Sint-Martinus-boeken.

Postkaart Mechelen. O.L.V. over de Dijle.
"Sinte Mette" naar de schilderij van A. Ost.
Drukk. Ed. Van den Bossche, Mechelen.

Te Mechelen vierde men sint-Martinus toch een beetje anders dan in de meeste Kempische Sintemettendorpen. De "Maneblussers" maakten er een heuse verkleedpartij van. Op 11 november gingen de kinderen van deur tot deur om een appeltje, een peer of een paar centen te krijgen. De jongens waren dan een beetje vermomd. Ze droegen een vlassen baard en een hoed van gekleurd papier. Eén van hen was de bisschop van Tours en werd door vier vrienden, op een soort berrie, waarop een stoel was vastgemaakt, triomfantelijk rondgedragen. In één hand hield hij een vergulde staf vast, in de andere, een houten pollepel, om de kleine geschenken mee in ontvangst te nemen. Die werden dan eerlijk opgeborgen in een kleine korf, die aan de draagbaar was vastgebonden. Zo trokken ze dan in kleine groepjes van huis tot huis. Ze zongen uit volle borst:

"Sinte Merten van de ruggenuchte,
hij met zijnen grijzen baard!
Juffrouw, wil ons kabasken wat vullen,
En laat ons niet lang meer staan;
Dan zullen we lustig smullen.
Adieu, juffrouwken, tot de naaste jaar."

En 's avonds laat werd dan de "buit" eerlijk verdeeld!

 Nederland is al eeuwenlang in de ban van de heilige van Tours. Hij is daar ook tot schutspatroon gekozen van heel wat parochies. Het is dan ook niet te verwonderen dat 11 november bij onze noorderburen een grote kinder-feestdag is. Tussen ongeveer 18 uur en 20 uur mogen de kinderen met lampion in de hand langs de deuren lopen. Na het aankloppen of aanbellen zingen ze hun sint-Maartenliedjes en verwachten net zoals de kinderen in Vlaanderen een traktatie. Meestal wat snoep, fruit of een paar centen. Vroeger maakten de kinderen zelf hun lampion. Het oude gebruik om zelf bieten, rapen of pompoenen uit hollen en er een kaarsje in te plaatsen, raakt meer en meer in verval. Meestal worden nu de kleurrijke papieren lampions gekocht in grote feestartikelenwinkels.
Slimme zakenlui hebben handig ingespeeld op de oude volksgebruiken!
De kinderliedjes in Nederland verschillen met de onze. Zij zingen b.v.:

"Sint-Maarten, sint-Maarten,
de koeien hebben staarten,
de meisjes hebben rokjes aan,
daar komt sinte-Maarten aan."

Of:

"Sint-Maarten bisschop
met z'n hoge hoed op
met z'n lange tabbert aan
daar komt sint-Maarten aan."

Kinderen maken geen godsdienstonderscheid, kinderharten kloppen in alle landen hetzelfde, kindervreugde is puur en ... er is toch zo weinig voor nodig, ... het overstijgt landsgrenzen ... kent geen vooroordelen ...
Spijtig dat vele volwassenen van Sintemetten niets geleerd hebben!

Bij het feesten of "vieren", het woord zegt het zelf al, komt er steeds vuur bij te pas. Hetzij als vreugdevuren, hetzij als verwarming of verlichting. Vuur is het zinnebeeld van zonnewarmte, die men tijdens de lange winter moet ontberen. Het is ook het beschermings- en zuiveringsmiddel bij uitstek tegen de demonen en de boze geesten ( wind, regen, vriesweer, koude ... ) in het algemeen.
Volgens de Bollandisten, ( zij publiceerden een kritische uitgave van de oude heiligenlevens met commentaar ) stelde sint-Martinus zelf het aansteken van de vuren in, opdat de bekeerde heidenen er hun afgodsbeelden in zouden verbranden.
De folklorische gebruiken die zich hebben vastgehecht aan de viering van sint-Maarten hebben veel gemeen met de heidense Wodandienst, het geloof in de "Wilde Jager" en in de "Aanvoerder van het Zielenheir". Op 11 november waren de herfst- en oogstfeesten in volle gang bij de Germanen. De schuren waren volgepropt met wintergraan, de nieuwe wijn lag in de kelder, het vette vee werd geslacht. Daarbij stroomde de jonge most. Lofliederen weergalmden ter ere van de schenker van deze zegeningen. Overal laaiden vreugdevuren voor de goede Wodan. Maar Wodan mocht niet meer genoemd worden ( door de christenen ). 't Bleven dezelfde "heidense" feesten, geen enkel oud gebruik werd afgeschaft, alleen Wodan werd vervangen door onze Sintemetten. En zo bleef het sint-Martinusfeest al die eeuwen door, eigenlijk een feest met heidense gewoonten.
Je weet nog wel dat de bisschop van Tours eens de toegang tot keizer Valentianus geweigerd werd en hoe later de stoel van de keizer in brand vloog. Ook met deze gebeurtenis werden de sint-Mettenvuren in verband gebracht. Maar het is wel waarschijnlijk dat de andere herfstfeesten van de heidenen werden voortgezet.
Bij feesten hoort licht! In vroegere tijden kwam niet alleen het meeste licht van het vuur, maar werd het vuur zelfs beschouwd als iets mirakuleus, iets goddelijks. Sommige volkeren vereerden het vuur als de godheid zelf. Vandaar dat feesten zonder vuur niet volmaakt zijn:

