Vrijdag 26 juni 2009

Sint-Martinusstraat. Beroemde inwoners: Lodewijk De Koninck.

Lodewijk De Koninck op latere leeftijd. Foto gemaakt door zijn goede vriend J.Meuleman. De Kempische dichter gebruikte de keerzijde van deze fotokaart om zijn "geestelijk testament" eigenhandig neer te schrijven. Zijn wilsbeschikking is gericht aan "E. Heer Raeymakers, Pastoor te Rethy".

In het begin van deze belangrijke Retiese sint-Martinusstraat, nu huisnummer 8, woonde omstreeks 1904 de ongehuwde Nathalie Dielis (1857-1948) en de Kempische dichter Lodewijk De Koninck. ( Hoogstraten 1838-Retie 1924) Hij studeerde aan de rijksnormaalschool te Lier, was onderwijzer te Antwerpen en te Meer, schoolopziener te Turnhout, leraar aan de katholieke normaalschool te Mechelen en ten slotte kantonnaal inspecteur lager onderwijs. In de voorgevel prijkte vroeger een gedenksteen met: "Hier leefde en stierf dichter Lodewijk De Koninck 1924".
Een herinnering aan de stokoude dichter uit het "Gedenkboek 1839-1939":
"Door een streek van venen en sparren waarover vluchtige gouden zonneklaarten dreven, voerde de tram ons naar het dorpken Retie. In een net, doch schamel huizeken woonde hier "Mijnheer de Inspekteur" zoals men hem in zijn omgeving noemen bleef. Nathalie, een goede ziel die hem sinds jaren verzorgde, trad schuchter voor ..."
Geen enkel geleerd schrijven, van welke professor ook, geeft beter weer wie Lodewijk De Koninck was, dan zijn eigenhandig geschreven geestelijk testament, op de rug van die Meuleman-fotokaart:
"Geld of goed bezit ik niet, mijn geschriften laat ik aan het nageslacht. Kind van God en van de Kerk en Soldaat van Kristus, heb ik mijne weg gegaan recht door en zonder om te zien, waar eer en plicht mij riep, wat ik geloofd heb, heb ik beleden, en het vaandel van het kruis heb ik hoog gedragen..."
Uit zijn omvangrijk werk herinneren we vooral het veel besproken ( en vergruisde) "Het Menschdom verlost." (1874) Over zijn boeken schrijft Dr. A. Mathé in "De Lieve Heimat":
"Al zijn werken zijn godsdienstig in wezen of toch godsdienstig getint. Vlaams van oorsprong was hij Vlaming in merg en been ..."
"De overheid der Kerk, van Paus en Bisschoppen, was hem heilig, onvoorwaardelijk legde hij er zich bij neer ..."
Lodewijk De Koninck stierf op hoge leeftijd in zijn Retie, waar hij zo had genoten van de eenzame Kempische heide, de hoge blauwe hemels en vooral van de warmte van de eenvoudige Kortoren, die hem in hun hart hadden gesloten. Uit dankbaarheid kreeg hij later zijn monument aan de sint-Martinuskerk, niet ver van het huisje in de sint-Martinusstraat waar hij zijn laatste levensjaren had doorgebracht.

Reageer op dit bericht

Donderdag 25 juni 2009

De groene stoomtram rijdt door de sint-Martinusstraat!

De belangrijkste stopplaats van de groene stoomtram te Retie was op de Markt tegenover "Hotel de Keizer." Achter de kruiwagen zie je de gietijzeren (geuten) paal met het bordje "Tramhalt.". De logge tram met zijn sliert wagons rijdt richting Turnhout. De ontvanger, met zijn handen in de zijde, en de machinist nemen rustig even de tijd om mee te poseren. Deze met de hand ingekleurde postkaart van J.Meuleman is afgestempeld in 1904.

De sint-Martinusstraat werd nog belangrijker in 1895, toen de eerste groene stoomtram van de N.M.B.S., Turnhout met Meerhout verbond. (Meerhout-Westerlo werd pas in 1896 ingereden.)
Het tramspoor lag links van de kasseiweg, richting Mol. "Hotel de Keizer", van August Crols-Weyts, bijgenaamd "biljarke", was een belangrijke halte. Het hotel beschikte over een wachtplaats voor de reizigers. (Met kunstig beschilderde muren.) Wanneer goederen met de stoomtram van of naar Retie werden verstuurd, zorgden zij daar dat de vrachtbrieven in orde waren. Zij inden ook het geld van het transport en bewaarden de goederen tot ze afgehaald werden.
Getrokken door logge locomotieven, die gestookt werden met vette steenkolen en voortdurend witte of zwarte rookpluimen uitspuwden, vormde de stoomtram soms een lang stel, met een postwagen en twee verschillende reizigersrijtuigen. In de rijtuigen "eerste klasse" met hun rood fluwelen kussens zat de notaris, de dorpsdokter, de kasteelheer en andere notabelen. In "tweede klasse" met harde, houten banken reisden de boeren, de werklieden, de scholieren en de vrouwen die naar een wekelijkse marktdag in de stad trokken. Een rit met de stoomtram was een echte belevenis. Al waren de stoomtrams traag, ze kwamen toch overal tijdig toe!
In 1925 werd de groene stoomtram vervangen door gele spoorauto's, met benzinemotor. Vanaf 1935 werd overgeschakeld op dieselmotoren. De gele tram reed zijn laatste rit door de sint-Martinusstraat in 1955.
Vandaag rijdt de groene stoomtram in de sint-Martinusstraat nog alleen in de herinnering van de Kortoren die vóór de tweede wereldoorlog geboren zijn. We hebben nu andere verkeersmogelijkheden. We zijn heel mobiel geworden. De auto beheerst nu in ruime mate ons jachtige leven. Files en carjacking zijn nieuwe begrippen.
Waar is de tijd van de groene stoomtram gebleven?

