Nieuwjaarke Zoete in praktijk

Nieuwjaarke zoete,
’t varken heeft vier voeten
Vier voeten en ne staart,
Is dat dan geen centje waard?

Al sinds mensenheugenis kennen we dit gebruik waarbij het oud jaar werd uitgezongen en het nieuwe jaar ingezongen .
Dit gebruik dat afstamt  van de oude Germaanse midwinterfeesten duurden van half november tot half januari.
Op die manier probeerde men de goden gunstig te stemmen opdat de dagen na 21 december (de kortste dag) weer langer zouden worden.

In de Middeleeuwen was nieuwjaarszingen een ritueel waarbij zangers langs de deuren trokken, een lied zongen en daarvoor eten en drinken opeisten. Dat bedelen ging soms vrij direct. Men drong de huizen binnen en nam mee wat men van zijn gading vond.

In de negentiende eeuw gingen bepaalde beroepsgroepen langs de deur met nieuwjaarswensen. Vuilnisophalers en lantaarnopstekers ontvingen dan een fooi voor het rijm dat door de plaatselijke schoolmeester was gemaakt.
Nachtwakers trokken het langst zingend door de straten om een nieuwjaarsfooi. Dit zingen gebeurde op oudejaarsavond.

Deze verkapte vorm van bedelen en werd gezien als een welkom extraatje.In de eerste helft van de twintigste eeuw verdwenen de laatste zingende nachtwakers.

Op sommige plaatsen is dit gebruik verdwenen terwijl het op andere plaatsen zelfs aangemoedigd wordt door de organisatie van wedstrijden en dergelijke.
Dit nieuwjaarzingen gebeurt nu heel vredig, ludiek en speels door kinderen van 4 tot ongeveer 12 jaar,
zij gaan op oudjaar ’s morgens langs de deuren en zingen hierbij oudejaarsliedjes.
In ruil voor hun gezang krijgen ze dan wat snoep of een geldstukje.
Wanneer er echter geen beloning volgt klinkt heel soms uit de mond van de meer gedurfde zangertjes(zie:de directe aanpak uit de Middeleeuwen):

"Hoog huis,laag huis
er zit een gierige pin in huis"

Vandaag begint officieel de winter en die werd vroeger traditioneel ingezet met de plezante"buitensluit" . Dit  in onbruik geraakt “spelletje”hield in  dat diegene die binnen waren de deur of ingang blokkeerden om  die zij  wilden binnenkomen buiten te sluiten. Die persoon die tevergeefs de deur trachtte te openen werd verwittigd door het roepen van :"…buitensluit…en…..wat beloofd ge ….."? Je mocht enkel dan binnen wanneer je ,je “tol” betaalde, dat ging van geen huiswerk,een centje, een snoepje maar ook een kusje kon volstaan!

 Een mooi verwijs naar de winter die we ook liefst buitenlaten! Toch jammer dat dit gebruik ook is buitengevallen. Of wordt het toch nog gespeeld?

Natuurlijk vierden we ook het kerstfeest met heel de familie. De opzet en organisatie kwamen van ons moe. Omdat ze boven ons woonden en er beneden meer plaats was gebeurde het daar. En ruimte hadden we zeker nodig, vooral de laatste jaren wanneer de familie begon aan te groeien .
 Menig lief of vrijer heeft er zijn ontgroening als toekomstig familielid mogen beleven!

In de begin periode echter waren we met 9 kinderen en allen kregen we van de koppels volwassenen een pakje vanonder de kerstboom. Dit waren bescheiden en veelal praktische cadeautjes .Dat kon gaan van een boek, sokken een sjaal handschoenen of muts maar van ons moe kregen we steevast ondergoed (broeken)cadeau. Dat was zo van toen we kleine dreumesen waren tot we meer kokette tieners werden . En dan werd met die onderbroeken wel eens serieus gelachen. Want het betrof hier “degelijke” onderbroeken zonder strikske of kantje en volledig tijdloos. Waar we nog het meest moesten om lachen was dat moe iedere keer dacht dat ze een echte verassing voor ons had! Onze reactie was er dan ook altijd één van gespeelde verbazing! Waar ons moe het meest van hield was dat wij kinderen ons verkleedde en toneelstukjes opvoerde. Dat was natuurlijk iets wat we met alle graagte deden!

Er werden ook gezamenlijke spelletjes gedaan zoals het onder de tafel doorgeven van allerlei attributen waarnaar we moesten raden. Ook de toen klassieke fopartikelen kwamen aan bod. Zo waren er:suikerklontjes waar een plastiek spinnetje in zat, neppralines, lekkende glazen en meer van dat soort sfeermakers.

