwekkende prestatie. Hij bracht bijeen wat al eerder was verricht, gooide
de enorme hoeveelheid materiaal weg die irrelevant of gewoonweg onjuist was en
bewees vervolgens de rest met gecontroleerde experimenten en briljante betogen.
Hij was de grondlegger van een nieuw soort wetenschap, maar hij bouwde voort op
middeleeuwse funderingen. Copernicus en Galilei stonden op de schouders van
reuzen.
Dit boek heeft mijn visie op de Middeleeuwen veranderd. Ik heb
een onvermoede hoeveelheid ondergesneeuwde kennis ontdekt en een stoet
kleurrijke en boeiende figuren over wie ik zeker nog meer wil weten. Het is een
doorwrocht en indrukwekkend werk. Het betoog is inzichtelijk opgesteld,
ingedeeld in relatief korte hoofdstukken en zeer leesbaar geschreven. Mijn enige
probleem waren de ontoereikende restanten van mijn elementaire kennis over
wiskunde en fysica. Het was echter een gelegenheid om ze op te frissen.
JUDT, T., Het land is moe. Verhandeling over onze
ontevredenheid. (Vert. Ill Fares The Land) Adam/Apen, Uitg. Contact, 2010, 239 pp. ISBN 978 90 254 5909
3
Dertig jaar lang reeds zien we in onze samenleving een
kritiekloze bewondering voor een onbegrensde vrije markt, het waandenkbeeld van
de onbeperkte groei en minachting voor de openbare sector. Het overheidsbeleid
wordt niet beoordeeld op basis van zijn bijdrage tot het algemeen welzijn maar
uitsluitend op basis van economische rendabiliteit.
Je zou denken dat de economische crisis van 2008 ons wakker geschud
heeft. Drastisch overheidsingrijpen heeft toen de faillissementen van hele
landen en de instorting van het bankwezen voorkomen. Toch blijft de staat de kop
van jut. Als je de critici mag geloven, dan is hij de vijand van vrijheid en
vooruitgang. Men blijft roepen dat de overheid afgeslankt moet worden wegens te
duur en economisch inefficiënt. Alhoewel ze de enige instantie is die voor
stabiliteit zorgt, wordt de overheid belasterd als bron van economisch
disfunctioneren.
In Europa bestaat echter nergens een draagvlak voor de afschaffing
van de openbare gezondheidszorg, de beëindiging van het gratis dan wel
gesubsidieerd onderwijs of het terugdringen van de overheidsbemoeienis met het
openbaar vervoer en andere essentiële diensten. Het is dan ook opmerkelijk dat
de sociaaldemocraten, de meest prominente pleitbezorgers van de overheid ten
bate van het collectieve welzijn, het sinds het begin van de financiële crisis
in Europa vrijwel zonder uitzondering slecht hebben gedaan in de verkiezingen.
Wat is er aan de hand?
Al een
hele generatie zijn de sociaaldemocraten en hun progressieve en liberale
geestverwanten in de verdediging. Bij kiezers die het bestaan van instituties,
wetgeving, diensten en rechten uit een voorbije periode als vanzelfsprekend
ervaren, vindt hun verhaal geen weerklank. Een pleidooi voor de publieke sector
wordt als conservatief en oubollig voorgesteld, als teken van gebrek aan
dynamiek.
We zijn echter vergeten dat nauwelijks een eeuw geleden al die
voorzieningen nog ondenkbaar waren. Ze waren een zeer efficiënt antwoord op de
sociale en economische onzekerheid in de eerste helft van de 20e
eeuw, die ons twee vernietigende wereldoorlogen heeft bezorgd. De sociale
zekerheid van een sterke, plannende overheid bracht de burger daarentegen
welvaart en een stabiele democratie. Het is waar dat daar niet alleen voordelen
aan verbonden waren. De inbreng van vadertje staat was vaak betuttelend en
betweterig. Het dwepen met het communisme en het marxisme heeft de
socialistische gedachte evenmin goed gedaan. En het latere links werd een
allegaartje van wereldvreemde figuren. Maar nu dreigen we met het badwater ook
het kind weg te gooien.
Onzekerheid is immers weer helemaal aan de orde in de Westerse
democratieën. De veranderingen voltrekken zich aan een onnavolgbare snelheid en
roepen angst en boosheid op. Ongelijkheid in rijkdom en kansen ondermijnt het
onderlinge vertrouwen uit en daarmee de bereidheid tot solidariteit. De
onrechtvaardigheid tussen de klassen neemt toe en zo ook de economische
uitbuiting in binnen- en buitenland. De democratische besluitvorming wordt meer
dan vroeger weer bepaald door geld en privileges. En het product van de sociale
verworvenheden, het individualisme, holt de sociale samenhang
uit.
Er zijn ook grotere uitdagingen. Veranderingen in het klimaat zullen
nog verstrekkender gevolgen hebben. Mensen zullen in toenemende mate op de staat
aangewezen raken. Ze zullen van hun politieke leiders en volksvertegenwoordigers
bescherming verlangen. In open samenlevingen zal de roep toenemen om de instroom
van vreemdelingen te beperken. En in ruil voor veiligheid zullen steeds meer
mensen bereid zijn om vrijheid op te offeren.
Om te
voorkomen dat de groeiende onzekerheid de liberale democratie verder gaat
uithollen moeten we de rol van de overheid in
onze maatschappij dringend herdenken, zo meent de in
2010 overleden Brits-Amerikaanse historicus en filosoof Tony
Judt. We kunnen de staat niet zonder
meer afschrijven, want zonder overheid is er geen toekomst. De overheid is de
enige die kan reageren op de onvolkomenheden van de markt. Ze kan zaken regelen
die geen enkele persoon of privé-instantie kan verwezenlijken. We moeten ons dus
bezinnen over het soort overheid dat we willen. En als iemand de rol van de
overheid opnieuw moet definiëren, dan zijn het wel de
sociaaldemocraten.
Het is
best mogelijk de overheid een sterkere rol in ons
leven te laten spelen zonder dat onze vrijheden worden aangetast. Twee pijlers
zijn voor Tony Judt essentieel: het behoud van waardevolle zaken uit het
verleden en het herformuleren van idealen.
De sociaaldemocratie dient haar oorspronkelijke ideaal, het streven
naar meer gelijkheid, weer op de
voorgrond te plaatsen. Het terugdringen van de ongelijkheid is een agendapunt
van eerste orde. Als vrijheid leidt tot ongelijkheid, armoede en cynisme, dan
moeten sociaaldemocraten dat benoemen. En ze moeten zich bekommeren om wat de
overheid kan doen om mensen in staat te stellen een fatsoenlijk leven te leiden.
Het sociale vraagstuk staat weer op de agenda.
Verder mag de sociaaldemocratie wel assertiever de aandacht trekken
op haar wapenfeiten uit het verleden en ze moet goed nadenken over de te
verwachten gevolgen als we die overhaast ongedaan gaan maken. Want als ze een
betere toekomst willen, moeten mensen zich ervan bewust zijn dat wat ze nu
hebben niet vanzelfsprekend overeind zal blijven. Zelfs de stevigste liberale
democratie kan in een handomdraai instorten. Als de sociaaldemocratie toekomst heeft, dan
alleen als een sociaaldemocratie van de angst, schrijft Tony Judt. Dat zou
best eens waar kunnen zijn.
Met dit realistisch en overtuigend pleidooi voor het
sociaaldemocratische, en bij uitbreiding linkse, gedachtegoed levert Tony Judt
een warme ondersteuning voor de gehavende linkse politieke partijen. Ze hoeven
niet meteen sterke staaltjes te leveren of daverende successen. Die zijn voor
hen in de nabije toekomst wellicht niet weggelegd. De realisatie van hun
ambities zal nooit ideaal zijn, er zullen altijd onvolkomenheden aan kleven,
want politiek is een zaak van mensen. Maar als het algemeen welzijn ons doel is,
dan is er onder de mogelijkheden waaruit wij vandaag kunnen kiezen niets beters
voorhanden, besluit Judt. Dit zal heel zeker het geval zijn voor zijn
thuisbasis, de Angelsaksische landen. In het politiek rijker geschakeerde
landschap op het Europese vasteland hebben de kiezers meer opties.
Dit toegankelijk geschreven boek biedt een scherpe, maar ook
hoopgevende analyse van de actuele sociaal-politieke situatie. Het is tevens een
krachtig pleidooi voor een bedachtzame omgang met onze politieke en
sociale verworvenheden en ons niet te laten verleiden tot wilde maatschappelijke
experimenten.
van der
WERF, M., Geluk is een keuze. Verlicht je leven door loslaten. Uitg.
Boekenbent, 2008, 297 pp. ISBN 978 90 857 0246 7
Geluk is geheel afhankelijk
van onszelf
Met deze uitspraak van
Aristoteles zet Mariska
van der Werf meteen de toon. Geluk hebben is immers niet hetzelfde als
gelukkig zijn. Geluk is geen toeval of iets wat je overkomt. Het is niet
afhankelijk van mensen of omstandigheden. Je hebt je geluk zelf in handen, geluk
is een keuze.
Waarom lukt het je dan niet om gelukkig te worden, terwijl je toch echt wel je
best doet? Te hoge verwachtingen, angst voor herhaling van het verleden of
negatieve overtuigingen beletten je om dat doel te bereiken. Om gelukkiger te
worden moet je die blokkades loslaten. Dat klinkt eenvoudig maar is het helemaal
niet. Die blokkades zijn een deel van je leven geworden en je hebt je eraan
gehecht. Door ze los te laten bevrijd je je echter uit een zelfopgelegde
gevangenis. Loslaten verlicht je leven en maakt je vrij om de regie over je
eigen leven in handen te nemen.
In het eerste deel van haar boek legt
Mariska van der Werf uit wat ze onder duurzaam geluk verstaat en hoe je dat kunt
bereiken. Er zijn verschillende soorten blokkades of weerstanden die ons
beletten dit te realiseren. Die mogen dan wel lastig zijn, als je ze als een
uitdaging beschouwt heb je ze al gedeeltelijk overwonnen.
Voor wie het
moeilijk vindt om die blokkades bij zichzelf te herkennen en om ze beter los te
kunnen laten, ontwikkelde ze de VITAL-methode. VITAL is een letterwoord dat
staat voor Voelen, Inventariseren, Typeren, Accepteren en Loslaten. Deze stappen
worden uitvoerig belicht in het tweede deel van het boek.
Vervolgens
stelt ze een aantal waardevolle methodes en technieken voor die je kunnen helpen
om de stappen in de VITAL-methode te zetten. Je leert er onder andere
ademhalingstechnieken, hoe je kunt visualiseren, hoe je anders kunt kijken naar
wat je overkomt en hoe rituelen en symbolen je helpen je leven zin te
geven.
De apotheose van het boek wordt gevormd door veertien wegwijzers
voor een gelukkiger leven die de auteur zelf met succes volgt. Het zijn stuk
voor stuk waardevolle tips en raadgevingen om je leven en je geluk in eigen
handen te nemen.
Over gelukkig zijn kun je praten en schrijven, om het te
worden moet je iets dóen. Dit boek is dan ook een werkboek en dus vooral
praktisch op te vatten. Het bevat een schat aan beproefde technieken, geplukt
uit de weelderige tuin van methodes waarmee je meer zelfkennis verwerft en
effectiever leert omgaan met mensen en gebeurtenissen in je leven. De auteur
haalde de mosterd onder andere bij Neurolinguïstisch Programmeren, de
Rationeel-Emotieve Therapie, de communicatieleer, hypnotherapie en
relaxatietherapie.
Een beetje scepticus gaat echter steigeren wanneer
deze werkelijk goede adviezen onderbouwd worden met pseudowetenschappelijke en
esoterische verklaringen en begrippen zoals de wetten van het universum,
chakras, meridianen, auras en karma. Deze begrippen worden bovendien
oppervlakkig uitgelegd. Op zich zou dat niet zo erg zijn, als de auteur niet
geregeld ook gevaarlijke uitspraken deed. Lichamelijke klachten laat je beter
door een deugdelijke arts onderzoeken voor je je gaat afvragen welke
psychologische betekenis erachter zou kunnen zitten. Galstenen hebben niets te
maken met opgekropte woede. Ziekten moet je níet omarmen en niet alles wat je
overkomt is goed voor je.
