Zaventem I. Antoon van Dijck en sint-Maarten.

Antwerps santje , rond 1700. Kopergravure op stevig papier. Met de hand ingekleurd. Afmetingen: 11,5 cm breed en 14,5 cm hoog.
Prachtig uitgevoerd Antwerps devotieprentje. Wij zien hier onze sint-Maarten als een rijkelijk uitgedoste edelman. Met pluimhoed, kniebroek, fijne schoentjes en een wijde mantel. Opvallend is dat onze heilige te voet is. Op het achterplan zie je zijn paard, vastgebonden aan een boom. Sintemetten deelt zijn dure mantel met een geknielde bedelaar met een T-kruk. De arme zit helemaal naakt, rechts voor hem op de grond. Het is niet te zien dat we hier te doen hebben met een kreupele, de man heeft meer het lichaam van een atleet dan van een hongerlijder.
Het tafereel speelt zich af in een heuvelachtig landschap, met hier en daar een boom, ver buiten de stadsmuren. Merkwaardig is ook dat we wel de stralen van de Heilige Geest zien, maar niet "de duif". De naam van sint-Martinus in een sierlijke banderol midden onder geplaatst.
De naam van de uitgever rechts onder, op de rand van de afdruk: Michiel Cabbaye.(1660-1722) Toch is het duidelijk dat de oorspronkelijke graveur A. Goetiers is.(1637-1686) De uitgever heeft zijn eigen naam boven op die van de graveur gezet, maar onzorgvuldig. Pronken met andermans veren? Het santje is wel met veel zorg en oog voor detail met de hand ingekleurd. Mooi voorbeeld van de Antwerpse prentkunst.

Als we de kerkelijke geschiedenisboeken doorpluizen, vinden we onder het hoofdstuk "Heiligen" wel een tiental sinte-Mettes. Erg bekende en "nooit-van-gehoorde". Een paar die nooit tot de grote massa zijn doorgedrongen: Martinus van Praga, Martinus van China, Martinus van Herentals, Martinus van Tongeren, Martinus van Kortrijk, Martinus van Léon, Martinus van Auvergne en Martinus Loynas. De allerbelangrijkste is natuurlijk onze Martinus van Tours, door iedereen gekend.
Wij, Retienaren, kennen ook sint-Martinus I, paus. Velen echter zonder het misschien te beseffen.
Als jonge snaken zongen we lang geleden toch, tot onze kelen er schor van werden:

                                                        "Vandoag is't sintemetten,
                                                          en meregen is't de kruk!"

Eigenlijk betekende dat: Vandaag, 11 november, is het de feestdag van sint-Martinus van Tours en morgen, 12 november, is het de feestdag van de paus sint-Martinus I.
Deze Martinus werd in 649 opvolger van paus Theodorus I. Hij verklaarde op het eerste Lateraans concilie de maagdelijkheid van Maria tot dogma. Veroordeelde de monotheletisten ( zij menen dat Christus slechts één wil had ), waartoe ook de regerende keizer Constans II behoorde. Werd daarom in 653 verbannen naar Naxos. Het jaar daarop kreeg hij de doodstraf. ( Later omgezet in verbanning.) Stierf op de Krim. De vroegere feestdag van Martinus I viel op 12 november, één dag na die van onze sinte-Metten. Om hem van deze te onderscheiden, noemde men de paus in onze streken: " Sinte-Kruk." (De kruk is zijn bisschopsstaf.)

                                                         

Hij werd geboren in Lima (Peru) en stierf er. ( 1569 - 1639 )
Martinico, een buitenechtelijk kind van de adelijke Juan de Porres en een indiaanse ( of een bevrijde negerslavin ) uit Panama. Daardoor zijn donkere huidskleur. Hij werd barbier, apotheker, arts en dominicaanse lekenbroeder. Hij verpleegde de zieken en was de vriend van de noodlijders in de stad. Hij werd al bij zijn dood, als gevolg van de tyfus, als bijzonder man vereerd die vele wonderen verrichtte, op goede voet stond met de muizen in zijn cel en bijna nooit sliep. Aangeroepen bij muizen- en rattenplagen. Vooral ook bij de strijd tegen rassengelijkheid. Patroonheilige van zieke huisdieren en verplegend personeel. Hij wordt vooral vereerd in Latijns-Amerika en in Zuid-Europa. (Bv. Spanje.)
Deze Martinus de Porres wordt voorgesteld in het witte habijt van de dominicanen met wit scapulier en zwarte mantel met kap. Als attributen heeft hij een kruisbeeld, een bezem, een rozenkrans, een mand met brood, een kat en muizen.
Hij is natuurlijk het gemakkelijkste herkenbaar aan zijn donkere huidskleur.