En in plaats van het vuurwerk dat nu met deze dagen de lucht in geschoten wordt waren wij in de wolken met onze sterrestokjes-vuurwerk!
 Het kerstfeest bij moe was gewoon hartelijk, luidruchtig,warm, gezellig en ….schitterend!

December, de feestmaand begon al met de verjaardag van ons ma  op 2 december .
Er volgde dan die spannende periode rond sinterklaas en dan waren er de verschillende kerstfeesten die we bezochten. De organisatie van die kerstfeesten gebeurde door de “Belgische dienst der Posterijen”. Dat maakte van deze uitstappen ook een heel familie gebeuren want zowel onze pa als zijn broer Francois waren werkzaam bij de Post
Ik herinner mij vooral de feesten in de feestzaal op het Antwerpse Kiel en in de Biljart Palace op het Astridplein.
 Het feest werd opgeluisterd door clowns, goochelaars en acrobaten maar de climax was natuurlijk “het kerstmanneke” die voor alle kinderen een geschenk,  aangepast aan de leeftijd, had meegebracht.
Op het einde van de voorstelling werden de familienamen met initialen van onze vaders afgeroepen gevolgd door meisjes…of jongens… en het geboortejaar van het kind. Bij ons moest er altijd wel iemand op het podium komen want wij vulde met onze”clan” haast elk jaartal in.
 Op één van die kerstfeesten kregen we vooral boeken en daar is dan mijn leeshonger ontstaan. Met de boek of boeken die we kregen was ik zeer gelukkig en kon niet wachten om te beginnen met het lezen ervan! Ik kreeg er heuse klassiekers zoals “Onders moeders vleugels “ van Louise Alcott en de "Oliver Twist" van Charles Dickens maakte zo’n onuitwisbare indruk dat ik hem haast stuk las. Ik zag meermaals een verfilming en nu nog prijkt hij bij mijn “beste- boeken” top 10

Het lijkt wel of de herfsten en winters vroeger kouder waren . We hadden dan ook niet de luxe van een centrale verwarming .Enkel de huiskamer werd verwarmd door een kolenstoof. Aan de achterzijde van ons huis boden de weilanden en de polder geen enkele isolatie.. Ik deelde de kamer en het bed met mijn zus en in de winter gebeurde het meer dan eens dat ons geen blik op de buitenwereld gegund werd door  de  ijsbloemen die het raam volledig inpalmden.
Met onze nageltjes krabde we het ijs weg tot we de weiden en de polder, waar nu de autosnelweg ligt, met een wit tapijt bedekt weer zagen!

Bij erge koude werd samen met een extra “sasie”een verwarmd strijkijzer,zo één dat op de kachel verwarmd werd, in handdoeken gewikkeld en onder in ons bed gelegd.
Bij gebrek aan voldoende strijkijzers werd die functie wel eens overgenomen door een verwarmde baksteen. We kropen wat dichter bij elkaar en de koude bleef uit ons bedje!

             En nu de nachten frisser worden staat mijn raam halfopen, de  centrale verwarming  staat uit, een extra “sasie”,wat dichter bijeen en...
ik slaap weer als vanouds!

Wanneer de herfst de lucht verkilde kregen we extra bescherming tegen de seizoensgebonden verkoudheden.  Verscholen onder onze kleding, gelukkig maar, moesten we ons onderlijfje aan.

Het onderlefke, zoals dat genoemd werd , een katoenen hemdje met een flanellen binnenkant en een knoopjessluiting op de rug, werd gedragen over een onderhemdje ter voorkoming van een borstvalling.
Die onderlijfjes waren “de” maidentrip van moe haar nieuwste aanwinst.: haar Singer naaimachine.
 
Dit, zou later blijken, werd haar trouwe assistent in het creëren van praktisch al onze kleding tot en met de allernieuwste modelletjes. Maar voor het zover was dienden we eerst die onelegante,goedbedoelde onderlijfjes af te dragen.

Er restte mij dus maar één ding:......zonder verkoudheden snel groot worden !

In tegenstelling tot mijn moeder, die op 55 jarige leeftijd stierf, haalde haar grootmoeder de gezegende leeftijd van 92 jaar.

 Ik heb mijn overgrootmoeder dan nog heb gekend en de bezoeken bij “grotemoe" en "groteva" leverden onuitwisbare herinneringen .