Is dit een goed zelfhulpboek? Onderzoek wijst
uit dat niet de schrijver maar de lezer bepaalt of de verschafte adviezen
behulpzaam zijn. In dit boek wordt je in ieder geval een ruime verscheidenheid
aan technieken aangeboden. Sommige sluiten beter aan bij je eigen voorkeur dan
andere. Mariska van der Werf laat je geheel vrij om de hulpmiddelen aan te
wenden waarbij je je goed voelt. Wie zich niet kan vinden in
pseudowetenschap en esoterie vindt er ook nuttige raad of kan voor zelfhulp
elders terecht.
Tussen die vele keuzemogelijkheden dreig je als lezer
gemakkelijk het noorden kwijt te geraken. Een meer overzichtelijkere indeling en
gevarieerde bladspiegel waren een grote hulp geweest. De vele verwijzingen naar
andere hoofdstukken voor een betere uitleg van een of andere techniek zijn
bovendien behoorlijk onhandig. Ondanks het aangename lettertype ergerde ik
mij geregeld aan slordigheden in taal en vormgeving. De bladspiegel is erg
monotoon. Sommige belangrijke begrippen worden niet of onvoldoende uitgelegd,
bijvoorbeeld ankeren.
Bij de degelijke adviezen mis ik tenslotte een weg
naar geluk, die zijn deugdelijkheid overvloedig heeft bewezen. Je inzetten voor
voor een doel buiten jezelf, hetzij voor anderen hetzij om iets te
verwezenlijken, is volgens recent onderzoek een van de meest effectieve manieren
om een gelukkig leven te leiden.
REES, L.,
Achter gesloten deuren. De geheime afspraken tussen Stalin, de nazis en het
Westen. (Vert. World War II: Behind Closed Doors) Adam, Uitg.
Ambo/Manteau, 2008, 427 pp. ISBN 978 90 223 2292 5
Met de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945
eindigde de Tweede Wereldoorlog. Zo luidt de officiële versie. Het einde van de
oorlog betekende echter niet de bevrijding van alle landen die hadden geleden onder
de bezetting door de nazis. In de zomer van 1945 wisselden de bevolkingen van
Polen, de Baltische staten en een aantal andere Oost-Europese landen eenvoudig
de ene tiran in voor de andere. Voor miljoenen mensen eindigde de Tweede
Wereldoorlog pas twintig jaar geleden met de val van het communisme.
Anders dan wij leerden, werd het lot van de Oost-Europese volken echter al
tijdens de oorlog beslecht. In dit omvangrijke boek vraagt de Britse historicus
Laurence Rees zich af
hoe dit onrecht mogelijk is geweest. Is het niet paradoxaal dat Groot-Brittannië,
dat Duitsland de oorlog verklaarde na de inval in Polen, het lot van dit land
zonder tegenstand van betekenis overliet aan de willekeur van de Sovjet-Unie?
Welk aandeel had het Westen in de verdeling van Europa naar invloedssferen?
Churchill en Roosevelt waren immers door de wol geverfde politici en wisten
vanaf het begin zeer goed wat voor soort regime het stalinisme was. Wat was hun
rol in het verloop van de gebeurtenissen tijdens en na de Tweede wereldoorlog?
Het verhaal van Rees start bij het Molotov-Ribbentroppact op 24 augustus 1939
tussen Duitsland en de Sovjet-Unie. Uit platte pragmatische overwegingen sloten
toen twee aartsvijanden, die elkaar grondig haatten, een voor de buitenwereld
onbegrijpelijk pact. In ruil voor de toezegging elkaar met rust te laten
verdeelden Duitsland en de Sovjet-Unie de heerschappij over Europa. Maar zoals
de waard is vertrouwt hij zijn gasten. Beide partijen hielden zich niet aan hun
belofte en de Sovjet-Unie belandde in het kamp van de geallieerden.
De deelname van de Sovjet-Unie aan de oorlog bracht echter morele en politieke
complicaties met zich mee. Die konden de Westerse geallieerden zich in hun
strijd tegen Hitler evenwel niet veroorloven. Er stonden immers enorme
geopolitieke belangen op het spel. Churchill en Roosevelt wisten zeer goed met
welk soort regime ze te maken hadden. Maar ze wilden de oorlog winnen op een
manier die henzelf en hun eigen landen zo weinig mogelijk zou kosten. Ze
voelden zich dus genoodzaakt om achter de schermen enorme politieke concessies
te doen.
De spilfiguur in het boek van Rees is Jozef Stalin. Zijn verstandhouding met
Churchill en Roosevelt slingerde tijdens de Tweede Wereldoorlog heen en weer op
de maat van zijn kille berekeningen. De persoonlijkheden van de leiders drukten
een zware stempel op het verloop van de acties en contacten. Churchill en
Roosevelt hadden enorme egos en waren ieder op hun eigen manier overtuigd dat
ze Stalin wel in de hand konden houden. Ze negeerden echter al te vaak de
mening en raad van hun functionarissen, die een veel betere kijk hadden op de
persoon en de bedoelingen van de realistische Stalin.
Bijzonder interessant zijn de nabeschouwingen. Daarin vraagt Rees zich af of er
alternatieven waren voor de Westerse geallieerde leiders. Hadden ze de Sovjetheerschappij
over Oost-Europa kunnen voorkomen, en daarmee de wrede onderdrukking van
miljoenen mensen? Met de kennis die we nu hebben over de afloop van
de oorlog zijn veel toenmalige gebeurtenissen en situaties onaanvaardbaar. Maar
binnen de krappe speelruimte waarover ze beschikten hadden ze zich in ieder geval
rechtlijniger en eerlijker moeten opstellen, oordeelt Rees.
De Tweede wereldoorlog werd ons altijd voorgesteld als een morele oorlog, een
moderne kruistocht tegen het kwaad. Maar uit alle gegevens waarover we nu
beschikken moeten we besluiten dat deze oorlog overwegend werd gevoerd op basis
van keiharde pragmatische overwegingen. De ontluisterende waarheid is dat de
Tweede Wereldoorlog een conventioneel machtsconflict was over traditioneel,
ouderwets eigenbelang. Morele principes of ideologie waren daarbij van
ondergeschikt belang. De ene oorlog is natuurlijk de andere niet, maar dit
lijkt mij voor nagenoeg alle oorlogen het geval.
Voor zijn onderzoek reisde Rees door de voormalige Sovjet-Unie en de door haar
overheerste landen van Oost-Europa. Hij raadpleegde de documenten die pas na de
perestrojka in Rusland openbaar gemaakt werden en spoorde mensen op die deze
moeilijke jaren hadden overleefd. Zo is zijn boek niet alleen een weergave van
de mentaliteit en overtuigingen van de politieke elite, maar laat het ook de schrijnende
menselijke gevolgen zien van de beslissingen die Stalin en de westerse
geallieerden achter gesloten deuren namen.
Dit indrukwekkende werk spoort ons aan om alle oorlogsretoriek, van eender
welke politicus, zeer kritisch te blijven onthalen. Het boek leest als een
roman en is ook voor een leek in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog
perfect te volgen.
BLAFFER HRDY, S., Een kind heeft vele moeders. Hoe de evolutie ons
sociaal gemaakt heeft. (Vert. Mothers and Others. The
Evolutionary Origins of Mutual Understanding) Adam, Nw.
Adam, 2009, 448 pp.
ISBN 978 90 468 0656 2
Iedereen steekt wel eens
een helpende hand toe: een vriend helpen verhuizen, de brievenbus leegmaken voor
de buren die met vakantie zijn, op andermans kinderen passen, iemand een lift
geven of een financiële gift doen voor het goede doel. Op hun internetblog maken
mensen onbekenden geheel belangeloos en met plezier deelgenoot van de fotos en
verhalen over hun reizen en avonturen. En het aantal gebruikers van sociale
netwerksites als Twitter en Facebook loopt in de honderden miljoenen.
Mensen willen maar wat
graag begrijpen, begrepen worden en samenwerken. Van kleins af trekken ze zich
het lot van anderen aan en zijn ze ongevraagd bereid anderen te helpen en met
hen te delen, zelfs als het om vreemden gaat. Nog voor ze kunnen praten en
zonder speciale training ontwikkelen kinderen een speciale gevoeligheid voor wie
wel en niet hulpvaardig is.
Geen diersoort deelt zo
welwillend, werkt zo graag samen en betoont spontane hulpvaardigheid als de
mens. De grote mensapen, de gorilla, chimpansee of bonobo, met wie wij ongeveer
98 procent van onze genen delen, kunnen ook wel de ingesteldheid van
soortgenoten inschatten en samenwerken. Maar we zien hen dit bijna uitsluitend
in competitieve situaties of conflicten doen. Samenwerken op zich roept bij hen
maar weinig belangstelling op. Alleen mensen zijn edelmoedig en spontaan bereid
om een handje te helpen.
Wat is er dan in de loop van de
evolutie bij onze voorouders veranderd? Waardoor nam hun belangstelling voor de
intenties van anderen toe, ontwikkelden ze de behoefte gevoelens, gedachten en
geestgesteldheid met anderen te delen en gingen ze graag samenwerken? De
gangbare verklaringen schrijven deze ontwikkelingen toe aan een volumineus stel
hersenen, hoogontwikkelde cognitieve vaardigheden en taalvaardigheid. Volgens
Blaffer Hrdy moet de volgorde omgekeerd worden. Sociaalvoelendheid is niet het
gevolg van grotere hersenen, maar gaat eraan vooraf.
In dit boek werkt ze de
hypothese uit dat vroegmensachtige babys werden geboren in een wereld waar,
door gewijzigde omstandigheden, andere verzorgers dan hun moeder van vitaal
belang waren. Hulpouders waren essentieel voor het overleven van de kleintjes
van die vroege mensachtigen. In een wereld van schaarste bleven de babys
overleven, die de bedoelingen van anderen beter konden inschatten en konden
onthouden wie hulpvaardig was. Deze eigenschappen gaven ze op hun beurt aan hun
nakomelingen door. Deze coöperatieve broedzorg bood ruimte voor de evolutie van
mensapen die langer kind waren en meer inlevingsvermogen bezaten. Deze kenmerken
maakten op hun beurt de evolutie van anatomisch moderne en hersenrijke mensen
mogelijk. Een veranderend opvoedingsmilieu heeft dus de selectiedruk op kinderen
met meer sociale vaardigheden verhoogd.
Systematisch en zorgvuldig
exploreert Blaffer Hrdy de verschillende vragen die deze hypothese oproept en
formuleert antwoorden die haar kunnen ontkrachten of bevestigen. Welke reeks van
gebeurtenissen kon ertoe leiden dat mensapen, die voorheen nooit gezamenlijk
voor hun jongen hadden gezorgd en ze van voedsel hadden voorzien, coöperatieve
broedzorg ontwikkelden? In wat voor soort milieu konden de basisaspecten van
medeleven en goedgeefsheid ontstaan en door selectie bevorderd worden omdat
individuen er baat bij hadden?
De gedragsbiologie en de
primatologie verschaffen ons meer gegevens over het soort milieu waarin dieren
met coöperatieve broedzorg meer overlevingskansen hebben. Gezamenlijke zorg door
ouders en hulpouders vinden we al bij allesbehalve hersenrijke apensoorten. De
ecologische en sociale omstandigheden waarin deze diersoorten leven, doen denken
aan de uitdagingen waarvoor ook de pleistocene mensachtigen stonden.
Coöperatieve broedzorg heeft de vroege mensachtigen waarschijnlijk in staat
gesteld om zich in verschillende soorten habitats overeind te
houden.