Antwerps santje op perkament. Kopergavure. Verkocht door Suzanne Verbruggen. ( 1685 - 1752 ) Met de hand ingekleurd. Afmetingen; 11,5 cm hoog en 9cm breed.
We zien hier de heilige Martinus op een wit paard. Gekleed in een burgerpak als jonge edelman. Muts op het hoofd. Uitzonderlijk genoeg hebben we hier te doen met een linkshandige weldoener. Hij snijdt inderdaad zijn mantel door met zijn linker hand. De halfnaakte bedelaar zit rechts van hem op een verhoging. Ook deze is linkshandig, hij neemt met zijn linker hand de hem toegestoken mantelhelft aan. De Heilige Geest in de vorm van een duif, hangt in de linker bovenhoek. Het hele gebeuren speelt zich niet af aan een stadspoort, maar in een open natuurlandschap. De naam van de heilige Martinus in een grillige banderol gezet onder het tafereel.
De graveur is niet gekend, Suzanne Verbruggen was een " beeldekens -verkoopster", die zelf nooit één prentje stak. Het santje is verzorgd met de hand ingekleurd. Op zijn minst een merkwaardig gravuurtje!
Naar mijn mening hebben we hier te doen met het klakkeloos nasnijden van een reeds bestaande gravure. Mindere anonieme kunstenaars deden dat meer, er bestond immers nog geen wet die eigen ontwerpen beschermde. Zo kreeg je natuurlijk bij het afdrukken van de koperplaat het spiegelbeeld van het originele prentje.( Daarom zijn beide figuren linkshandig.) Mijn mening wordt nog versterkt door de foutief gesneden "N" in " Martinus." De tekst kon men niet overnemen, anders zou die ook in spiegelschrift staan en onleesbaar zijn.

Zilveren sint-Martinusdaalder. Horne, graafschap, Filips van Montmorency. ( 1540 - 1568 ) Stuk geslagen te Weert ca. 1560.
Links: Sint-Maarten te paard, zijn mantel delend met een bedelaar die tussen de poten van zijn ros zit. Inscripties: " Patronus Wierten Sanctus Martin ."
Rechts: Gehelmde wapenschilden van Montmorency en Horne. Inscripties: ( Moeilijk leesbaar.) "Horn D. D. Wiert Ph... Bar D. Monim (?) Cab."
Grootte: 4 cm. Gewicht 27,08 g.

In de loop der eeuwen zijn er heel wat munten en penningen uitgegeven waarop sint-Martinus staat afgebeeld. Ze zijn om meer dan één reden fascinerend! Ze getuigen immers van ons rijk verleden en weerspiegelen de belangrijkste historische, culturele en artistieke gebeurtenissen. Meestal zijn het ook geen alledaagse stukken. Het is dan ook niet te verwonderen dat deze oude munten erg gezocht zijn en reeds van oudsher worden verzameld. De meeste van deze munten zijn dan ook erg duur, als je ze al kan vinden. De overgrote meerderheid werd geslagen in zilver, de meest gegeerde stukken echter in goud. De oudste exemplaren dateren uit de late middeleeuwen, omstreeks 1400. Deze prachtige stukken variëren vooral in grootte. Er staat zelden een nominale waarde op. Hun echte waarde werd immers gewogen! We vinden de sint-Martinusmunten terug in vele Europese landen: Vlaanderen, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, Italië, enz.
Het is mij niet te doen om de zeldzaamheid of de buitensporige waarde, maar in de eerste plaats om het artistieke. Hoe heeft de ontwerper de Retiese patroonheilige voorgesteld? Als bisschop, als ruiter ( manteldeling ) of alleen zijn torso? Hoe fraai is dat gedaan?
Natuurlijk vraag ik me ook af waarom men nu precies de heilige van Tours gebruikte. Misschien was het wel omdat men met deze kostbaarheden echt aan " liefdadigheid " kon doen.
Nogmaals blijkt dat " Sintemetten " een heilige is voor vele doeleinden. 

De oude parochiestempel hier al gebruikt door pastoor A. Raeymaekers ( 1912 - 1928 ) in een " Parochieboekje. " Het boekje behoorde toe aan de familie Vos. Latere pastoors gebruiken dezelfde stempel. Hij wordt gezet op veel parochiaal papier. In parochieboekjes, op kerkelijke rekeningen allerhande, bv. op rekeningen van begrafenismissen, enz.
De stempel heeft een doormeter van 3,5 cm. We lezen in oude spelling:  "Parochie van den H. Martinus. Rethy." In het midden een zeer mooie voorstelling van de gekende manteldeling.

