Op vraag van Jos is hier de tekst van Matthias Storme :
deze tekst verscheen verkort in de Standaard 20 juni 2007)
Als we mogen afgaan op de beloften van de politieke partijen voor de verkiezingen en hun eerste verklaringen nadien, lijkt er een volledige patstelling te zijn met betrekking tot de staatshervorming. In Vlaanderen is er een duidelijke meerderheid die grote bevoegdheidsoverdrachten naar Vlaanderen wil (inbegrepen fiscale bevoegdheden). De Franstalige partijen zijn geen "vragende partij" voor bevoegdheidsoverdrachten. De partijvoorzitter van de Franstalige liberalen (MR) stelde het nog duidelijker: nu we eindelijk de kans hebben om inzake de huidige federale bevoegdheden een beleid te voeren zonder de socialisten, gaan we die bevoegdheden toch niet overhevelen naar het Waals Gewest of de Franse Gemeenschap zeker, waar diezelfde socialisten de plak zwaaien. Deze opvattingen lijken onverzoenbaar, wat de niet-zo-Vlaamsgezinden in Vlaanderen tot in den treuren doet herhalen dat niets kan, omdat men nu eenmaal met twee moet zijn om te defederaliseren. Maar is dat wel zo ? Zijn die stellingen wel zo onverzoenbaar ? Als we de basisstellingen van beide kanten als uitgangspunt nemen en er even van uitgaan dat die ook de kern zijn van hun werkelijke opvattingen, dan bestaat er toch een eenvoudige oplossing ? Een staatshervorming kan namelijk perfect asymmetrisch verlopen.
Als de Vlamingen meer bevoegdheden willen en de Franstaligen die niet vragen, dan kan men beiden hun zin geven door een asymmetrische staatshervorming: de Vlamingen krijgen de gevraagde bevoegdheden ten aanzien van het Vlaamse territorium en de Nederlandstalige instellingen in Brussel, en ten aanzien van Wallonië en de Franstalige instellingen in Brussel blijven diezelfde bevoegdheden gewoon federaal zolang de Franstalige politieke meerderheid geen vragende partij is (dus alvast tot 2009).
Is dit een onrealistische of onzinnige idee ? De rechtsvergelijking toont ons het tegendeel. Een asymmetrische devolutie is namelijk zelfs de regel en niet de uitzondering. Een zuiver symmetrisch federalisme vindt men omzeggens alleen in federaties die samengesteld zijn uit voorheen onafhankelijke landen, zoals Duitsland, Zwitserland of de verenigde Staten. Federale systemen die het gevolg zijn van een devolutie of bevoegdheidsoverdracht van de vroegere unitaire staat naar deelgebieden, zijn bijna allemaal asymmetrisch: zie naar Spanje, naar Italië, naar het Verenigd Koninkrijk, naar Rusland. Om het even binnen de Europese Unie te houden bekijken we de eerste drie. In elk van die landen zijn er bevoegdheidsdomeinen die voor sommige deelgebieden zijn overgedragen en voor de andere bij de federale overheid zijn gebleven. In het V.K. heeft Wales beperkte bevoegdheden (Government of Wales Act 1998), Schotland zeer ruime (Scotland Act 1998), Noord-Ierland ook (Northern Ireland Act 1998, weliswaar pas in 2007 in werking), en Engeland helemaal geen: alle bevoegdheden waarover het Schots Parlement zelfstandig bevoegd is, worden voor Engeland uitgeoefend door het federale Parlement. In Spanje en Italië is het vraag-federalisme nog explicieter als uitgangspunt. In Italië bepaalt de Grondwet (art. 116 v.) dat de gewesten zelf een Statuut kunnen voorstellen waarin ze de basisregels voor hun instellingen vastleggen (constitutieve autonomie) en de bevoegdheden die ze wensen uit te oefenen. Slechts limitatief in de Grondwet opgesomde exclusieve bevoegdheden van de federale overheid zijn daarbij uitgesloten. In Spanje bepaalt Art. 143 van de federale grondwet van 1978 dat de verschillende Gemeenschappen kunnen verzoeken om binnen de grenzen van de mogelijkheden van de Grondwet een autonomie te verkrijgen ("zich als Autonome Gemeenschap te constitueren"), die wordt vastgelegd in een afzonderlijk Statuut voor elke Gemeenschap. Op deze wijze heeft Catalonië een autonomiestatuut opgesteld dat bekrachtigd werd in 1979 en Baskenland in 1980 (Statuut van Guernika). Net zoals Vlaanderen vond Catalonië na verloop van tijd dat haar bevoegdheden niet meer volstonden en keurde het Catalaans parlement een nieuw Statuut goed in 2006, dat na een referendum in Catalonië aanvaard werd door de federale overheid en in werking is getreden. Catalonië en Baskenland hebben aldus belangrijke bevoegdheden die door de andere Gemeenschappen niet zijn gevraagd en voor die andere Gemeenschappen dus federaal zijn gebleven (bv. een zeer ruime fiscale bevoegdheid).