"Stookt vier,
maakt vier,
sint-Maarten komt alhier,
met zijn blote armen,
hij zou hen geerne warmen!"

Ook het verhaal van de ganzen, stamt uit de heidense tradities. De gans was een aan Wodan gewijde vogel, die meevloog in de wilde jacht. Bij de oogstfeesten van de Germanen werd steeds een gans geofferd.

"De Germanen zijn bij dorst niet zeer matig!" Dat beweerde Tacitus, de Romeinse geschiedschrijver. Bij de oogstfeesten stroomde de nieuwe wijn ter ere van Wodan, de schenker van al het goede. Toen het christendom kwam, werd sint-Martinus de schutspatroon van de wijnbouwers. Hij nam de plaats van Wodan in. De Wodandronk werd de Martinusdronk!

" Doet dan een dronk,
een goede dronk,
een Maartendronk,
negen teugen en beide bakken vol!"

Zo zong men als de eerste nieuwe wijn op tafel kwam. Sint-Martinus moest ook de most ( sap van de druiven) in wijn veranderen.

"Sinte Martyn, sinte Martyn,
t' avond most en morgen wijn!"

De eerste dronk was ter ere van Sintemetten en dan werden er nog negen teugen gedaan. Men beschouwde het als een schande, op 11 november niet dronken te zijn.
De plaats waar hij vereerd werd, Tours, was jaarlijks het eindpunt van een grote schare bedevaarders. Dat zette de wijnhandelaars en aanverwante neringen aan hem tot hun beschermheilige te kiezen. De wijnboeren hadden immers geregeld contact met de stad Tours en de omliggende wijnstreek.
Zoveel eeuwen later zien we nog steeds wijnverkopers die "sint-Martinus" als merk- of specialiteitsnaam gebruiken. En niet alleen wijnen worden naar hem genoemd, maar ook: Bier, sterke dranken, cider, ja, zelfs champagne!
Er zit een beetje "contradictie" in zijn vele patroonschappen. Hij is niet alleen schutspatroon van de wijnbouwers, maar ook van alcoholbestrijders, bekeerde dronkaards,  herbergiers en hotelhouders.
In ieder dorp of stad met Sintemetten als patroonheilige is (of was) er wel een restaurant of café dat zijn naam draagt.
In Rethy was dat niet anders. Edward Sneyers schrijft in zijn "Bijdrage tot de geschiedenis van Retie" (blz. 83): "Het oude marktplein zag er vroeger eeuwen wel ànders, ook heel wat mooier uit dan nu. Het zat toen nog vol kleur en klank. Achter het groene scherm van de lindebomen lagen de woningen der dorpskom veilig geborgen. 't Waren allemaal boerderijen, waaronder verschillende afspanningen: "De Swaene, Antwerpen, De Keizer, De Dry Coninghen, Den Swertten Leeuw, Sinte Martten en de Moriaen."
Onze voorouders zouden de markt nu niet meer herkennen. Mooier, lelijker? In ieder geval "anders". We leven nu dan ook in een "andere" tijd.
 Alleen dromers weten nog van "Sinte Martten" af.
Gelukkig ben ik één van hen!

De liefdadigheidsfoor, georganiseerd door het Algemeen Katholiek Kleedingswerk en de Katholieke Schoolkolonie van Mechelen, vond plaats van 19 tot 26 september 1909, ten voordele van de katholieke werken in Mechelen. Voor het caritatieve aspect greep Alfred Ost terug naar de iconografie van sint-Martinus. Voor de feestelijke dimensie beeldde hij dansende koppeltjes voor de "lachende" kathedraaltoren en Grote-Markt-gevels af. Opmerkelijk hoe de afbeelding van de heilige het overwicht heeft gekregen op het volkse tafereel. De postkaart lijkt sterk op de prachtige grote affiche die Ost realiseerde. Een soort voorontwerp?