Primaten zijn trouwens zeer
geschikte diersoorten om aan coöperatieve broedzorg te doen. Ze zijn zeer
gevoelig voor de signalen van babys. En eenmaal leden van een populatie de
evolutionaire neiging ontwikkeld hebben om op signalen van babys te reageren
door voor ze te zorgen, roepen ook kleintjes die geen naaste verwanten zijn een
zorgreactie op. Mensen bezitten deze gevoeligheid in zeer hoge mate. Je merkt
het aan onze uitzonderlijke reactie op alles wat maar enigszins babyachtige
trekken heeft, met inbegrip van snoezige huisdieren en
tekenfilmfiguurtjes.
Antropologische observaties
bij de nog bestaande jager-verzamelaarsgemeenschappen onderstrepen het belang
van coöperatieve broedzorg voor het overleven van de menselijke soort.
Traditionele Afrikaanse samenlevingen van de moderne Homo Sapiens vormen het meest
realistische model voor een voorstelling van de uitdagingen waarvoor onze
pleistocene voorouders stonden. Overal ter wereld waar de traditionele manier
van leven nog bestaat, dat wil zeggen waar moeders nog niet in netjes gescheiden
gezinnen leven en zich nog geen zorgen maken dat hun babys besmet worden, is
gezamenlijke zorg de regel. De verwantschapssystemen van die gemeenschappen
kunnen begrepen worden als een culturele blauwdruk voor coöperatieve
broedzorg.
De bijdrage van hulpouders
was dus essentieel voor het overleven van kinderen. Zonder hen was er nooit een
menselijke soort geweest, zegt Blaffer Hrdy. Omdat moeders hun kinderen alleen
uit handen geven als ze erop kunnen rekenen dat ze die gemakkelijk en
ongeschonden terug zullen krijgen konden de vroege mensachtigen waarschijnlijk
rekenen op hulp van moederskant: de eigen moeder, tantes of zusters. Zij
ondersteunt deze veronderstelling door een interessante vergelijking tussen de
overlevingskansen van kinderen van wie de moeder bijgestaan wordt door de eigen
moeder dan wel door haar schoonmoeder. Het belang van altruïstische vrouwen na
de overgang en de geruststellende zorg van grootmoeders kan volgens Blaffer Hrdy
niet genoeg benadrukt worden. Op de vaders konden menselijke moeders niet echt
rekenen. Ook nu nog zijn de zorgreacties van menselijke vaders te onbetrouwbaar
en onvoorspelbaar.
Ook de keerzijde van
coöperatieve broedzorg toont aan dat ze eigen is aan de menselijke soort.
Menselijke moeders mogen dan niet bezitterig zijn zoals mensapenmoeders, ze zijn
wel nonchalanter. Mensapenmoeders verwaarlozen hun kleintjes nooit en alleen
mensapenmannen doen aan kindermoord. Mensenmoeders daarentegen doen hun babys
opzettelijk kwaad of laten ze in de steek als ze niet op hulp kunnen rekenen, er
geen hulp voorhanden is, of als de kleine niet voldoet.
Als coöperatieve broedzorg
de voorwaarde was voor het ontstaan en de evolutie van de onvergelijkbare
menselijke sociabiliteit, wat zal er gebeuren in een wereld waarin gedeelde
kinderzorg niet meer vanzelfsprekend is? Deze situatie is niet nieuw maar al
duizenden jaren aan de orde. Het verband tussen hechtingsstoornissen en
opvoedingspatronen is intussen overtuigend aangetoond. Opvoedingsomstandigheden
die in de moderne wereld leiden tot ernstige hechtingsstoornissen waren vroeger
onverenigbaar met overleven. Blaffer Hrdy vindt het daarom niet ondenkbaar dat
de mensensoort zoals we die nu kennen over 20.000 jaar niet meer zal
bestaan.
Blaffer Hrdy betoogde reeds
vroeger
dat de menselijke soort nooit had kunnen ontstaan als mensachtige moeders niet
hadden kunnen rekenen op significante bijstand van hulpouders bij het verzorgen
en voeden van hun uiterst dure, traag opgroeiende jongen. In dit boek toont ze
overtuigend aan dat het overschakelen naar coöperatieve broedzorg wellicht de
cruciale factor was die een bepaalde groep mensapen op de menselijke weg zette.
Niet het cognitieve maar ons affectieve evolutionaire verleden vormt aldus het
fundament voor alle hogere menselijke functies en uitingen. De visie van
Blaffer Hrdy benadrukt bovendien de onmisbare rol van de cultuur in de vorm van
kinderzorg in de evolutie van een soort.
Van dit boek heb ik echt
genoten. Blaffer Hrdy pakt haar vraagstelling wetenschappelijk en grondig aan.
Haar hypothese wordt zorgvuldig uitgewerkt en getoetst. Ze ontkracht
verschillende gangbare mythen over het ontstaan en de evolutie van de mens,
onder andere de mythe van het kerngezin en de jachthypothese. Ze heeft
buitengewoon veel gegevens verzameld over alle aspecten van zorg bij mensen,
mens- en andere apen. In een maatschappij waar voor goede gedeelde kinderzorg, en zorg in het algemeen, vooral op de kosten wordt gelet, geven de inzichten van Sarah Blaffer Hrdy stof tot nadenken.
Het werk is inzichtelijk en
vlot leesbaar geschreven. Een absolute aanrader.
HERMSEN,
J.J., Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst. Adam/Apen,
Uitg. De Arbeiderspers, 2010 (9e dr.), 272 pp. ISBN 978 90 295 7139
5
Opzij, opzij, opzij, maak
plaats, maak plaats, maak plaats, wij hebben ongelofelijke haast
Sedert
Herman van Veen zijn hit scoorde is ons leven alleen maar hektischer geworden.
Onze agenda staat meer dan vol, we haasten ons van de ene afspraak naar de
andere en hebben het gevoel dat de tijd ons voortdurend inhaalt. Zappen,
internetten, mailen, chatten, twitteren, onze concentratie wordt steeds weer
onderbroken. Druk bezig zijn, een volle agenda hebben en veel gebeld worden is
synoniem geworden voor een succesvol bestaan. Elk jaar zijn we meer tijd kwijt
aan werk en verplichtingen en houden we minder tijd over voor vriendschap en
sociale contacten. Steeds meer mensen klagen erover dat ze niet eens meer aan
ontspanning toe komen. We ervaren de tijd niet alleen als iets dat steeds
sneller lijkt te gaan, maar ook als iets waarvan we steeds minder lijken te
hebben. De tijd als schaarstegoed kijkt ons vijandig aan.
Van jaar tot
jaar neemt in de geïndustrialiseerde samenlevingen overal ter wereld de
tijdsdruk toe. Sinds de invoering van de Internationale Greenwich Tijd aan het
einde van de negentiende eeuw zijn wij steeds meer naar de klok gaan leven.
Werken, eten, slapen en ontspanning worden door wekkers en uurwerken
gestructureerd. Als klokken niet gelijk lopen weten we niet meer hoe laat het
is. En zonder dat we daar inspraak in hebben wordt ons leven twee keer per jaar
met een uur verlengd of verkort.
Wij lijken niet goed meer te beseffen
dat die kloktijd, die onze levens toch tamelijk dwingend reguleert, ooit slechts
een praktische afspraak is geweest. In die kunstmatige, meetbare tijd verliezen
we echter voeling met de werkelijke tijd. Die tijd stroomt als een zandloper,
als een klok zonder wijzers, kalm en onverstoorbaar onder de klokken door. Dit
is onze persoonlijke, innerlijke tijd. Ze is meer dan de optelsom van momenten
en niet in eenheden als minuten en uren uit te drukken. De persoonlijke tijd
wordt ervaren en niet gemeten.
Stilstaan bij de tijd en tijdservaring kan
onze gevoeligheid voor de ware tijd vergroten, zegt de Nederlandse filosofe
Joke Hermsen. Zo kunnen we het evenwicht herstellen tussen de uiterlijke,
meetbare tijd en de tijd die van onszelf is. Bij tijd en wijle uitrusten kan
helpen om onszelf niet zonder meer over te leveren aan de eisen die de
economische tijd aan ons stelt.
Deze bundel essays over de innerlijke
tijd wil een filosofische onderbouw bieden voor onthaasting. Dit werk is, zoals
ze zelf zegt, geen dichtgetimmerd academisch boek over de tijd, maar een bonte
verzameling van inkijkjes, ervaringen en perspectieven op de tijd. Daarvoor
heeft ze haar oor te luisteren gelegd bij denkers, schrijvers, musici en
kunstenaars die de tijd als ervaring in hun werk hebben proberen te
vatten.
De lezer krijgt een keur van mijmeringen en beschouwingen over de
tijd in filosofie, literatuur, beeldende kunst, muziek, het verleden en de
toekomst. Ik maakte kennis met de tijd als duur. Ik herinnerde mij de waarde van
verveling en het niets doen voor de creativiteit. Ik leerde over het spelen met
de tijd in kunst en literatuur door middel van flashbacks, tijdsverdichting en
-versnelling, over de waarde van herinnering, over muziek als tijdskunst bij
uitstek, en nog veel meer.
Bedachtzaam en zorgvuldig ontrafelt Joke
Hermsen de verschillende dimensies van de tijd. Haar boeiende essays zijn zeer
vlot geschreven. Dit boek is een rustpunt en nodigt uit tot reflectie en
bezinning. Het smaakt voortreffelijk als je de tijd neemt om het met mondjesmaat
te proeven.
MOISI, D.,
Geopolitiek van emoties. Hoe culturen van angst, vernedering en hoop de
wereld veranderen. (Vert. The Geopolitics of Emotion)Adam, Uitg. Nw
Amsterdam, 2009, 256 pp. ISBN 978 90 486 0576 3
De geopolitiek buigt
zich over het verband tussen de geografische ligging en gesteldheid van een
natie en haar binnenlandse en buitenlandse politiek. Voor de bodemgesteldheid,
het klimaat, de grondstoffen en bereikbaarheid lijkt dat vrij vanzelfsprekend.
Een eilandnatie gedraagt zich bijvoorbeeld anders dan een continentale natie.
Landen die rijk zijn aan grondstoffen huldigen vaak een andere politiek dan
landen die het vooral moeten hebben van arbeid.
De politiek van een land
wordt niet alleen beïnvloed door objectieve geografische factoren, maar ook door
de overheersende collectieve sentimenten bij de bevolking. Aanslagen, terrorisme
en wreedheden, maar ook grandeur, pracht en praal, in de wereldpolitiek zien we
ze allemaal voorbij komen. Als je de geschiedenis en de wereld waarin we leven
echt wilt begrijpen moet je oog hebben voor de cruciale invloed van emoties,
zegt Dominique Moïsi. Vooral bij conflicten merken we dat emoties een veel
grotere rol spelen op het politieke toneel dan wij denken.
Emoties
weerspiegelen immers hoe een gemeenschap naar zichzelf en de toekomst kijkt.
Vooral deze sentimenten die het vertrouwen van mensen in hun politieke leiders
en hun toekomst weerspiegelen zijn belangrijk voor de binnenlandse politiek en
de relaties tussen culturen en staten. Als de mensen vertrouwen hebben in
zichzelf en de toekomst, dan voelen ze zich hoopvol gestemd. Wie achteruitgang
of een minder rooskleurige toekomst verwacht wordt beheerst door angst. En
mensen die zich niet gerespecteerd weten en het gevoel hebben voorbijgelopen te
worden, voelen zich vernederd.
Op de emotionele wereldkaart vinden we de
hoop vooral in Azië, de angst in Europa en Noord-Amerika en de vernedering in de
Arabisch-islamitische wereld. Het onsamenhangende Azië heeft zich binnen het
tijdsbestek van ruim een halve eeuw ontwikkeld van een continent van oorlog tot
een continent van hoop. Voor grote aantallen Aziaten zijn op economisch en
sociaal gebied ongekende kansen en mogelijkheden in zicht gekomen. In het
vooruitzicht van gestaag toenemende welvaart hebben ze er het volste vertrouwen
in dat ze de levensstijl van het Westen zullen kunnen evenaren. Moïsi ziet voor
de Aziatische landen, de opkomende machten China en India op kop, echter ook
immense uitdagingen. Willen ze de hoop levend houden, dan zal China politieke
hervormingen moeten toelaten terwijl India de schrijnende maatschappelijke
ongelijkheid zal moeten aanpakken. Japan heeft deze inhaalslag al veel langer
gemaakt en deelt de sentimenten van Europa en Noord-Amerika.