Reageer op dit bericht

Woensdag 24 juni 2009

Retiese doodsprentjes.

Het is pas in 1899 dat de eerste doodsprentjes opduiken die gedrukt zijn in ons eigen netendorp.
Jan Jozef Meuleman had in zijn winkeltje, eerst op de Markt, later in de Passtraat, een eigen "drukmachien". Hiermee kon hij allerlei klein-drukwerk afleveren: Fakturen, maamkaartjes, communieprentjes, doodsbeeldekens, enz. Hij had steeds een voorraad doodsprentjes met voorgedrukte voorkant en lege achterkant. Bij een sterfgeval kon hij die vlug bedrukken met een overlijdenstekst. Je kon dus verschillende voorkanten hebben voor hetzelfde overlijdensbericht. Hij drukte goedkoop en men moest niet meer naar "de stad". Zijn drukwerk mocht gezien worden. Omdat hij ook een professionele fotograaf was, kon men zelfs prentjes bestellen met een foto van de overledene.
Het uitdelen van doodsprentjes was in de tweede helft van de negentiende eeuw een algemeen verschijnsel geworden.
Op de voorkant stond meestal Jezus of Maria, eenvoudige kruisen, kerkhoftaferelen, het H.Hart, de H. Familie of de lijdensweg van Christus afgebeeld. Er waren er zelfs al in kleur.
Rond 1900 komen er relatief weinig prentjes voor met heiligen op de voorkant. Die met onze Sintemetten zijn uiterst zeldzaam. Op mijn vele zoektochten kwam ik er gelukkig een paar tegen ...
In het eerste kwartaal van de negentiende eeuw noemden vele Retiese ouders hun zoon Martinus. Misschien geloofden ze wel dat zoonlief het vrome karakter zou krijgen van onze schutspatroon.
Martinus, Maarten, Martin, Marten, waren echt "in". Ik vond er heel wat terug in mijn verzameling. Opmerkelijk, drie Retiese gesneuvelden uit de eerste wereldoorlog waren Martinussen! ( Adriaensen, Cox en Peeters. )
Wat een verschil met vandaag, nu geven we onze kroost namen van Amerikaanse filmfiguren!

Reageer op dit bericht

Dinsdag 23 juni 2009

De hamer van sint-Martinus.

Deze speciale hamer is jarenlang bewaard in Utrecht, als onderdeel van de Domschat. Dit bijzonder instrument zou hebben toebehoord aan de heilige van Tours. De hamer is gemaakt uit een prehistorische stenen strijdbijl. In de dertiende eeuwse vatting staat een Latijnse tekst gegraveerd:

"ydola vanurunt martini cesa securi nemo deos credat qui sic fuerant ruicuri'"

"De afgodsbeelden storten neer, getroffen door de bijl van Martinus. Laat niemand geloven dat zij goden zijn, die zo gemakkelijk neerstorten."

Volgens de overlevering gebruikte Sintemetten bij zijn verwoestingen van de heidense tempels en afgodsbeelden deze hamer. We kunnen bij Sulpicius Severus in zijn hoofdstuk: "Heidense heiligdommen verwoest." lezen, hoe sint-Martinus in het dorp Levroux, een goddeloze tempel verwoestte tot op de fundamenten en alle altaren en beelden herleidde tot gruis. Toen de inwoners dat zagen, begrepen ze dat een goddelijke macht ze verstomd en versteld deed staan, ...
Van het gebruik van deze hamer kan ik in dit "verhaal" geen spoor terug vinden.

Reageer op dit bericht

Maandag 22 juni 2009

De sint-Martinusstraat te Retie.

Op deze, met de hand ingekleurde zichtkaart van J.Meuleman uit 1912, zien we het begin van de Molsebaan. Tussen "Hotel de Keizer" en het huis met de dichtgemetselde ramen van de weduwe Mermans.