Antwerps papieren santje.
Uit de 17de eeuw.
Graveur: F Huberti.( 1630-1687 )
S. Nicolaus.
Kopergravure met de hand ingekleurd.
Afm. 8,5 cm breed en 13 cm hoog.

Er zijn in de loop van de geschiedenis duizende verschillende godsvruchtige en leerrijke prentjes gedrukt. Een zeer belangrijke categorie in de productie van "beeldekens" vormen zonder twijfel de afbeeldingen met heiligen. Indien de "santen" niet met een naam werden aangeduid, kan men ze herkennen aan hun attributen ( kentekenen ) die in relatie staan met gebeurtenissen uit hun leven of lijden. Zo kennen we algemene attributen ,bv. een witte lelie als teken van zuiverheid of maagdelijkheid, naast specifieke, zoals bv. de drie kinderen in een kuip aan de voeten van sint-Niklaas.

De heilige Martinus wordt meestal afgebeeld als Romeins ruiter die zijn zware mantel ( capa ) deelt met een bedelaar. Sint - Maarten als bisschop van Tours komt minder voor. Toch zien we hem soms in volledig bisschopsornaat, met mijter en staf, zijn beurs ledigen in de handen van een behoeftige. Zelden vinden we hem als bisschop met een gans aan zijn voeten.
Waarschijnlijk komt deze voorstelling voort uit een legende die vertelt dat sinte - Metten, toen hij hoorde hoe de inwoners van Tours hem zochten om bisschop te worden, zich ging verschuilen in een ganzenhok. De vogels gingen echter zo te keer, dat de heilige binnen de kortste keren gevonden was.
Martinus gold dan ook als schutspatroon van de ganzen, dit was niet in het voordeel van deze vogels. Want in sommige streken placht men op zijn feestdag, 11 november, de sint-maartensgans te slachten. Die dag valt in het begin van de winter, als de ganzen warmere oorden opzoeken. In de Germaanse traditie van het oogst-en vreugdefeest was de gans aan Wodan gewijd. Dit gebruik werd gekerstend. Op 11.11 begint traditioneel de slachtmaand. Vandaar ook het gezegde:" Op sint - Martijn slacht de arme het zwijn! "
Het volksgeloof heeft aan de sint-Maartengans een legendarische betekenis gehecht. Het is één der talrijke voorspellingsmiddelen die de bijgelovige mensen aan het dierenrijk, vooral aan de vogels, hebben ontleend. De beenderen, indien ze rood waren, voorspelden steeds een strenge winter. Was het borstbeen bevlekt, dan was er veel sneeuw en ijs te verwachten. Men bewaarde ook de beenderen tegen allerlei onheil, ziektes en kwalen.

 Heilige uit het Oude Testament, die op de proef werd gesteld door als welgesteld man op de mestvaalt te eindigen. Dat weerhield hem er niet van om zijn vertrouwen in God te behouden. Deze beloonde hem daarvoor door hem het dubbele terug te geven van wat hij bezat. Ook schonk God hem zeven dochters en drie zonen. Hij leefde nog honderdveertig jaar en zag zijn kinderen tot in het vierde geslacht.
Men plaatst hem in de tijd tussen Abraham en Esau, maar vóór Mozes. Het boek "Job" verhaalt over het lijden van de gewone en vrome man. Er bestaat ook een apocrief ( niet als echt erkend ) bijbelboek: "Testament van Job." Geschreven in de eerste eeuw vóór of na Christus.
Sint - Job werd in de vijftiende eeuw als patroon tegen besmettelijke ziekten en zweren, op grote schaal verdrongen door sint - Rochus. Hij wordt meestal afgebeeld als een oude, bijna naakte man met baard, gezeten op een mesthoop, met zweren op heel zijn lichaam. In zijn hand heeft hij een potscherf om zich te "krabben". Zo arm als Job, is een bekende uitdrukking!
Tussen 1347 en 1720 was de bij vlagen optredende  pest ( de "zwarte dood" ) er de oorzaak van dat een derde van de bevolking van Europa stierf. Christenen zochten hun heil in een groep heiligen die op de één of andere manier in verband werden gebracht met de verschrikkelijke pest. Men noemde hen :" De pestheiligen." De namen en hun aantal zijn niet overal gelijk. Meestal worden genoemd: Adrianus, Antonius de Grote, Christophorus, Rochus, Rosalia en Sebastianus.