Het oeuvre van Alfred Ost is in vele boeken uitvoerig besproken. Zijn onstuitbare gedrevenheid en engagement sprak uit zijn werk met een persoonlijke stijl en signatuur. Minder bekend bij het grote publiek zijn de vele geweldige affiches die A. Ost ontworpen en uitgevoerd heeft. Dat is spijtig, want vele werken van zijn "plakaatkunst" behoren tot de top van de Belgische affichekunst. Het zijn nu, wereldwijd, gegeerde verzamelobjecten. Deze "Sint-Martinus-plakaat" is zeker één van zijn zeldzaamste (overgebleven) affiches.
In het prachtige boek van Karl Scheerlinck: "Alfred Ost 1884-1945. Affiches/Posters. Oeuvrecatalogus, Pandora 1997", toont men het exemplaar van A.M.V.C., " als enig exemplaar dat nog de aanzet van het tekstgedeelte bevat."
Onze affiche is volledig. Voor het eerst (?) kennen we nu de volledige tekst, de volledige afmetingen en de naam van de drukkerij. Gegevens die in het boek van K. Scheerlinck ontbreken.

Voorstelling van de manteldeling zoals bij de briefkaart hierboven vermeld.
Malines - Mechelen. ( In het wapperende vaandel boven de heilige.)
Tekstgedeelte onder de voorstelling. In twee verdeeld. Links de Vlaamse tekst, rechts de Franse.

Liefdadigheids Foor.                  Foire de Charité.
Ingericht door het                      Organisée par
Katholiek Kleedingswerk            l' Oeuvre Catholique du
                                                         Vetêment
op de H. Speeckvest                    sur le boulevard H. Speeck
van 19 tot 26 september             du 19 au 26 septembre
           1909                                            1909

Monogram van de kunstenaar, de O met een A erin, rechts onder de voorstelling. Niet gedateerd.
Gedrukt bij: " Boek - en Steendrukk. Vve Geo. Köhler, 14 Vleminckxstraat, Antwerpen."
Links onder het tekstgedeelte.
Lithografie in vijf kleuren: Oranje, lichtgrijs, zandkleur, donkergrijs en zwart, met pen en penseel.
Typografie in zwart en rood. Vrij grote affiche: 170 cm x 110 cm.
Drie stenen, drie vellen. ( Twee voor de voorstelling en één voor de tekst.)
Er kleven drie "affiche-takszegels" op deze aanplakprent, twee van 12 cent en één van 10 cent. Elke zegel is afgestempeld met een ronde stempel van de drukkerij en we kunnen lezen in rode inkt: "Vve Geo. Köhler * srevnA *" 

            Een echt belangrijk kunstwerk, Sintemetten waardig!

Gedeelte van het sint-Martinusvaantje van Peutie.
Kopergravure uit de XVIIde eeuw.
Een mooie voorstelling van de manteldeling voor een kapel.
Onder de afbeelding:
"O, Heyligen patroon martine tot peuty verheven wilt ons door u gebedt tot godt begeven. wiens belt daer wort om gedragen den lesten sondach van septembris en wordt daer oock gehouden en geviert di kerckwydinge kermis."

Bij ons, Vlamingen, zat het "op bedevaart gaan" in ons bloed. Aan het bedevaren was meestal een vorm van boetedoening verbonden. De oudste bedevaarten naar Rome, Jeruzalem, St.-Jacob van Compostella, enz. werden dikwijls als straf opgelegd bij zware misdrijven of grove zonden. Men bezocht en bezoekt natuurlijk ook bedevaartoorden in eigen land. Vooral om te bidden bij een bepaalde heilige, om zijn voorspraak of gunsten af te dwingen. Men gaf vaak giften in geld. Een andere vorm om de bedevaartplaats te steunen was het kopen van een bedevaartvaantje. ( Geleerde schrijvers beweren echter dat de vaantjes nooit "verkocht" werden, omdat zij "gewijde voorwerpen" waren.) Men nam ze mee naar huis als herinnering. Dikwijls ook als een soort "huiszegen", om mensen en dieren, have en goed, tegen ongemakken en ongelukken te beschermen. Men heeft lang gedacht  dat men bedevaartvaantjes mee bracht om te tonen dat men inderdaad in het bedevaartoord geweest was. ( Vooral van plaatsen in het buitenland. )
De Martinus-bedevaartvaantjes waren papieren rechthoekige driehoekjes, aan één of aan beide kanten "bedrukt" met een voorstelling die betrekking had met de plaatselijke aanbidding van de Retiese patroonheilige. Op de alleroudste bedevaartvlagjes zien we nog afdrukken van hout- en kopergravures. We vinden er terug in zwart-wit en enkele zeldzame exemplaren met de hand ingekleurd. Ook in grootte waren er heel wat verschillen. Dikwijls ondersteunde een passende tekst de afbeelding. Met de kortste kant van het driehoekje werden ze bevestigd aan een houten stokje.
De meeste sint-Martinusvaantjes zijn werkelijk prachtige voorbeelden van onze rijke Vlaamse volkskunst.