Men stapte daar letterlijk en figuurlijk terug in de tijd.
Ondanks haar aanspreektitel was dit vrouwke in haar donkere lange kleed nauwelijks 1,5O m groot .
Door haar gebrek aan tanden verstond ik amper wat ze zei. Er werd verteld dat ze zelfs zonder tanden een onversneden appel kon  eten. Het huisje waar ze woonden was op maat van zijn bewoners, piepklein. Via de voordeur kwamen we terecht in de leefkamer waar in het midden een grote Leuvense stoof zijn warmte verspreidde. In kast in de muur was er een bed verborgen: de bedstee.Vanonder hun glazen stolpen op de schouw keken de onaantastbare heiligenbeelden minzaam op me neer.  Boven de achterdeur hing “het” grote oog met de tekst “hier vloekt men niet God ziet U”. 
Deze woning was niet echt de meest gezelligste plek voor een kind, maar heel wat uitnodigender was het door die deur, onder dat grote oog, in de tuin te gaan dwalen.

In die grote wilde tuin kwam je eerst en vooral de geit tegen die, met een ruime ketting, aan een paaltje was vastgemaakt. Volgens mij was dat mekkerende beest best tevreden met mijn kinderlijke aandacht . En dan had je natuurlijk het wc-huisje met het uitgesneden hartje in de deur en de grote plank met het gat erin. Dit moest natuurlijk uitgetest worden zij het met een zekere argwaan!

De grote verscheidenheid aan bessen en enkele fruitbomen maakte deze tuin een waar paradijs.

Deze “grotemoe” mocht dit weekend in de krant verschijnen. Naar aanleiding van 850 jaar Ekeren had ik, reagerend op een oproep, mijn overgrootouders trouwboek uit 1904 vermeld .

Vergezeld van de anekdote over grotemoe die door haar kleine gestalte haar trapje naast de stoof moest gebruiken om in haar bedstee te raken . Zo had haar lange nachtkleed, op een avond vuur gevat ze en is ze brandend de straat opgelopen. Gelukkig zonder veel kwaad overleefde ze dit hachelijke avontuur.

Een journaliste van het nieuwblad vond dit verhaaltje de moeite om in de krant te vermelden.

Zo belandde de grotemoe uit de 19^de eeuw in een krant van de  21 ste eeuw

Wij werden grootgebracht in het Antwerpse dialect het “plat Antwaarps”. Mijn kleinkindjes worden in het Nederlands opgevoed.  Voor mijn ene grootmoeder (langs moederskant) was zelfs het taaltje van mijn dochters : “boekenvlaams”.

Dan maak ik de volgende bedenking:
Zouden mijn kleinkinderen mijn grootouders nog verstaan hebben en vice-vers ? Zouden ze dit liedje dat ons moe graag in haar moedertaal zong begrijpen?

M’ne vraaier is een tippeke
En a droagt ne frak mê een slippeke
En nen oet mê nen brieje rand
En een stokske in zen nand
En dan gon we nor de stoasse
Oem een stukske spikkeloase
En dan gon we nor de stad
Oem een stukske sjokkollat!

( liedje uit de jaren1920 )

De scholen zijn weer begonnen en net als toen was het ook nu weer voor talrijke kleine mensjes een eerste van vele schooldagen . Ons kleindochtertje was er één van en met een stoïcijns snuitje schikte zij zich alsof ze nooit anders gedaan had. Maar wat moet dat hartje tekeer zijn gegaan!

Buiten het orkestgebeuren is er niet veel herinnering aan mijn kleuterschool-periode bewaard gebleven. Waar er nu volop aandacht en promotie rond vers fruit gevoerd wordt, werd toen veelleer melk aangeprijsd. Zo bestond er de Melkbrigade. Voor elk glaasje melk dat je dagelijks dronk mocht je op een blad een glas inkleuren.  Zo kon je een grote letter M verdienen die je dan trots als een pauw opgespeld droeg.Bij deze campagne hoorde het versje:"Milleke melleke mol karwitsel karditsel kardol."Ook in de school kon men ‘s zomers verse heerlijk koele mmmm… melk aanschaffen. En tijdens de wintermaanden had men de brrr..horlicks, (een soort chocolade melk)
Verder herinner ik me ook de middagdutjes in de school.
 Ons hoofdje moesten we op onze onderarmpjes op het tafeltje leggen, onze oogjes toe en dat duurde….. Hoeveel tijd hier aan gespendeerd werd weet in niet maar ik hield helemaal niet van deze verplichte rust. Gelukkig wordt dit in het moderne kleuterschooltje niet toegepast, onze kleindochter zou dit zeker ook niet op prijs stellen.Het glaasje melk daarentegen....MMMM