Een retabel is een achterbouw van een altaar, versierd met voorstellingen in houtsnij- of schilderwerk. Vlaanderen stond bekend voor zijn retabels, met een hoogtepunt in de 15de en 16de eeuw in de stijl van de laatgotiek.
Ons retabeltype dateert uit de laatste periode van de bloei van de Antwerpse retabelproductie in de eerste helft van de 16de eeuw. We weten zeker dat het Antwerps is, want we vinden het merkteken ( handje ) van de Antwerpse beeldsnijders op vele plaatsen in het retabel terug. Het is in eik, gepolychromeerd en met geschilderde luiken. De afmetingen zijn 273 x 208 x 16 cm. In de jaren 1863-64 werden nodige retauraties uitgevoerd.
Het sint-Jobretabel van Schoonbroek is tot nog toe het enige bekend Antwerps retabel met scènes uit het leven van sint-Job. Het verhaal van de Man Job is uitgesneden in retabelreliëfs en geschilderd op de binnenpanelen van de luiken. Door het eenmalige van de sint-Jobafbeelding vermoeden kenners dat het retabel op bestelling is gemaakt.
Reeds in de 12de eeuw was het gehucht Schoonbroek afhankelijk van de sint-Martinusparochie te Retie. Deze laatste werd bediend door de norbertijnen van Tongerlo. De geschiedenis van de parochie Schoonbroek gaat zeer ver terug. De iconografie van het retabel laat vermoeden dat het prachtige kunstwerk gemaakt is op een plaats waar veel aandacht voor pestlijders bestond. Sint-Job werd in de eerste plaats tegen de pest aangeroepen. De gruwelijke gevolgen van de zwarte dood in de middeleeuwen zijn mogelijk de aanleiding geweest. Of spelen de augustijnen van Corsendonk, die in 1548 een ziekenhuis hadden en herhaaldelijk te maken hadden met de pest , een bijzondere rol? In het midden van de 16de eeuw was er veel aandacht voor de "haestige siekte".
Andere historici menen dat het antieke retabel uit Nederland, Schijndel of 's Hertogenbosch, zou zijn gekomen tijdens de godsdiensttroebelen. Wie heeft gelijk?
Op de linker buitenluik is de manteldeling van sint-Martinus van Tours geschilderd. Is dat het teken dat het retabel oorspronkelijk toch voor Schoonbroek, de afhankelijkheid van Retie, is besteld?
In ieder geval hebben we hier te doen met een kunstwerk van onschatbare historisch-culturele waarde. Het wordt bewaard in de prachtige kerk van sint- Job te Schoonbroek.
Hebben de "kortoren" efkens geluk gehad dat bij de fusie in 1977 Schoonbroek opnieuw bij Retie werd gevoegd!

Antwerps santje op papier uit de 18de eeuw. Graveur: L. Fruytiers ( 1713-1782 ) Kopergravure. Afmetingen: 91 x 66 mm.

Een toch wel zeer speciaal devotieprentje van sint-Martinus, omdat het zo verschillend van vorm is. De kunstenaars ( of verkopers - uitgevers ) brachten zulke " verminkte " prentjes in de 18de eeuw op de markt. Oorspronkelijk was het een gewoon rechthoekig santje, bij het verluchten echter in deze kunstloze vorm geknipt. Eerst en vooral omdat de plaatjes beschikbaar waren. Maar ook omdat men op een zeer goedkope manier iets nieuws op de markt kon brengen, die op dat moment verzadigd was. Met zulke goedkope en smaakloze oplossingen was de teloorgang van de Antwerpse devotieprentkunst onvermijdelijk! Het is echt een voorbeeld van het " woekeren " met beschikbare koperplaatjes. Men noemde dit speciaal type beeldeken een blazoentje.

Een bijna zelfde prentje staat afgebeeld in het boek van Alfons K. L. Thys. " Antwerpen - Internationaal uitgeverscentrum van de devotieprenten. 17de - en 18de eeuw. Blz. 62.