Deze
continenten zetten voor het eerst in twee eeuwen niet langer de toon. Het Westen
ziet de toekomst zorgelijk tegemoet, geconfronteerd met de opkomst van Azië als
economische en politieke macht en de dreiging van gekwetste naties en volkeren
in het Midden-Oosten. Amerika en Europa worstelen elk op eigen manier met angst.
Die groeiende angst zet het democratische ideaal onder druk en verdeelt het
Westen. Toch is er hoop indien Amerika minder bereid is om politieagent te
spelen in de wereld en Europa zich sterker opstelt, aldus Moïsi. In dit verband
formuleert hij interessante argumenten voor de toelating van Turkije tot de
Europese Unie.
Het kruitvat van de wereld situeert zich - het is het
intrappen van een open deur - in het Midden-Oosten. De Arabisch-islamitische
wereld wordt beheerst door een gevoel van politieke en culturele vernedering en
wrok. Dat wortelt in de val van het Ottomaanse Rijk en de nasleep ervan en in de
stichting van de staat Israël dat een systematisch vernederingsbeleid voert.
Frustratie over het globaliseringsproces heeft die sentimenten nog versterkt. De
cultuur van de vernedering doet in alle geledingen van de islamitische
samenleving haar invloed gelden. Veel mensen hebben alle hoop laten varen dat er
in deze wereld nog vooruitgang mogelijk is en verliezen zichzelf in religie en
mythevorming. Ze idealiseren het verleden, wentelen zich in slachtofferschap,
ontkennen de ware oorzaken van de problemen en staan zo zelf een betere toekomst
in de weg. Volgens Moïsi bestaat de grote uitdaging voor de rest van de wereld
erin de Arabische wereld aan te moedigen en te steunen om geleidelijk zijn
starheid en verdedigende houding te verzachten.
Maar kan dat gerealiseerd
worden? Kan de wereld waarin wij leven de angst en vernedering overstijgen en
hoop doen opflakkeren? Welke politieke strategieën zijn nodig om de cultuur van
hoop te versterken? Bestaat er een recept voor de wereld? Het is belangrijk
dat volken, landen en leiders zich niet vastklampen aan de status quo en
verandering aanvaarden, zegt Moïsi. Voor ieder continent houdt dit andere
uitdagingen in. Maar voor iedereen geldt dat hoop berust op verdraagzaamheid.
Een van de wegen daartoe is een beter inzicht in de culturele en historische
verschillen tussen en overeenkomsten met de Ander.
Natuurlijk is de
geschetste emotionele wereldkaart veel genuanceerder. Er zijn grote onderlinge
verschillen tussen de landen in eenzelfde deel van de wereld. Rusland, Iran,
Israël, Afrika en Latijns-Amerika ontsnappen bovendien aan een emotionele
indeling, maar zullen wel een grote rol spelen in de internationale uitdagingen
van de komende eeuw. Ze worden door Moïsi in een afzonderlijk hoofdstuk bondig
toegelicht.
Dit boek bestaat uit een grondiger en vollediger uitwerking
van een aantal essays die de auteur in de loop van twee jaar heeft gepubliceerd.
Het is geschreven in dezelfde geest van denkers die zich niet willen overgeven
aan doemdenken en zich blijven inzetten voor een betere wereld voor iedereen.
Evenals Susan Neiman houdt Dominique Moïsi een pleidooi voor hoop en idealisme. Het is zeer boeiende lectuur en ik heb het in één adem uit gelezen. Dat de tekst
eenvoudig is en derhalve vlot leesbaar heeft daar zeker toe
bijgedragen.
Over de auteur: Dominique Moïsi behoort tot 's werelds
meest vooraanstaande geopolitieke denkers. Hij is als hoogleraar verbonden aan
Harvard University en een van de oprichters van het IFRI, het Franse Instituut
voor Internationale Betrekkingen.
WHEATCROFT, A., De vijand voor
de poort. (Vert. The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans and the
Battle for Europe) Adam, Uitg. Atlas, 2010, 408 pp.
In
de omgeving van het huidige station te Wenen strekte zich in juli 1683 een reusachtig
Ottomaans legerkamp uit. Anderhalve eeuw daarvoor hadden de Turken al eens vergeefs
geprobeerd om de stad in te nemen. In de hoofdstad van de Habsburgers voelde men
zich dus betrekkelijk veilig. Maar toen men lucht kreeg van de opmars van de
Ottomanen werden de verouderde verdedigingswerken van de stad in allerijl
aangepakt.
Gedurende meer dan 50 dagen werd verwoed slag geleverd om het
bezit van de stad. Wenen veranderde in een hellepoel waar onafgebroken werd
gevochten en waar ontelbare soldaten aan beide zijden op gruwelijke wijze gewond
werden of aan hun einde kwamen. Het behoud van elke meter stadsmuur moest zwaar
bevochten worden tegen een enorme overmacht van Turken. Pas op 12 september was
een inderhaast bijeen geroepen geallieerde legermacht in staat om het beleg te
breken en Wenen te ontzetten.
Na de overwinning bij Wenen sloegen de
Europese vorsten de handen in elkaar om Europa te bevrijden van de islam en
volledig christelijk te maken. In de daaropvolgende eeuw werd in Zuidoost-Europa
stad na stad, vesting voor vesting moeizaam op de Ottomanen heroverd. Pas in
1791 kwam er een definitief einde aan de Turkse oorlogen. De Ottomanen hadden de
Slag om Europa verloren. Met uitzondering van een klein gebied boven Istanbul
aan de Zwarte Zee en een paar eilanden in de Middellandse Zee was het Ottomaanse
Rijk al zijn gebieden in Europa kwijt. Aan de Turkse dreiging was een einde
gekomen. Maar de angst voor het islamitische gevaar uit het Oosten bleef zeer
lang hangen.
De angst van Europa voor de Turken was begrijpelijk. De
Ottomanen behoorden tot de nomadische Turkse stammen die al in de zesde eeuw
vanuit de steppen van Centraal-Azië de Perzische beschaving waren binnen
gedrongen. Ze veroverden het Byzantijnse Rijk en na de val van Constantinopel in
1453 beschouwde de Ottomaanse sultan zich als de wettige opvolger van de
Romeinse keizer. In het Middellandse Zeegebied waren de Turken in langdurige
oorlogen verwikkeld. Ze nestelden zich tenslotte in het verdeelde Zuidoosten van
Europa. Daar botsten ze op hun rivaal, de keizer van Heilige Roomse
Rijk.
De Ottomanen vormden voor heel Europa een ernstige bedreiging als
militaire macht, politieke kracht en als aanhangers van een rivaliserende
godsdienst. Er was in de hele Westerse wereld geen staat die zo machtig was, zo'n ingewikkelde bureaucratische structuur had en die bovendien geregeerd
werd door meedogenloze en eigengereide autocraten. Vanuit de Balkan
terroriseerden ze de Europese gebieden met roof- en plundertochten.
In de
strijd tegen de Turken kampte Europa met een ernstige handicap. Het was intern
verdeeld en verscheurd door onderlinge rivaliteiten. Daardoor hadden de
Oostenrijkse Habsburgers niet alleen te stellen met de Ottomanen aan hun
oostelijke grenzen, maar moesten ze ook bedacht zijn op vijandelijke acties van
Frankrijk in het Westen van hun rijk. Dat aarzelde overigens niet om relaties
aan te knopen met de Turken als dit hen goed uitkwam.
De Oostenrijkse
troepen waren bovendien geen partij voor de goed georganiseerde Turkse legers.
De soldaten waren in meerderheid burgers en boerenknapen die hun plicht
vervulden: het beschermen van hun huizen en land. De Oostenrijkers hadden geen
grote militaire traditie. Ze moesten het opnemen tegen een militaire staat met
een uitstekend getraind professioneel leger, dat angstaanjagende
strijdtechnieken hanteerde die sterk verschilden van de Westerse. Het Ottomaanse
leger reageerde sneller, was wendbaarder en maakte meer doden dan zijn Europese
vijanden. Het was een uiterst gevaarlijke, veelzijdige en schier
onoverwinnelijke vijand.
Dank zij de boekdrukkunst verspreidden zich over
heel Europa bloemrijke verhalen over de wreedheden, bloedbaden en barbaarse
praktijken die de Turken begingen. Ze berustten zeker op waarheid, maar geheel
volgens het gebruik werden ze ook behoorlijk bijgewerkt en aangedikt. Daardoor
werd de Turk, en meteen de islam, een metafoor voor gruwel, tirannie en
onderdrukking. In vrijwel elke West-Europese cultuurgemeenschap was een
angstwekkend en negatief beeld van de Turken gemeengoed. Zelfs mensen die het
verst verwijderd waren van het Turkse gevaar voelden zich erdoor
bedreigd.
Na de herovering van Hongarije brak een bloeiperiode aan voor
de Habsburgers en werden ze voor de Ottomanen een evenwaardige macht. Later
gingen ze ook samenwerkingsverbanden aan. Het beeld over de Turken veranderde.
Van gruwel werden de Ottomanen tot een historisch en cultureel fenomeen dat
bestudering en begrip verdiende. In 1856 werd zelfs erkend dat het Ottomaanse
Rijk tot het Europese statenstelsel behoorde. Tijdens de Eerste Wereldoorlog
waren de vroegere aartsvijanden bondgenoten, en daarna bleven de commerciële
banden zich uitbreiden.
Turkije en Europa staan al meer dan twee eeuwen
niet meer op voet van oorlog met elkaar. Maar de oude collectieve angst wordt nu
voor politieke doeleinden weer opgerakeld en aangewakkerd. De Turk, en bij
uitbreiding de moslim, wordt weer als een ongenadige agressor voorgesteld die
het christelijke Europa onder de voet dreigt te lopen. Zo wordt de mogelijke
toetreding van Turkije tot de Europese Unie door vooraanstaande personen
voorgesteld als een nieuwe fase in een oude oorlog. Deze eenzijdige beeldvorming
wil de historicus Andrew
Wheatcroft met zijn boek nuanceren.
Daar is hij naar mijn mening
slechts gedeeltelijk in geslaagd. Wheatcroft is goed vertrouwd met
dit hoofdstuk uit de Europese geschiedenis. Gedurende twintig jaar heeft hij
onderzoek gedaan naar de achtergronden en het verloop van de expansiedrang van
de Ottomaanse sultans en het Europese weerwerk. Met behulp van een
indrukwekkende hoeveelheid oorspronkelijke bronnen reconstrueert hij de laatste
periode van de Turkse oorlogen. Het zwaartepunt van zijn boek vormt het
huiveringwekkende beleg van Wenen. Met spanning las ik zijn filmisch verslag van
de strategie, de troepenbewegingen en het verloop van de gevechten in de
verschillende stadia van de Turkse oorlogen.
Op de intrigerende vragen in
het voorwoord gaat hij echter verder niet meer in. Het hoofdthema van zijn boek,
zo stelt hij, is angst. Die angst maakt hij wel begrijpelijk, maar hoe ze in het
collectieve geheugen opgeslagen werd en tot stereotypen en vervormde
geschiedschrijving leidde komt amper aan de orde. Als tegenwicht voor de
eenzijdige negatieve beeldvorming over de Turken had hij meer aandacht mogen
besteden aan de evenwaardige wreedheden van de Europese strijdkrachten en aan de
lange periode van vreedzame co-existentie vanaf het einde van de 18e
eeuw.
Als voorbereiding voor een culturele reis naar de Balkan,
Hongarije, Roemenië of Bulgarije kan ik dit vlot leesbare boek echter warm
aanbevelen.
CARTER,
M., De ondergang van het oude Europa. Drie dynastieën, één familie en de
opmaat tot de Eerste Wereldoorlog. (Vert. The Three Emperors) Adam,
Uitg. Balans, 2010, 584 pp. ISBN 978 90 5018 8401
Op 28 juni 1914 werd
de Oostenrijkse troonopvolger in Sarajevo neergeschoten. Niemand verwachtte toen
dat deze schietpartij zou uitmonden in een verwoestende wereldoorlog die aan
miljoenen mensen het leven heeft gekost. Maar de tijd was rijp voor een oorlog.