Als we deze methode zouden toepassen in België, dan betekent dit eigenlijk dat het Vlaams Parlement een gewenst Statuut moet vaststellen. Dat geschiedde eigenlijk in grote mate door middel van de (5) resoluties van 1999. Dat andere deelgebieden dezelfde autonomie niet willen kan geen bezwaar zijn. Eigenlijk zou men nu in Vlaanderen een referendum moeten organiseren over die verschillende resoluties van 1999. Als dit een meerderheid haalt, zou het onaanvaardbaar zijn dat de federale overheid zich daar niet bij neerlegt. Andere deelgebieden hebben immers dezelfde keuzemogelijkheid.
Nu klopt het dat in bv. de Spaanse en Italiaanse grondwet er een limitatieve opsomming is van bevoegdheden die niet zonder grondwetswijziging kunnen worden overgeheveld. In België had zo'n lijst al lang moeten bestaan: art. 35 van de Grondwet bepaalt immers dat de federale overheid slechts bevoegd is voor de aangelegenheden die de Grondwet haar uitdrukkelijk toekent en dat de Gemeenschappen of de Gewesten bevoegd zijn voor de overige aangelegenheden (onder de voorwaarden en op de wijze bepaald door een bijzondere wet). Deze grondwetsbepaling is door de federale wetgever nog steeds niet uitgevoerd. Ik denk dat men die kans intussen gehad heeft en dat is aangetoond dat de federale overheid niet in staat is die bepaling uit te voeren. In zo'n omstandigheden moet men ervan uitgaan dat het dan aan de deelgebieden toekomt om de bevoegdheden die zij wensen aan zich te trekken.
Het klopt ook dat de genoemde autonomiestatuten in zekere mate onderhandeld werden en aanvaard door de federale overheid. Maar let wel: de federale overheid, niet de andere deelstaten. Vanzelfsprekend hadden de andere Gemeenschappen in Spanje geen vetorecht tegen het autonomiestatuut van Catalonië of Baskenland. Waarom zouden wij dan een veto van het Waals Gewest of de Franse Gemeenschap tegen een verruimd Vlaams autonomiestatuut moeten aanvaarden ?
Een belangrijk aspect aan de staatshervorming is natuurlijk de financieringsregeling. Ook daar tonen Baskenland en Catalonië de weg: zij hebben in hun Statuut bepaald dat zij een zeer ruime fiscale autonomie hebben. De directe belastingen worden in beginsel geheel geïnd door de deelstaat. Vervolgens wordt aan de federale overheid een bedrag afgedragen dat overeenstemt met de opdrachten die de federale overheid nog vervult ten aanzien van die deelstaat. Waarom zou ook dit niet kunnen worden overgenomen in Vlaanderen ?
Uiteindelijk zijn er voor al deze technieken in België toch ook aanzetten. Zo is de bevoegdheidsverdeling asymmetrisch: tussen Vlaanderen, de Franse Gemeenschap, de Duitstalige Gemeenschap, het Waals gewest en het Brussels Gewest zijn er géén twee met dezelfde bevoegdheden. Ook zijn er voorbeelden van belastingen die voor het ene gewest door de gewestelijke overheid zijn geïnd en voor het andere door de federale overheid.