Beschermheilige, patroonheilige of schutspatroon is in de katholieke kerk een heilige of een engel die beschouwd en vereerd wordt als beschermer van een stad, dorp of land, kerk, parochie, gilde of enkeling. De beschermheilige kan in geval van ziekte of andere noden worden aanroepen. Het is niet erg duidelijk of parochies hun patroonheilige mochten kiezen of kregen toegewezen.
Wie een lijst met patroonheiligen van kerken en parochies bestudeert zal het opvallen, dat onder de grote verscheidenheid van heiligen, sint-Maarten veelvuldig voorkomt. Om na te gaan hoe dat komt, moeten we zeer ver in de tijd teruggaan. De heilige Martinus was de nationale heilige van de Franken. De dag van zijn begrafenis, 11 november, werd volgens het kapitularium van Karel de Grote, rond 810 als feestdag voorgeschreven. Op grond hiervan wordt algemeen aangenomen dat de stichtingsdatum van vele sint-Martinuskerken rond 800 kan gesteld worden. Het is mogelijk dat de wijding van enkele kerken in Engeland aan Martinus, heeft plaatsgevonden nog voor zijn dood. Zeker is dat de spiritualiteit van Martinus op de Britse eilanden grote invloed kreeg en tot bloei kwam in de vijfde en zesde eeuw. Op het vasteland kreeg de christelijke kerk al vroeg in de vijfde eeuw te kampen met de horden barbaren uit het oosten. Desondanks ontwikkelde zich op het continent een wijdverspreide verering voor relieken. In Tours ontstond al in 397, vlak na zijn dood, een cultus rond zijn graf. De Franken die rond 450 de Romeinen verdreven, zullen dus al vroeg met de verering van Martinus in aanraking zijn geweest. Na 450 vestigden de Franken zich hier en introduceerden later de verering van de heilige Martinus.
De verdere aanwijzing van de hoge ouderdom van de Martinuskerken vormt de ligging van vele van hen. Ze liggen meestal langs het tracé van de Romeinse heirbanen dicht bij de Schelde of zijn bijrivieren. Dit is niet zo verwonderlijk omdat het verkeer, en dus ook de verspreiding van het christendom in de Frankische periode langs deze waterwegen en oude routes zijn gegaan. Eén en ander kan dus wijzen op de zeer oude stichtingen in ons land. Men kan dus stellen dat er al parochies van sint-Martinus voorkwamen rond 700.
Omdat in een ver verleden de Retiese parochie afhing van het kapitel van de sint-Martinuskerk van Luik, kreeg ze ook ( waarschijnlijk ) sint-Martinus als patroonheilige.

Ook sint-Martinus, sint-Maarten. Volkser: sint-Mette of sinte-Metten, sint-Marten of zelfs sint-Martijn.
Werd in ca. 316 in Sabaria ( nu: Szombathely, Hongarije.) geboren. Zoon van een belangrijke Romein. Kwam als ruiter naar Gallië. Beroemd is het verhaal van de manteldeling. De legende vertelt dat hij , nog voor zijn bekering, te paard Amiens binnenreed. Hij gaf aan de stadspoort een schamel geklede bedelaar de helft van zijn zware mantel. 's Nachts verscheen Christus aan hem, gekleed in dat stuk mantel. Onder meer door dit voorval werd Martinus het symbool van naastenliefde. Hij bekeerde zich en werd als achttienjarige gedoopt, verliet in 356 het Romeinse leger. Hij werd leerling van sint-Hilarius van Poitiers en kluizenaar. In 371 werd hij tot bisschop van Tours gekozen, als opvolger van Litorius, en stichtte ca. 375 bij Tours een klooster. De strengheid van zijn leer leidde tot jaloezie. Martinus, een volksheilige die armoede verkoos boven de luxe van een bisschoppelijk paleis, is zeker één van de populairste heiligen. Hij wordt samen met sint-Antonius Abt beschouwd als de eerste heilige niet-martelaar. Hij stierf op 8 november ca. 397 te Candes ( bij Tours.)
Hij wordt meestal voorgesteld als ruiter op een wit paard terwijl hij met zijn zwaard zijn mantel in tweeën snijdt om een deel aan een bedelaar te geven. Ook als bisschop, met mijter en staf, die een arme een aalmoes geeft. Zelden met een gans aan zijn voeten.
De priester Sulpicius Severus beschreef zijn leven in zijn boek: " Vita S. Martini."

Antwerps santje uit de eerste helft van de 19de eeuw. Kopergravure op papier. Graveur: Michel Vinck. Afmetingen: 8,5 cm breed en 11,5 cm hoog.
Volks prentje, zwart-wit. Sint-Maarten als jonge edelman op zijn paard. Hij deelt zijn mantel met een groep behoeftigen. Staande vrouw met kind aan haar hand en een zittende bedelaar met bloot bovenlichaam. Het tafereeltje is in een ovaaltje verwerkt en doet een beetje komisch aan door de veel te grote bepluimde hoed. Het ovaal is versierd met een gevlochten plantenkrans met linten. Met boven en onder een masker. De naam van de heilige midden onder het ovaal. Vinck tekende linksonder. " Zwierig" uitgevoerd santje, maar beslist geen hoogvlieger.