Tussen de Europese grootmachten leefden al ettelijke decennia sluimerende
conflicten over gebiedsuitbreiding en heerschappij. De politieke verhoudingen
bevonden zich in een impasse. Ieder land had zich ingegraven in een groeiend
wantrouwen en de spanning liep steeds verder op. In Oostenrijk en Duitsland
stonden militaire en politieke elites te popelen om de strijd aan te gaan. Ze
werden gesteund door achterhaalde ideeën over aristocratische suprematie en door
sociaaldarwinistische opvattingen, die strijd als een fundamenteel
levensprincipe vooropstelden.
De eerste wereldoorlog bracht een radicale
ommekeer in de Europese staatkundige inrichting en de onderlinge verhoudingen.
Een van de meest opvallende veranderingen was de ondergang van drie belangrijke
dynastieën. Het hele bouwwerk van Europese monarchieën lag onherstelbaar aan
gruzelementen. Wellicht niet toevallig was de enige die de oorlog overleefde
deze van Groot-Brittannië. Daar had de monarchie al sinds de 17e eeuw haar
politieke invloed moeten afstaan aan regering en parlement. De keizerrijken
Duitsland, Oostenrijk en Rusland werden republieken. Democratie, zelfbeschikking
en medezeggenschap hadden het gewonnen van autocratie. Europa was niet meer
onderworpen aan de hiërarchieën en grillen van koningen en
koningshuizen.
Het verhaal van de ondergang van deze dynastieën is dus
een goed gekozen insteek voor een studie van de periode voor de eerste
wereldoorlog. Aan de hand van de levens van de Duitse keizer Wilhelm, de
Russische tsaar Nicolaas en de Engelse koning George beschrijft de historica
Miranda Carter hoe Europa evolueerde van
autocratie naar democratie en zelfbeschikking.
Als nazaten van Koningin
Victoria behoorden deze vorsten tot een grote, maar disfunctionele familie. Ze
werden geboren in een wereld waarin de erfelijke monarchie een vast gegeven was.
Ze leefden in de hopeloos achterhaalde opvatting dat een sterke solidariteit
tussen vorstenhuizen de beste manier was om een hechte band tussen landen te
behouden. Onderlinge huwelijken en het internationale karakter van koninklijke
families waren een garantie voor vrede en goede internationale betrekkingen.
Alle Europese hoven deden wanhopige pogingen om de nieuwe
volksbewegingen voor zeggenschap en gelijkwaardigheid buiten de deur te houden.
Ze bleven geloven in de aangeboren superioriteit van vorsten en hun goddelijke
roeping, en verwierpen halsstarrig alle democratische en republikeinse
principes. Hun trouw aan het verleden verplichtte hen om hoge muren van
etiquette te bouwen om de wereld buiten te sluiten. Ze ontleenden hun identiteit
aan beleefdheidsvormen, kleding en hiërarchie. Om zich te kunnen onderscheiden
van het gewone volk verloren ze zich in eindeloze kleingeestige en willekeurige
regeltjes. Alleen het Engelse koningshuis hield er enigszins realistischer
opvattingen op na. Het is wellicht niet toevallig dat het als enige de oorlog
overleefde.
Miranda Carter volgt de drie koninklijke hoogheden in hun
jeugd, opvoeding en opleiding. Ze groeiden eenzaam op zonder het verruimende en
corrigerende gezelschap van leeftijdsgenoten en kregen een heel beperkte
opleiding. Ze leerden niet veel meer dan hun eigen wil opzij te zetten, niet
verder te kijken dan hun eigen omstandigheden, niet nieuwsgierig te zijn en niet
teveel vragen te stellen. Als volwassene waren ze slecht voorbereid om met de
moderne wereld om te gaan. Ze bewogen zich in een narcistische en hypocriete
glamourwereld, geobsedeerd door protocol en etiquette. In de decennia voor de
oorlog deden zich voor hun ogen belangrijke politieke gebeurtenissen voor die
zij door hun beperkte conservatieve wereldbeeld verkeerd interpreteerden. Op
basis hiervan namen ze vaak cruciale beslissingen die hen of hun entourage in de
problemen brachten.
We lezen hoe de labiele, zelfingenomen, patserige
Duitse keizer en de arrogante en wereldvreemde tsaar Nicolaas door hun
betweterigheid hun land naar de ondergang dreven. Dit resulteerde in de
vernietiging van hun familierelaties, hun troonsafstand, verbanning en dood. De
verlegen George had het geluk langer dan zijn neven zonder politieke
verantwoordelijkheid te kunnen leven, maar hij moest wel mee beslissen over hun
lot.
Dit boek biedt een boeiende inkijk in een vergeten wereld die nog
niet zo ver achter ons ligt. De lezer wordt ondergedompeld in de oorlogszuchtige
sfeer van het fin de siècle. Carter belicht de politieke opvattingen en
roerselen in de laatste decennia van de 19e eeuw uitgebreid en gedetailleerd.
Voor de moderne Europeaan is het bijna niet meer voor te stellen dat vorsten en
hun families zoveel in de politieke pap te brokken hadden, en dit niet eens zo
lang geleden. Deze monarchen vonden het bijvoorbeeld heel vanzelfsprekend hun
persoonlijke ambities naar hegemonie en macht te realiseren door
gebiedsuitbreiding of het ruilen van koloniën zoals fiches in een
gezelschapsspel.
Wat anders wellicht een droog relaas vol politieke
feitjes was geweest werd een vlot leesbaar geheel door de levendige
beschrijving van de leefstijl en de eigenaardigheden van royaltys. Dit
omvangrijke werk over een minder bekende periode in de Europese geschiedenis
laat zich bijna lezen als een roman.
VERHAEGHE,
P., Het einde van de psychotherapie. Adam, De Bezige Bij, 2009, 253 pp.
ISBN 978 90 234 4202 82
De klassieke psychotherapie ligt op apegapen, stelt Paul Verhaeghe, klinisch
psycholoog en psychoanalyticus. In de afgelopen decennia is de kijk op
psychische problemen en psychiatrische aandoeningen drastisch veranderd. De
opvatting dat psychische problemen een betekenisvolle reactie zijn op opvoeding
en sociale omstandigheden heeft plaats gemaakt voor een streng biomedisch
denkkader waarin alle menselijke problemen een neurologisch-genetische
verklaring heten te hebben. De klassieke neurosen zijn stoornissen of disorders
geworden waar mensen niets aan kunnen doen en waarvoor ze niet verantwoordelijk
zijn. En psychotherapie die een eigen inzet vraagt is vervangen door
gemakkelijke pillen.
Je zou deze evolutie kunnen toejuichen als een vooruitgang in de kennis en
aanpak van psychische problemen, ware het niet dat zich in onze
welzijnsmaatschappij steeds meer mensen met een psychische stoornis aandienen.
Om de haverklap worden trouwens nieuwe stoornissen gevonden waarvoor dan weer
telkens nieuwe behandelingen met medicijnen worden uitgedokterd en
gepropageerd. Steeds meer mensen, ook insiders, zijn de overtuiging toegedaan
dat psychotherapie niet werkt.
Bovendien veranderde het cliëntenbestand van de gemiddelde psychotherapeut
aanzienlijk. De mensen die leden onder psychische problemen die hun
levenskwaliteit ernstig aantastten hebben plaats gemaakt voor mensen die op
zoek zijn naar zichzelf. Ze lijden onder het onvermogen om te leven met
onzekerheid en onvolledigheid en verwachten van de therapeut een antwoord op de
vraag welke keuzes te maken. Het menselijke tekort als normale
levensproblematiek wordt stilaan een ziekte of stoornis. De vraag die
psychotherapeuten tegenwoordig het vaakst te horen krijgen luidt: "Wat
moet ik met mijn leven?"
Hoe heeft het zover kunnen komen? Paul Verhaeghe maakt een analyse van een
combinatie van maatschappelijke ontwikkelingen waarvoor de psychotherapie de
zwarte piet toegespeeld krijgt. Hij toont aan hoe een uit de hand gelopen meritocratie de
traditionele groepen heeft weggevaagd en individuen verweesd en geïsoleerd
heeft achtergelaten met een algemeen gebrek aan zinverlening. Dezelfde
sociaaleconomische ontwikkelingen die mensen uit hun groep of hun context
lichten, isoleren ook hun problemen. Als koren op de molen van de rechtse analyse
komt het probleem helemaal op rekening van het individu: eigen schuld dikke
bult.
In dezelfde periode hebben de mens- en sociale wetenschappen, op zoek naar meer
wetenschappelijke status en in de illusie van iedere generatie dat men (bijna)
het eindpunt van kennis en kunde heeft bereikt, zich in de armen van de
biomedische wetenschappen geworpen. De specifieke oorzaak van psychische
problemen en stoornissen is immers relatief onduidelijk. Dan is zelfs een
schijn van objectiviteit zeer aantrekkelijk. Men gaat genoegen nemen met een
gefragmenteerde, puur gedragsmatige omschrijving, zoals de opeenvolgende
versies van de DSM
laten zien. Verhaeghe legt haarscherp bloot hoe misleidend deze benadering is
en hoe ze mensen met problemen door etikettering een geruststellende identiteit
verschaft met inbegrip van de bijhorende medicatie.
In deze evolutie gaat de psychotherapie echter zelf ook niet vrijuit. Al te lang
huldigde men de eenzijdige veronderstelling dat alle psychische problemen te
verklaren waren door een foute opvoeding en maatschappelijke omstandigheden.
Als gevolg daarvan ging men er vanuit dat psychotherapie alleenzaligmakend was,
voor alles hielp en zelfs de maatschappij kon veranderen. Het gevolg was een
ongecontroleerde wildgroei van uiteenlopende scholen en zelfverklaarde
therapeuten die de geloofwaardigheid van de discipline ernstig aantastten.
De overschatting van de mogelijkheden van de psychotherapie is haar slecht
bekomen. De hooggespannen verwachtingen werden niet ingelost en onderschatting
was het gevolg. Psychotherapie werd de kop van jut voor de mislukkingen in de
geestelijke gezondheidszorg.
Is daarmee een einde gekomen aan de psychotherapie, waarvan de basis in het
begin van de vorige eeuw door de psychoanalyse werd gelegd? Moet wie zich
brandt nu maar op de blaren zitten? Verhaeghe meent van niet. Nieuwe problemen
vragen een andere aanpak en andere oplossingen. De nieuwe therapeut zal zijn
vertrouwde arsenaal aan methodes moeten loslaten en zich afstemmen op de nieuwe
patiënt of cliënt. Die is minder geneigd tot introspectie en wil zonder veel
inspanning van zijn probleem verlost worden. De nieuwe therapeut zal dan ook
veel meer dan vroeger energie moeten besteden aan het uitbouwen van een
therapeutische relatie en mensen leren reflecteren.
Wie met psychotherapie bezig is ziet natuurlijk vooral de sombere kanten van
het bestaan. Paul Verhaeghe maakt een scherpe analyse van de pijnpunten van
onze moderne maatschappij. Het einde van de psychotherapie is dan ook
geen vrolijk boek. Het balanceert geregeld op het randje van doemdenken.
Toch erkent hij ook de verdienste van de recente evoluties in de geestelijke
gezondheidszorg. Zoals Eline
Saks getuigt heeft medicatie veel mensen met psychiatrische problemen
geholpen het aanmodderen te ontstijgen en een rijk leven te leiden. We mogen
het kind echter niet met het badwater weggooien. Verhaeghe pleit daarom voor
een genuanceerde visie op geestelijke gezondheid. Psychische problemen zijn
geen geïsoleerde problemen van een individu en diens onmiddellijke omgeving
maar evenmin een zuiver effect van externe invloeden waarvan iemand het
slachtoffer is.
Verhaeghe goochelt natuurlijk met de visie en begrippen uit de psychoanalyse.