Kortom: als de meerderheid in de Franse Gemeenschap en Wallonië geen vragende partij is voor meer bevoegdheden, hoeven we hen die niet op te dringen. Maar omgekeerd zou het niet legitiem zijn wanneer zij blijven weigeren dat Vlaanderen die bevoegdheden op grond van een politieke meerderheid alhier wel aan zich trekt.
De auteur is hoogleraar europees recht en rechtsvergelijking.
-----------------------------------------------------------------------
Het weze duidelijk dat professor Matthias Storme een aantal divisies hoger speelt dan ondergetekende en ik heb dan nog de smerige gewoonte om de man te spelen in plaats van de bal. Wat ik nu echt niet wil doen, want daarvoor is mijn respect voor Storme te groot.
1.Het voorstel is mooie Spielerei maar helemaal niet toepasbaar, alsof er tussen VL en W steeds supercorrect opgetreden wordt en iedereen zich keurig aan de regels houdt. Dat weten we uit een verleden dat bol staat van wederzijds huwelijksbedrog vooral langs een zijde.
2. Waar haalt de federale het geld om die zaken welke bv. W niet zelf wil uitvoeren te financieren ? De vergelijking met Catalonia en Baskenland in Spanje op het vlak van medische verzorging is m.i. een ongelukkig vorbeeld : er is een groot kwalitatief verschil, ook qua aanbod. Idem voor andere componenten van onze sociale politiek : kindervergoeding - werkloosheid - pensioenen, etc. Binnen de Spaanse gemeenschappen kan dat best functioneren maar men mag het niet zonder meer situeren in de sperverwende context van de Belgische SZ.
3. Politici van ALLE partijen zouden eens moeten stoppen met zeveren en prachtige oplossingen uit hun hoed toveren zonder te weten wat de dingen kosten, of ze überhaupt betaalbaar zijn. Die attitude van "het geld is niet belangrijk" is mede een van de oorzaken van de ongeloofwaardigheid van de politiek. Maar daar hebben we het nu niet over. Het was opmerkelijk dat in Hertoginnedal met geen woord gerept werd over de financiële prognoses van dit jaar, noch over de budgetten voor de toekomst. Een poging werd ondernomen, dat wel, maar toen bleek dat de cijfers zouden komen via Vanden Bossche, ingeseind door de knappe bollen van Reynders,heeft men ook dit probleem weggeschoven. De lichtvaardigheid waarmede vele politici (advocaten, syndicalisten, onderwijzers) over "geld" oordelen heeft de gigi staatsschuld van dit land tot gevolg. Velen moesten een proces krijgen wegens misleiding van de publieke opinie zoals Jo Lernout en Pol Hauspie nu aan hun broek hebben. En kom niet af met die vierjaarlijkse bolletjeskermis. Het zijn nochtens deze mensen, of soortgelijke exemplaren door wie Mijnheer Storme het assymetrisch model wil laten bepalen.
4. Niemand vraagt het me, dus ik zal het zelf maar zeggen : laat de crisis aub escaleren, tot het weer vastloopt. In dat scenario dat meer lijkt op dat van Tsjechië en Slovakije ben ik meer geneigd om te geloven : de partners kunnen mekaar totaal niet meer luchten en het enige wat ze in gemeenschap hebben, is de zin om zo vlug mogelijk van mekaar verlost te zijn. En dan praten we niet te veel over wat legaal is en wat niet ! In een dergelijk draaiboek zullen zich situaties voordoen waarin we nauwelijks houvast hebben aan legale oplossingen, zolang we er decent uitkomen is het goed. De wereld moete niet geregeerd worden door boekhouders alleen, evenmin door advocaten of juristen : die laatsten komen regelmatig aan bod met de gekende gevolgen.
Dank u dat u me zo lang hebt wakker gehouden. Voor Vlaanderen heb ik steeds veel over gehad.
Ray
Even weg : van alles gebeurd