Foto uit: " Bijdrage tot de geschiedenis van Retie." Edward Sneyers 1972. Blz. 51.

Eikenhouten gepolychromeerd ruiterbeeld uit de zestiende eeuw, waarschijnlijk uit Brabant.
Sint-Martinus als jonge edelman met halflange gegolfde lokken. Hij is gekleed in typische 16de eeuwse klederdracht uit de betere kringen. Op het hoofd een hoed met opstaande rand. Kort jasje met zeer nauwe taille en hoge kraag. Nauwe aansluitende broek met brede verticale, gekleurde band. Met een brede omslag beginnen zijn soepele laarzen ver boven de knie. De heilige zit op een hoog zadel. Voeten zitten in driehoekige stijgbeugels. De jongeling zit met zijn romp een kwart naar links gedraaid op zijn paard. Hij houdt met de rechterhand zijn zwaard vast. ( Gedeelte arm en zwaard zijn verdwenen.) Met zijn linker houdt hij zijn wijde mantel omhoog. De zware mantel rust op zijn rechter schouder. De monumentale cape reikt tot ver voorbij het paard en eindigt op de linker zijde van de schamel geklede bedelaar. Het paard is fors, met gedraaide kop, alsof het ook de arme bekijkt. Het ferme dier staat met drie poten stevig op de grond. Rechter voorpoot is geheven. Hoefijzer onder de hoef duidelijk zichtbaar. Paard met open bek, tanden bloot en tong naar buiten. Alleen links van de nek korte afhangende manen. Kopstuk zeer eenvoudig met bovenaan een knopvormige versiering. Brede achterbroek, borststuk en teugels. Alle met dezelfde golvende versiering aan de onderkant. Geen zadeldeken, zadel rechtstreeks op de rug. ( Staart ook verdwenen.) De bedelaar, achter het paard, draagt een typisch middeleeuwse "flaporen" muts. De kreupele steunt op een T-kruk. (Waarvan het verticale gedeelte ook is verdwenen.) Hij is gekleed in een soort ruw kleed met lange mouwen en een geweldige split boven linker knie. Steunt op zijn linker been, rechter been is op kuithoogte geamputeerd, rechte snede.
Ondergrond is erg ruw.
Het beeld geeft de indruk veel hoger te zijn dan breed, metingen zeggen het tegendeel.( Hoogte: 62 cm, breedte: 61 cm, diepte ca. 20 cm.)
Geheel straalt een sereniteit uit, niet alleen door de vorm van de figuren maar ook door de "rust" van de gebruikte kleuren. ( Veel van de oude polychromie is verdwenen.)
Prachtig stuk Vlaams beeldhouwwerk!

En wie daar was ... at pannekoeken!

Letterlijk overgenomen uit de: "Zondagsvriend" van 21 november 1947.Nr. 47.


In de stille Kempen ... Waar een strijd gestreden wordt voor het behoud van eigen schoon - zo in het landschap als in oude zeden - daar staat Retie mede in de bres. Retie het dorp van de zeven Neetjes en waar dichter Lodewijk De Koninck zijn praalgraf heeft, waar de oude gilden een stuk rijke folklore en een brok eigen traditie willen behouden, eert zijn parochiepatroon Sint Martinus sedert eeuwen op een bijzondere wijze.
Sedert mensengeheugenis is 11 november daar een feestdag, een feestdag van de jeugd die er op uittrekt van in de vroege morgen om geld en hout op te halen om 's avonds het Sinte Mettenvuur te kunnen aanleggen. Van oudsher wordt daar van oud op jong het Sinte Mettenlieken voortgeleerd:

Vandoag is't Sinte Metten
en meregen is't de kruk,
we komen uit goeie hééten
en help ons uit den druk!