Alhoewel enigszins vertrouwd met dit begrippenkader had ik het toch knap lastig
met zijn relatief ondoorzichtige en abstracte taal. In het eerste stroeve
hoofdstuk wordt de lezer meteen voor de leeuwen gegooid. Wie deze hindernis
heeft genomen wordt echter beloond met een doordringende kritische kijk van een
insider op de huidige stand van zaken in de geestelijke gezondheidszorg en de
psychiatrie.
APPIGNANESI, L., Gek, slecht en droevig. Een geschiedenis van
vrouwen en psychiatrie van 1800 tot heden. (Vert. Mad, Bad and Sad)
Adam, De Bezige Bij, 2009, 576 pp. ISBN 978 90 234 4059 8
Over
anorexia en boulimia, meervoudige persoonlijkheden, posttraumatische
stressstoornis en borderline had men voor 1950 nog niet gehoord. Niemand lijdt
nog aan monomanie, neurasthenie, hysterie, melancholie, of dementia praecox. Het
aantal psychische stoornissen lijkt in de loop der eeuwen bovendien alleen maar
toegenomen en ze worden steeds complexer. Komen die oude stoornissen niet meer
voor, heeft men alleen andere namen geplakt op hetzelfde of is er iets anders
aan de hand?
Er is waarschijnlijk geen medische discipline waar de
meningen over oorzaken en aard van ziekte zo sterk meedeinen met de tijdsgeest
als de psychiatrie. Niet alleen de opvattingen en denkbeelden over geestelijke
gezondheid en ziekte zijn kind van hun tijd. Ook de uitingen en symptomen van
krankzinnigheid zijn onderhevig aan culturele modes en maatschappelijke
ontwikkelingen. De ziektebeelden zelf weerspiegelen het onbehagen van hun tijd.
En heel speciaal vrouwen fungeren als de graadmeters van sociale
problemen.
In dit boek reconstrueert Lisa
Appignanesi de veranderingen in de opvattingen over
afwijkend gedrag en waanzin in de afgelopen 2 eeuwen. Vanaf het einde van de
achttiende eeuw werden mensen met afwijkend gedrag en opvattingen niet meer
verdacht van hekserij of bezetenheid. Onder invloed van de Verlichtingsideeën
kreeg het gebied van de geestesstoornissen de aandacht van de medische
professie. Psychisch onevenwichtige mensen werden patiënten die begrip en
behandeling nodig hadden.
In de daarop volgende eeuwen heeft de
psychiatrie zich tot een volwaardige medische discipline ontwikkeld. Er werden
uitvoerige individuele ziektegeschiedenissen opgesteld. Die vormden de basis
voor steeds weer nieuwe en meer verfijnde verklaringsmodellen en
behandelingsmethodes. Hete baden voor zwakke zenuwen legden het af tegen hypnose
en later psychoanalyse voor de bezwarende omstandigheden in het verleden van de
patiënt. Die werden dan weer gevolgd door cognitieve gesprekstherapie en door
medicatie als behandeling van neurologische disfuncties. Er werden en worden
zeer uiteenlopende diagnoses gesteld en behandelingen uitgevoerd, maar in feite
tast men nog steeds in het duister over de oorzaken van psychische
stoornissen.
In meerdere opzichten hadden vrouwen een beslissende invloed
op de ontwikkeling van de psychiatrie. De moderne psychiatrie heeft zich
grotendeels ontwikkeld op basis van de behandeling van vrouwen. Dit hoeft niet
te verbazen want hormonale schommelingen en bepaalde gebeurtenissen in een
vrouwenleven, zoals zwangerschap, de geboorte van kinderen en de menopauze,
maken hen vatbaarder voor een stoornis zowel van lichaam als van
geest.
Maar er is meer. Iedere maatschappij hanteert vrij strikte normen
voor wat normaal en abnormaal gedrag is. Vrouwen in het bijzonder werden tot ver
in de twintigste eeuw gedwongen in een keurslijf van verwachtingen en
vooroordelen. Ze konden vaak alleen aan de opgelegde dienstbaarheid ontsnappen
door te kiezen voor een chronische ziekte als een manier van leven. Openlijk
rebellerende vrouwen werden bovendien gemakkelijk met een of andere stoornis
bedacht.
De professionalisering had immers nadelen: de arts meende het in
zijn eentje beter te weten. Mensen werden soms onterecht als zenuwziek of
krankzinnig beschouwd en vrouwen waren daar het eerste slachtoffer van. In een
tijd waarin artsen een codeboek hanteerden met strenge repressieve regels voor
vrouwen kwamen vele jonge vrouwen in het ziekenhuis of het gesticht terecht. Als
ze niet in de pas liepen werden ze opgesloten. De geschiedenis van Martha
Hurwitz illustreert het droevige lot van vrouwen die vegeteerden in gestichten,
ten prooi aan medische hardnekkigheid.
Het is maar de vraag of vrouwen nu
minder dwang ervaren om zich te conformeren aan maatschappelijke beeldvorming.
Ook in onze tijd vormen ze het leeuwendeel van de consumenten van psychische
hulpverlening. Twee van de drie cliënten die gebruik maken van
gespreksbehandelingen zijn vrouwen, en hetzelfde geldt voor het gebruik van
slaap- en kalmeermiddelen en antidepressiva. Het aantal meisjes en vrouwen met
eetstoornissen groeit onrustwekkend en steeds meer mensen, vooral vrouwen, gaan
gebukt onder posttraumatische stressstoornissen.
Vrouwelijke themas
bepaalden ook lange tijd de veronderstelde oorzaken van geestesziekte. Onder
invloed van de psychoanalyse vormden seksualiteit en de moeder-kindrelatie lang
de belangrijkste verklaringsmodellen voor zowel een normale als een afwijkende
psychische ontwikkeling. Daarbij is het eigenlijk een beschamende vaststelling
dat deze evolutie in belangrijke mate op rekening van vrouwen in het beroep te
schrijven is.
Vrouwen figureerden in de geschiedenis van de psychiatrie
immers niet alleen als patiënt. Al heel vroeg waren ze actief in de
theorievorming over psychische stoornissen en in de behandeling van mensen met
psychische problemen. Alhoewel vrouwen als Anna Freud en Melanie Klein zich
distantieerden van de eng-seksuele denkbeelden van hun mannelijke
collega-psychoanalisten, introduceerden zij de ontspoorde moeder-kindrelatie als
verklaring voor psychische stoornissen. Zo zadelden zij talloze vrouwen op met
het beeld van het moederschap als biologische bestemming van de vrouw en met een
onterecht schuldcomplex over het nastreven van persoonlijke ontwikkeling en
aspiraties en over de problemen van hun kinderen. Vooral in de Verenigde Staten
heeft dit verklaringsmodel onrechtstreeks bijgedragen tot de huidige
angstcultuur waarin de gruwelijk verwende zijne majesteit het kind de scepter
zwaait en zijn ouders tot knikkende slaven bombardeert.
De groei en bloei
van de psychiatrie heeft niet kunnen beletten dat het aantal geestelijke
problemen en stoornissen in onze tijd exponentieel is toegenomen. In een
individualistische samenleving worden van sociale problemen al te gemakkelijk
individuele problemen gemaakt. De epidemie van nieuwe ziektebeelden en
stoornissen als aandachtstekort en anorexia bijvoorbeeld kan in verband gebracht
worden met het overaanbod aan informatie en het heersende
schoonheidsideaal.
Deze magistrale en ongemeen rijke cultuurgeschiedenis
van de psychiatrie is gebouwd rond twee lijnen. In de eerste laat Lisa
Appignanesi een keur van grote en minder grote namen uit de psychiatrie
uitgebreid de revue passeren. Van Philippe Pinel, die als eerste de
krankzinnigen van hun ketenen bevrijdde, over Sigmund Freud en zijn talloze
volgelingen in de psychoanalyse tot de antipsychiatrie van Laing, ze komen allen
aan de orde. De andere lijn wordt gevormd door beroemde casussen van vrouwelijke
psychiatrische patiënten die een belangrijke bijdrage leverden aan een beter
begrip van geestelijke stoornissen in hun eigen tijd. Haar verhaal is daarmee
zowel diepgaand als zeer ruim uitgewerkt.
Deze benadering heeft enkele
nadelen. Door de vele details komt de evolutie van de veranderende inzichten
niet altijd goed uit de verf. Zonder basiskennis over de psychiatrie en over de
verschillende scholen is het betoog waarschijnlijk nog moeilijker te volgen.
De vrouwen in de casussen behoorden bovendien in hoofdzaak tot de elite of de
jetset van hun tijd. We krijgen dus vooral het verhaal van een weliswaar
invloedrijke minderheid die zich een vooruitstrevende behandeling kon
permitteren. Het lot van de mensen uit de lagere klassen wordt nauwelijks
belicht, evenmin als de vaak deplorabele toestanden in de toenmalige
gekkenhuizen. Dit vind ik jammer.
De bloemrijke literaire taal is
aangenaam om te lezen, maar de lange en complexe zinnen, hoewel passend bij de
behandelde tijdsperiodes, maken het begrijpen er niet eenvoudiger op. Het derde
deel over de moderne psychiatrische ontwikkelingen is voor de doorsnee lezer dan
ook veel inzichtelijker. Niettemin is het een meesterwerk in meerdere
opzichten!
FISHER,
H., Waarom hij? Waarom zij? Begrijp je persoonlijkheidstype en vind de juiste
partner. (Vert. Why Him? Why Her?) Adam/Apen, Uitg. Contact, 2009,
287 pp. ISBN 978 90 254 2455 8
Waarom word je verliefd op deze persoon
en niet op een andere? Gedegen onderzoek wijst uit dat mensen meestal
verliefd worden op personen met dezelfde etnische en sociaaleconomische
achtergrond, vergelijkbare intelligentie en opleidingsniveau, met gelijksoortige
waarden en normen en met eenzelfde gevoel voor humor. Ook toeval en de
relatiepatronen uit onze jeugdjaren spelen mee.
Maar dit is slechts een
deel van het verhaal. De evolutie kon het immers niet aan toevallige
omstandigheden of menselijke willekeur overlaten met wie we ons willen
voortplanten. De aantrekkingskracht tussen mensen moet zeker wortelen in de
biologie, stelt de bekende liefdesantropologe Helen Fisher. We kiezen onze partner en vrienden in overeenstemming met ons
genetisch bepaald temperament.
Als we meer zicht willen krijgen op de
aantrekkingskracht tussen mensen moeten we eerst op zoek naar de biologische
factoren die iemands persoonlijkheid grondig bepalen. Welke persoonlijkheden
trekken elkaar aan en passen bij elkaar? En welke achterliggende biologische
mechanismen sturen onze romantische keuzes?
Die zijn te vinden in de
verhouding en wisselwerking tussen de verschillende neurotransmitters in de
hersenen. Deze chemische stoffen vormen de basis voor vier fundamenteel
verschillende gedrags- en denkwijzen of persoonlijkheidstypen. In vier
hoofdstukken maken we kennis met deze typen en hun voornaamste kenmerken:
Verkenner, Bouwer, Regelaar en Onderhandelaar. Ieder van ons is een uniek
mengsel van deze vier persoonlijkheidstypen. Met behulp van een vragenlijst kan
je zelf uitvissen hoe dat voor jou zit.
Wij zijn het uithangbord van onze
genetische aard, met specifieke kwaliteiten en behoeften. De vraag bij een
potentiële partner is dus: kan deze persoon je bieden wat jij nodig hebt?
Volgens de theorie van de sociale uitwisseling voelen wij ons aangetrokken tot
personen die in onze behoeften kunnen voorzien in ruil voor de kwaliteiten die
zij zelf kunnen bieden. Sommige van die behoeften willen we wel opgeven, maar
andere moeten absoluut vervuld worden. Daarom zijn er meerdere werkende
combinaties mogelijk, maar sommige werken beter dan andere. Botsende
eigenschappen brengen meer conflictstof mee maar betekenen niet meteen dat de
relatie tot mislukken gedoemd is. In dat geval kunnen de tips van Fisher voor
ieder persoonlijkheidstype wellicht een handje helpen.
Liefde kan
duurzaam zijn, besluit Helen Fisher, maar je moet de goede partner kiezen. In
samenwerking met een relatiebureau heeft zij onderzocht tot welk
persoonlijkheidstype mensen zich bij voorkeur aangetrokken voelen. Bepaalde
combinaties van persoonlijkheidstypen werken beter dan andere. Dat blijkt in
overeenstemming met het plan van de natuur, zegt ze. Over dat plan zelf blijft
ze echter erg vaag. Dit zal niet echt verbazen, want als wetenschapper weet ze
wel beter. De natuur heeft immers geen plan.
Om een vlot leesbaar boek voor het grote publiek te kunnen
presenteren heeft Fisher een paar minder gelukkige compromissen gesloten.
Alhoewel er heel zeker een verband is tussen de verhouding van verschillende
specifieke chemische stoffen in de hersenen en bepaalde gedragsneigingen, is het
maar de vraag of dit zo ondubbelzinnig rechtlijnig is als zij het voorstelt.
Wetenschappelijk onderzoek naar deze verbanden bij dieren zijn immers niet
zonder meer naar mensen te extrapoleren. De duurzaamheid en bevrediging van
liefdesrelaties is bij mensen immers nog van meer afhankelijk dan van passende
of botsende persoonlijkheidstypen.
Verder
vertrekt Fisher teveel van een Westers idee en ideaal over liefde en
partnerschap. Verliefdheid en liefde zijn twee verschillende zaken. Je kan
verliefd worden op iemand die ongeschikt is voor een langdurig partnerschap, en
je kan houden van iemand op wie je nooit echt verliefd was. Overigens is,
behalve in het Westen, in vrijwel geen enkele cultuur verliefdheid een basis
voor huwelijk of partnerschap. We kunnen het ons bijna niet voorstellen, maar
veel van die verbintenissen werken. Het zou interessant zijn na te gaan in
hoeverre dit te maken heeft met combinaties van persoonlijkheidstypen zoals
Helen Fisher ze omschrijft.
Dit boek is zeker niet het beste dat
uit de pen van Helen Fisher is gevloeid. Alhoewel ze een interessante invalshoek
hanteert en een steekhoudende theorie ontwikkelt, heeft de uitwerking ervan me
toch een beetje teleurgesteld. Ik had een diepgaander antwoord op de titelvragen
verwacht en geregeld kreeg ik de indruk met een klassieke typologie vandoen te
hebben. Haar persoonlijkheidstypes zijn echter niet seksegebonden en daardoor
overstijgt haar verhaal ruimschoots het niveau van de Mars-en-Venusliteratuur.
Wie een partnerrelatie heeft of had zal er zeker heel wat herkenbaars vinden, en
voor aspiranten valt er veel uit op te steken. Bovendien laat de onderhoudend
geschreven tekst zich prettig lezen.
MAHBUBANI, K, De eeuw van Azië. Een onafwendbare
machtsverschuiving. (Vert. The new Asian hemisphere. The
irresistible shift of global power to the East) Adam, Uit. Nw. Adam, 2008, 336 pp. ISBN 978 90
468 0475 9
In de wereld van vandaag speelt zich waarschijnlijk geen grotere verandering af
dan de economische en politieke opkomst van de Aziatische landen. Honderden
miljoenen mensen zullen worden gered uit de klauwen van de armoede en de wereld
zal vreedzamer en stabieler worden. Dit proces zal helaas niet zonder slag of
stoot gaan. De renaissance van Azië zal immers het einde betekenen van de
werelddominantie van het Westen.
Kishore Mahbubani was
gedurende 10 jaar vertegenwoordiger voor Singapore in de Verenigde Naties. Hij
verheldert waarom Azië sinds kort een steeds grotere rol speelt op het
wereldtoneel en welke de consequenties zullen zijn voor het Westen en voor de
wereld in zijn geheel. Niemand kan de toekomst exact voorspellen maar bepaalde
trends tekenen zich toch duidelijk af.
De meest opvallende is de mars naar de moderniteit. Die wordt de belangrijkste
trektocht in de geschiedenis van de mensheid. Op enthousiaste, soms ontroerende
wijze beschrijft Kishore Mahbubani wat moderniteit voor de Aziaten betekent:
bijvoorbeeld een toilet. Een
comfortabeler bestaan helpt mensen de armoede te ontstijgen, draagt bij tot hun
persoonlijke ontwikkeling en verheffing, en stimuleert de maatschappelijke
vooruitgang in het bijzonder van onderwijs en gezondheidszorg. De moderniteit
maakt van mensen geschoolde en mondige burgers. Daarom zal deze evolutie goed
zijn voor de wereld als geheel en staat een lange periode van vrede in het
vooruitzicht.
De moderniteit wortelt in de 7
pijlers van het moderne westerse denken. Hier geeft een buitenstaander een
heel interessante kijk op een manier van denken die voor een westerling
vanzelfsprekend is. De Aziatische landen hebben deze westerse wijsheid pas zo
laat ontdekt omdat zij van oudsher een hiërarchisch en feodaal wereldbeeld
hebben. Ze koesteren over het algemeen de diepgewortelde overtuiging dat alle
vooruitgang in de maatschappij te danken is aan welwillende en wijze
bestuurders. Hier herkende ik parallellen met de verklaring van Landes
voor de kloof tussen rijke en arme landen.
Maar dit wereldbeeld is in ras tempo aan het veranderen. De moderniteit heeft
de Aziatische geest bevrijd. Het Westen is erin geslaagd om de wereld in de
meest ruime zin te democratiseren. Het aantal mensen dat de democratische
waarden en ideeën heeft aangenomen was nog nooit zo groot, en dit niet alleen
in Azië. De Aziaten zijn meer zelfbewust geworden en realiseren zich dat ze
macht hebben als burgers en hun lot in eigen handen kunnen nemen. Naarmate de
democratisering steeds krachtiger wordt zullen ze echter meer gaan nadenken
over de ondemocratische wereld waarin ze leven.
De Westerse wereld, vooral de Verenigde Staten maar ook de Europese
gemeenschap, is niet onverdeeld gelukkig met deze evolutie. Het Westen heeft
daarbij op het eerste zicht immers niet veel te winnen, maar krijgt een aantal
wezenlijke verliezen te verwerken. Het gaat hier niet om een absoluut maar een
relatief verlies. Het Westen zal er niet minder welvarend op worden, maar zal
wel aan macht en superioriteit inboeten. Het zal afstand moeten doen van het
idee dat de westerse belangen, normen en waarden universeel zijn. En daartoe
zijn de Westerse machten niet zonder meer bereid.
Want de waarden en normen die het westen richtinggevend vindt past het zelf
niet toe op wereldvlak. Trefzeker legt Mahbubani de vinger op de spanning
tussen de hoogstaande westerse waarden en normen en de manier waarop die door
de Westerse landen zelf met voeten worden getreden om de eigen politieke en
economische belangen te vrijwaren. De westerse landen, hoewel slechts een
fractie van de wereldbevolking, houden toch in alle wereldorganisaties de
touwtjes in handen en dringen de andere landen een beleid op dat in tegenspraak
is met wat ze voor zichzelf voorstaan.
Voor de meeste mensen op de wereld fungeert het westen echter niet meer als
maatstaf en referentiepunt voor hun eigen mening en oordelen. De ontwestersing
zal op termijn leiden tot het verdwijnen van steeds meer Westerse invloed in
Azië. Dit is reeds het geval in de Chinese, islamitische en Indische
samenlevingen. Vooral in de islamitische samenlevingen groeit het
anti-amerikanisme zienderogen.
De Westerse landen mogen dan wel een competent binnenlands beleid voeren, op
wereldvlak bakken ze er maar weinig van. Ongenadig legt Mahbubani de
onvergeeflijke dwaasheden van de westerse machten bloot met betrekking tot
internationale handel, het klimaatbeleid en de economie, de kernbewapening en
de houding van de VS tegenover Iran. Hij hekelt ook de Westerse politiek die
een scherp onderscheid maakt tussen vrije en onvrije samenlevingen. Vrijheid is
betrekkelijk want er bestaan verschillende lagen
van vrijheid.
In hun internationale betrekkingen gaan de Aziatische landen veel minder
ideologisch dan wel pragmatisch te werk. Daardoor slagen ze erin om onderlinge
spanningen af te wenden en redelijk ontspannen onderlinge betrekkingen met
andere landen te onderhouden. Mochten de Westerse landen dit ook doen, dan zou
het Midden-Oosten niet zon kruitvat zijn.
Opdat de wereldvrede bewaard blijft moeten de principes van goed binnenlands
bestuur ook op wereldvlak worden toegepast. Mondiaal leiderschap vereist een
mondiale democratie, een mondiaal rechtstelsel dat voor alle landen geldt,
mondiale sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardige samenwerkingsverbanden op
basis van pragmatisme. Dit alles is essentieel voor het bewaren van de
wereldvrede. Dit klinkt als het intrappen van een open deur, maar wie gelezen
heeft hoeveel daarvoor nog moet veranderen weet dat we nog ver van dat
streefdoel staan.
Het westen is zowel een deel van de oplossing als een deel van het probleem. De
wereld gaat een zeer onzekere politieke en economische toekomst tegemoet door
de aarzeling van de westerse leiders om te erkennen dat de westerse
overheersing van de wereld niet kan blijven duren. Met zijn pragmatische aanpak
zal Azië een steeds grotere rol vervullen in de wereldeconomie en politiek en
dat kan ook voor het Westen een zeer goede zaak zijn.
Kishore Mahbubani is wellicht wat té optimistisch wat de situatie in Azië
betreft. Zijn aandacht gaat vooral naar de economische en politieke
voortrekkers en reuzen, zoals Japan, China en India, en in mindere mate Zuid-Korea.
Het is maar de vraag of die pioniers wel zo vrij zijn van ideologische
aspiraties of ernstige interne problemen. In tegenstelling tot het Westen zijn
er bovendien in Azië toch nog vrij veel economisch en politiek instabiele
landen, waar een democratie nog een verre wensdroom is. Daarom lijkt zijn
betoog vaak op een vorm van wishful thinking. Maar zijn kritiek op de
dominerende rol van het Westen in de wereldorde is wel heel gefundeerd en
zonder meer terecht.
Het betoog van Mahbubani is zeer degelijk gedocumenteerd en laat zich vlot
lezen. Voor wie geïnteresseerd is in wereldpolitiek is dit boek een eye-opener!
DENYS, J., Free to work. Voor een open en moderne
arbeidsmarkt.
Apen/Adam, Houtekiet, 2010, 357 pp. ISBN 9789089240729
Free to
work Hoezo, vrij om te werken?
Alhoewel werken een essentieel
element is van volwassenheid, beschouwen veel mensen het werk als een
noodzakelijk kwaad. Je werkt om te leven. Je leeft niet om te werken, zo wordt
gezegd. Veel mensen beginnen pas te leven als ze de deur van hun kantoor of
werkplaats achter zich dicht gedaan hebben en kijken vanaf een bepaalde leeftijd
reikhalzend uit naar de dag van hun pensioen.
Volgens Jan Denys, arbeidssocioloog en
arbeidsmarktdeskundige bij Randstad, ligt deze negatieve ingesteldheid aan de
basis van de stroeve arbeidsmarkt in België. De wijze waarop hier over arbeid en
de arbeidsmarkt wordt gedacht is hopeloos verouderd. Denys vergelijkt onze visie
op arbeid met de middeleeuwse visie op mobiliteit. Zich verplaatsen was toen een
hele onderneming waaraan de mensen liever niet begonnen. De meeste Belgen willen
liefst niet te maken hebben met de arbeidsmarkt. Hun belangrijkste zorg is zo
snel mogelijk een vaste job te bemachtigen die hen zo lang mogelijk, als het
even kan tot het pensioen, zekerheid biedt.