Met dat lieken - dat natuurlijk veel langer is - worden de kinderen van Retie ieder jaar op 11 November wakker en dat lieken zingen zij tot 's avonds laat als het reuzevuur op het voetbalplein al lang gedoofd is ... een reuzevuur dat ook de belangstelling geniet van de groten.
Sedert verleden jaar heeft Retie inderdaad zijn vreugdevuur, naast de vele vuren op iedere wijk die rond zes uur in de avond in brand worden gestoken als voorbode van de komst van de heilige patroon die persoonlijk het grote vuur aansteekt dat als apotheose laait over de vele gehuchten.
Terwijl de jeugd in de voormiddag van deur tot deur trekt, wordt de deeg klaar gemaakt voor de duizende pannekoeken die de edelmoedige soldaat als slot van het feest gratis uitdeelt aan groot en klein...Als slot van het feest is het eigenlijk niet, want juist als iedereen zijn pannekoek heeft, dan wordt de geest van Sint Maarten waardig over Retie... Dan wordt ieders hart daar week als koekedeeg en kent men alleen nog "geven".
Gij moet Retie zien op Sint Maartensdag om de echte ziel van de "tellorenlikkers" te voelen.
Dank zij het plaatselijke komitee van V.V.V., dat kan rekenen op de medewerking van het gemeentebestuur met burgemeester Fr. Schepens vooraan en op hulp van iedereen, is het Sint Maartenfeest te Retie op weg om uit te groeien tot een Kempisch festijn dat weerklank vindt verre buiten de oevers van Nete en Neetjes.
Wij stonden die Maandag 11 November tussen de duizende en duizende die het feestelijk bevlagd en verlicht marktplein vulden, terwijl het honderd man sterke Muto-koor uit Geel liederen van Hullebroeck en Preud'homme zong, wij waren getuige van de triomfantelijke aankomst van Sint Maarten te paard, begeleid door de Kon. Fanfaren "De Lindegalm" en door de St. Sebastiaan- en de St. Antoliusgilde, waarvan de hoofdman behangen met de rijke breuk de erewacht vormden toen de feestelijk getooide Sint Maarten op het gemeentehuis door de burgemeester ontvangen werd, er het gulden boek tekende, met de burgervader klonk op het welzijn van geheel Retie "en allen daar aanwezig" en dan - voor deze feestelijke avond - de macht kreeg over dat schone Retie.
Dat gebeurde allemaal op de pui van het gemeentehuis ... En het leek ons, dat Lodewijk De Koninck in zijn praalgraf vlakbij tevreden was, dat wijlen pastoor De Voght goedkeurend knikte en dat inspecteur Sneyers instemmend monkellachte als Jos Van Looy, als kranige Sint Maarten, lezing gaf van "zijn" wet geheel in het teken van goedheid en edelmoedigheid "Geef en trakteer, drink en eet" raadde Sint Maarten aan. En tot voorbeeld verorberde hij 'n reuze pannekoek die hem plechtig werd overgereikt.
En dan reed de met 4322 pannekoeken beladen wagen naar het nabije voetbalveld, gevolgd door de Sint, door genodigden, door muziek en gilden en door het vele volk- groot en klein - dat de Arendonkse steenweg en Kerkhofstraat geheel vulde en het voetbalveld innam rond de reuze-houtstapel die de heilige ruiter ontstak. In de vale schijn van de brandende stapel, waarin de ranke den het langst de likkende vlammen trotseerde, zong en danste de volksdansgroep "De Vlegerd" uit Geel, zong en danste geheel Retie met de pannekoek in de hand, want dat lekkere gebak was intussen gratis bedeeld aan ieder die er was.
Tot laat in de nacht-of was het tot in de vroege morgen?- werd de Sint Maartenswet "geef en trakteer" trouw opgevolgd zonder politietoezicht ... want ieder bewaakte zichzelf. Lang nadat de Muto-zangers de kiosk verlaten hadden in de beurt van de reuze linde, klonk daar nog het Sinte -Mette-lieken. En lang nadat ook het reuzevuur gedoofd werd, hoorde men er nog in koor of in solo, op maat ... of zonder maat:
"... Geft wa en heid wa, tu den nuste joaren ..."
Tot naaste jaar ...!  Daarmee werd te Retie afscheid genomen, want wie er dit jaar kwam, komt terug. Van jeugd-feest werd Sint Maarten te Retie volksfeest in een echte Kempische vorm, een feest dat nooit met het Sint Maartensvuur zal uitdoven, maar ieder jaar frisser en rijker uit de asse herrijzen zal!

                                                                                                           Schrijver onbekend.

Sint-Martinus, de heilige, wijd en zijd bekend om zijn warme mensenliefde en zijn gloeiende ijver om de armen bij te staan, reisde op zijn schimmel gezeten door de Kempen. Hij had een bijzondere voorliefde voor die streek, omdat aldaar een menigte kolenbranders woonden, die hem tot hun patroon hadden verkozen.
Te Arendonk bezocht de ridderlijke ruiter de kousenweverijen, die nering verschaften aan het merendeel van de inwoners. Dat bezoek van sint-Martinus streelde niet weinig de hoogmoed van deze eenvoudige lieden, die de benen van hun lijf liepen om hem van nabij te zien. Van daar rende zijn klepper in vliegende vaart naar het naburige dorp. Aan de herberg " In de Heibloem " stapte de ruiter af en bond zijn schimmel naast de deur aan één van de ijzeren ringen voor het vastbinden van de paarden bestemd. Het duurde niet lang of een menigte kolenbranders, houthakkers, vrouwen en kinderen omringden de schimmel, die van ongeduld stond te trappelen. Toen de heilige man uitgerust was, ledigde hij zijn pint bier, stopte de waardin een goudstuk in de hand, besteeg zij paard en in een oogopslag was hij uit het zicht verdwenen. "Rijk zijn is toch plezant!" riep een boer, die van de waardin vernomen had, dat de reiziger met een goudstuk betaald had. " Wij werken," zei hij " dat het zweet ons de rug afloopt en kunnen nauwelijks zondags een pint gaan drinken."
Nog altijd groeide het aantal nieuwsgierigen aan. Met gapende mond stonden zij te luisteren naar de praatzieke vrouwen. Deze schilderden met levendige gebaren de man af, die hun dorp met een bezoek vereerd had; maar wat hun verbazing ten top voerde was de omstandigheid, dat hij een paard bereed. "Reed ie? Reed ie?" was de kreet, die al de andere geluiden overheerste.  En geen wonder! Die mensen hadden nooit een paard gezien; het landbouwbedrijf werd er uitgevoerd door ossen. Het dorp verloor de naam, welke het tot die heuglijke dag gedragen had en werd Retie genoemd.

Uit: "Kempische Volksvertelsels" door Herman Henot. Naaml. Venn. Standaard - Boekhandel. Geïllustreerd door Karel Rosseeuw.
1926. " Een rit van sint-Martinus." Blz. 36.

Antwerps santje uit de 17de eeuw. Van Pierre Clouwet ( 1629-1670 ). Kopergravure op perkament. Afmetingen: 9 cm op 12 cm. Met de hand ingekleurd.
Een Maartenprent door een grootmeester van de Antwerpse graveerkust! Prachtige voorstelling van de bisschop van Tours in bisschopskledij met mijter en staf. Met zijn rechterhand ledigt hij zijn geldbeurs in een uitgestoken bedelpotje van een schamel geklede bedelaar, die rechts van hem geknield zit. Beiden op een hemelse wolk. In een kronkelige banderol de naam van de bisschop. Rechts onder tekende de graveur. Uitmuntende prent op stevig perkament. Niet alleen het graveren gebeurde met veel vakmanschap en kunde, ook het met de hand inkleuren getuigt van grote zorgvuldigheid en veel aandacht voor detail. Een hemels kwaliteitsbeeldeken!

In 1981 gaf het V.V.V. ( in samenwerking met de verzamelclub ) van Retie een gemeentepenning uit. Zoals zoveel andere gemeentes. Het was een beetje een rage op dat moment. De "munteenheid" werd LINDE genoemd. Link was niet ver te zoeken ... Elk stuk was 50 LINDES waard. ( 50 frank. ) De penning had een diameter van 3 cm. Er werden tien gouden, driehonderd zilveren en vijfduizend bronzen stukken geslagen. Ze werden respectievelijk verkocht aan 11 500 fr, 750 fr en 50 fr per stuk.  Ook zeven loden proefslagen zijn overgebleven. ( Voor elk bestuurslid één! )  De meeste zilveren en bronzen " Lindes" zijn in medailleslag, een zeer beperkt aantal in muntslag. Opmerkelijk, in het bijzijn van het voltallige V.V.V.-bestuur werd de mal vernietigd.

Beschrijving.
Voorkant. De afbeelding van de manteldeling, sint-Martinus te paard, als jongeling van de betere burgerij, zijn mantel delende met een oude bedelaar die rechts van hem zit. Links van de heilige ruiter een boom, met daarin het wapenschild van Retie. Het tafereel is in een soort klavertje-vier gezet. (Het prachtig in lood gezette glasraam in het portaal van onze sint-Martinuskerk heeft duidelijk als voorbeeld gediend voor de mooie voorstelling van deze manteldeling.)
Als inscriptie lezen we: links bovenaan gemeente; rechts boven retie ( tussen twee rozen. )
                                   links onder 11 november; rechts onder sint-maarten.
Keerzijde. Bovenaan 19-Reties wapenschild-81. Daaronder over de ganse breedte van het stuk een afbeelding van onze reuze lindeboom, zonder onderstutting! Dan de waardevermelding van 50 LINDES. Onderaan met de rand mee geldig van 11-11 tot 11-12-81.       
 Op de zilveren LINDES zijn op de keerzijde ook de inslagen te zien van het muntteken en het zilvergehalte.