Dit denkbeeld is echter
hopeloos achterhaald. De moderne economische situatie verandert veel sneller dan
een aantal decennia geleden en steeds meer mensen zien zich tijdens hun loopbaan
genoodzaakt om een andere baan te zoeken. De grootste zekerheid is vandaag op de
arbeidsmarkt te vinden en niet meer in de bedrijven. Van werknemers wordt
verwacht dat ze breed inzetbaar zijn en zich vlot kunnen bewegen tussen
bedrijven en jobs. Langdurige dienstverbanden zullen niet verdwijnen, maar ze
zullen meer gebaseerd zijn op vrije keuze dan op gebrek aan keuze, zo voorspelt
Jan Denys.
Deze veranderingen roepen bij werknemers en werkgevers weinig
enthousiaste reacties op. Een meerderheid van werknemers en werkgevers ziet ze
nog teveel als bedreiging dan als kans. Toch maakt een moderne arbeidsmarkt
zowel nieuwe flexibele vormen van ondernemen mogelijk als inhoudelijk rijkere
loopbanen voor werknemers. Op een goed werkende arbeidsmarkt hebben
werkzoekenden niet alleen meer kans om een baan te vinden, ze hebben bovendien
meer kans op een job die min of meer aansluit bij hun wensen en verwachtingen.
Een goed functionerende arbeidsmarkt is niet alleen essentieel voor een
dynamische economie, ze heeft ook een ruimer maatschappelijk belang. De sociale
welvaartsstaat kan enkel overleven als er meer mensen aan het werk zijn. En
omdat werken meer betekent dan het verwerven van een inkomen draagt een vlot
werkende arbeidsmarkt bij tot het bruto nationaal geluk.
Om dat doel te
bereiken zijn nog een heel pak innovaties nodig, aldus Jan Denys. De
Belgische arbeidsmarkt is immers dringend aan modernisering toe. De
werkzaamheidsgraad in België is te laag vergeleken met die in de buurlanden en
met de Europese doelstellingen. De Belgische arbeidsmarkt speelt te weinig in op
de recente ontwikkelingen in de economie en de arbeidswereld. Men focust vooral
op de bedreiging en ziet te weinig uitdagingen.
In zijn gedetailleerde
analyse van de Belgische arbeidsmarkt detecteert Jan Denys liefst twaalf
pijnpunten die elkaar in combinatie versterken. De sterke punten wegen daar niet
tegen op. Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen, waaronder grote
machtsverschillen tussen werkgevers en werknemers en angst voor verandering bij
beide partijen. Een economische crisis verzwaart de invloed daarvan alleen maar.
Met meer flexibiliteit bij alle betrokken partijen kunnen we echter ook de
kansen en uitdagingen van de crisis benutten.
Hoe ziet Jan Denys een
moderne arbeidsmarkt dan? Hij stelt ons gerust. Het is geen strijdperk waar de
alleen wet van de sterkste regeert. Op een open en transparante arbeidsmarkt is
er nog altijd solidariteit, creëert de overheid nog steeds randvoorwaarden en
wordt de sociale bescherming van de werknemer niet afgebouwd. Flexicurity
is er het sleutelwoord, een combinatie van flexibiliteit én zekerheid. Denys
lanceert liefst zestig voorstellen voor de verschillende aspecten van het
werkgelegenheidsbeleid.
De individuele burger is natuurlijk in de eerste
plaats geïnteresseerd wat dit voor hem/haar zal betekenen. In het laatste
hoofdstuk maakt Denys de lezer wegwijs in een loopbaan in de moderne
arbeidsmarkt. Loopbanen zullen er in de toekomst anders uitzien dan nu. Tussen
de beginfase van groei en de eindfase van afbouw zullen werknemers door
opleiding hun competenties blijvend bijwerken om gewijzigde taakinhouden aan te
kunnen. De meeste mensen zullen nog altijd een groot deel van hun loopbaan bij
dezelfde werkgever doorlopen, maar ze zullen met hun verworven competenties
meer keuze hebben er te blijven dan wel te veranderen.
Het betoog van Jan Denys is zeer goed te volgen, want inzichtelijk en duidelijk
gestructureerd. Voor mij was het een leerrijke en aangename verdieping in een
actueel en nijpend probleem van onze samenleving. Een aantal vragen blijven
echter open. In zijn model wordt er van werknemers veel eigen initiatief
verwacht. Dit kan niet iedereen zomaar opbrengen. Zoeken naar werk vraagt
bovendien veel tijd en energie die mensen soms, zeker in bepaalde fasen van hun
leven, alleen kunnen opbrengen wanneer ze even belangrijke levenssferen
verwaarlozen. Voor wie de eigen beroepsloopbaan bewust wil sturen vormt dit
boek echter een duidelijke meerwaarde.
POLMAN, L., De crisiskaravaan.
Achter de schermen van de noodhulpindustrie. Adam, Uitg. Balans, 2008, 230
pp. ISBN 978 90 5018 973 6
In de lagere school spaarden we zilverpapier
voor de arme negertjes in Congo. En als we een munt in zijn bakje stopten ging
het hoofd van de zwarte man verwoed aan het knikken. Nu gaat er geen week
voorbij zonder dat er een zending van een hulporganisatie in de bus zit.
Internationale Niet-Gouvernementele Organisaties als het Internationale Rode
kruis, Oxfam, Handicap International en Artsen Zonder Grenzen hebben de
hulpmarkt overgenomen. Op het ogenblik zijn er wereldwijd meer dan 37.000
geregistreerd.
Humanitaire organisaties helpen de slachtoffers van
natuurrampen en oorlogsgeweld overal ter wereld. In de praktijk gebeurt dit
overwegend in de arme delen van de wereld. Rond humanitaire hulp is een ware
industrie ontstaan waarin miljarden dollars omgaan. Dat geld is afkomstig van
donoren, voor een klein deel van particulieren, voor het grootste deel van de
regeringen van overwegend rijke landen. Aldus vertegenwoordigen zij het geweten
van de rijke wereld.
Toch is dat geweten niet zo zuiver als we het
wensen. Want veel van de humanitaire hulp gaat naar oorlogsgebieden waar
bijstand aan de getroffen burgerbevolking afhangt van de medewerking van
oorlogvoerende partijen. In deze omstandigheden is het voor de INGOs nagenoeg
onmogelijk om de basisprincipes van de humanitaire hulpverlening na te leven.
Het nobele uitgangspunt dat slachtoffers altijd en overal moeten geholpen worden
en slachtofferhulp alle politieke en militaire belangen overstijgt staat onder
toenemende druk.
Bijna alle moderne oorlogen zijn immers burgeroorlogen.
Die worden niet uitgevochten op slagvelden door legers van verschillende landen
maar door volksmilities, afscheidingsbewegingen, opstandelingen en rebellen in
eigen land. Daarbij worden burgers door de strijdende partijen gegijzeld en zijn
de humanitaire hulpverleners steeds vaker overgeleverd aan de grillen van de
oorlogvoerende partijen.
Linda
Polman brengt verslag uit van de gang van zaken in de humanitaire ruimtes
die ze als journaliste bezocht. Het resultaat is een schokkend en onthutsend
relaas over de patstelling waarin INGOs gevangen zitten. Met het helpen van de
burgerbevolking verlenen de hulpverleningsorganisaties willens nillens ook hand-
en spandiensten aan de krijgsheren en milities. Slachtofferhulp heeft immers
niets van doen met oorlogslogica. Daar telt alleen winnen of
verliezen.
Op indringende wijze onthult ze hoe het verlichten van
menselijk leed op de meest schaamteloze en brutale wijze uitgebuit en misbruikt
wordt door alle oorlogvoerende partijen en politici. Op talloze manieren worden
hulpverleners door de verschillende partijen uitgemolken en voor het blok gezet.
Strijders en militairen hergroeperen zich in de vluchtelingenkampen, gijzelen
burgers als levende schilden en kunnen er zelf herstellen van het strijdgewoel.
Legers, rebellen en milities stelen voedselvoorraden uit opslagplaatsen en
hulpkonvooien en gebruiken of verkopen ze om hun oorlogskassen te spekken. In
veel gevallen kunnen INGOs hun werk alleen maar doen mits ze toestemming hebben
gekocht van de leiders van rebellenorganisaties die de kampen in handen
hebben.
In die schrijnende toestanden gaat de internationale
hulpverlening echter ook niet vrijuit. Want als onvoorwaardelijke hulp betekent
dat de oorlog verlengd wordt, moeten hulpverleners zich afvragen of men er
ongestoord mee kan doorgaan. En dat gebeurt niet of veel te weinig. De
hulporganisaties hebben het immers veel te druk met de zorg voor het eigen
bestaan. Geen enkele hulporganisatie kan het zich veroorloven te vertrekken uit
een humanitaire ruimte. Omdat ze voor hun werking afhankelijk zijn van donoren
levert media-aandacht voor rampen meerinkomsten op voor de hulporganisaties. Het
is belangrijk om in de kijker te lopen bij iedere grote humanitaire ramp. En dus
moeten ze aanwezig blijven op het veld, hoe dit er ook
uitziet.
Internationale hulpverlening is een industrie. De organisaties
zijn bedrijven vermomd als moeder Theresa, aldus Linda Polman. Ze noemt het een
morele economie, waarin de spelers voortdurend op zoek zijn naar het gat in de
markt van de goede werken. Polman beschrijft hoe de strijd om contracten met
donoren de INGOs verdeelt en hen in een concurrentiële strijd drijft. Ze varen
mee op de scoringsdrift van de media. Om fondsen te werven moeten ze zichzelf
verkopen. Er wordt een tomeloze strijd gevoerd om aandacht en geld. Zonder
geweld en verwoesting geen hulp en hoe totaler de verwoesting des te meer hulp.
Dus focust men op het leed en worden de aantallen en de ellende van slachtoffers
uitvergroot. Ondertussen blijven grote groepen mensen van hulp uitgesloten. Ze
leven in landen of streken waarmee donoren geen reclame kunnen maken voor
zichzelf of waar ze geen belangen hebben.
Bovendien zijn niet alle
organisaties betrouwbaar. Tussen het koren zit veel kaf. Kleinere, vaak
religieus geïnspireerde, organisaties gaan soms volstrekt onbekwaam te werk en
maken nog meer brokken dan er al zijn. Linda Polman klaagt ook de schandalige
manier aan waarop het hulpgeld soms wordt verkwist aan exorbitante salarissen en
het decadente luxeleven van een aantal humanitaire hulpverleners.
De
crisiskaravaan is een hallucinant en stuitend verhaal over nietsontziend
geweld, corruptie, uitbuiting en moordende concurrentie. Tijdens het lezen
bekroop mij steeds meer een moedeloos gevoel. Gaat het er echt zo aan toe in de
hulpverleningsgebieden? Hoe komen we daar ooit nog uit? Hebben mijn bijdragen
dan alleen gediend om deze schrijnende wantoestanden in stand te
houden?
En dan komt natuurlijk de vraag: hoe moet het dan wel? Linda
Polman bekent dat zij ook geen oplossing kan geven. Het probleem kan alleen door
de politiek fundamenteel aangepakt worden. Zolang dat niet gebeurt moeten de
verschillende hulporganisaties ophouden met elkaar vliegen af te vangen en meer
en beter samenwerken.
Intussen hoeven wij, de donoren, niet meteen te
beslissen onze steun te schrappen. We moeten echter veel kritischer zijn. We
kunnen vragen stellen aan de INGOs die we steunen over hun werking en wat ze
met de giften denken te doen. Daarvoor geeft Polman zelf een aantal
suggesties.
Daar kan aan toegevoegd worden dat
we ook druk kunnen uitoefenen op politici om geen steun te verlenen aan regimes
die hulp
misbruiken of de mensenrechten met de voeten treden.
Omdat de INGOs het zelf niet doen, wilde Linda Polman de
pijnpunten ervan bloot leggen. Daardoor krijgen we misschien een eenzijdig en
vertekend beeld van de internationale hulpverlening. Maar zelfs als slechts de
helft van het verhaal van Linda Polman klopt, is het alarmerend genoeg om niet
zonder meer in volle vertrouwen de zoveelste wervende brief van een
hulporganisatie te beantwoorden. Dit boek is zonder meer een
eye-opener!