Vele dorpen en steden kozen sint-Maarten als schutspatroon. De meeste bezitten een sint-Matinuskerk en dikwijls ook een plein of straat naar hem genoemd. In Retie is dat niet anders. Zo'n katholiek boerendorp kon niet buiten zijn sint-Martinusstraat. Het moest een belangrijke straat zijn, dicht bij de parochiekerk. (of de Markt.) Eigenaardig genoeg vinden we in de oude archieven geen spoor van een sint-Martinusstraat terug.
In't midden van de 19de eeuw werd te "Rethy" de levensnoodzakelijke verkeersader Turnhout-Mol aangelegd. Op 3 april 1849 had de eerste-steenlegging van de baan op het Reties grondgebied plaats door de toenmalige burgervader Karel Gilbert Van den Eynde. (1791-1869). Waar toen op de Markt de nieuwe baan zou beginnen, mondde destijds een smalle voetweg uit, de Werbeekse kerkpad. Die was amper breed genoeg om met een gewone boerenkar door te geraken. Door overlevering weten we dat de toegang daar tot het marktplein onder een overwelfde poort liep, de Desselse Poort. Om de doortocht van de nieuwe weg mogelijk te maken, moest er heel wat onteigend worden. (De oude "Molse baan" liep door de Molenstraat, langs de verdwenen windmolen, door de Molenekkeren naar Brasel en dan via de Boeretang naar Mol.)
Onze fiere linde, die langs de kerkzijde een deel van de straat overlommerde, moest een kwart van zijn gevulde kruin opofferen.
De nieuwe baan was een kasseiweg van ong. 3m breed, met fietspad en karrenspoor. Omzoomd met bomen.
Tot in 1948 noemde men deze weg, vanaf de markt richting Mol: De "Steenweg op Mol" of de "Molsebaan". Pas op 1 januari van dat jaar werd het de "Sint-Martinusstraat". (Vanaf de markt tot aan de wissel.)

Reageer op dit bericht

Zondag 21 juni 2009

Sint-Martinus-boeken.

De meeste informatie die we hebben over onze heiligen putten we uit oude overleveringen, vergeelde sages en legendes, toevallig gevonden losse, antieke geschriften en vooral uit bestofte boeken. Vandaag kennen we natuurlijk het "World Wide Web" dat ons door een eenvoudige klik alle beschikbare informatie geeft van over de ganse wereld!
In mijn niet onaardige boekenverzameling over Sintemetten pronken zeldzame latijnse, zeventiende eeuwse werken, naast eenvoudige moderne kinderboeken. De nieuwste uitgaves zijn meestal vertalingen van oude geschriften van beroemde schrijvers. Eén van deze goede vertalingen is: "Het leven van Sint-Maarten." Geschreven in de vierde eeuw door de Romeinse advocaat Sulpicius Severus. (Tijdgenoot van sint-Martinus.) Vertaald door Patrick Lateur. Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 1997.
In deze levensbeschrijving van Martinus zijn drie delen terug te vinden. Eerst geeft de vertaler achtergrondinformatie over de tijd waarin de heilige leefde, zijn vrienden en de structuur van het volgende levensverhaal. Daarna schetst de biograaf de bijzonderste gebeurtenissen uit het gevulde leven van sint-Maarten. Eerst soldaat van de keizer, de ommekeer, meer ascetisch, dan bisschop van Tours. Uitvoerig weidt hij uit over de deugden en verdiensten, maar vooral over zijn wonderen en goede daden. Denk aan de manteldeling! Dan sluit Severus af met een beeld van leermeester en herder. Deze auteur, een advocaat, heeft een levendige, vlotte schrijfstijl. Hij toont de klassieke achtergrond en maakt gebruik van het literaire genre. In drie brieven geeft hij nog meer informatie. In het laatste deel stelt een Vlaamse leraar aan Martinus veel indringende vragen. Het is zeker een vergelijking van de woelige vierde eeuw met ons hedendaagse, soms zo verwarde tijdsbeeld. Deze biografie is voor iedereen toegankelijk en leesbaar. Met kaartje en aantekeningen, geen foto's, geen kleur, sober. Een handig formaat, redelijke prijs. Een zeer verzorgde uitgave. Eigenlijk een "must" voor iedere Sintemetten-fan.

1 reactie Reageer op dit bericht

Zaterdag 20 juni 2009

Martyn-de-visser.

Spijtig dat men in België en Nederland (meestal) slechts één gebeurtenis kent uit het lange, overvolle leven van de heilige Martinus. Iedereen herinnert zich natuurlijk het verhaal van de manteldeling aan de stadspoort van Amiens. Zijn gevulde leven bevat echter zoveel meer.
Wist je dat Sintemetten een speciale band had met de dieren, vooral met vogels?
In Frankrijk is zelfs een roofvogel naar hem genoemd: "l'Oiseau Saint-Martin." (zie afbeelding.)
Een merkwaardige legende vertelt over een ongewone ontmoeting van sint-Martinus met een soort ijsvogel in de streek van de rivier, de Loire. Zelfs de beroemde geschiedschrijver, Sulpicus Severus, schrijft er over in zijn boek "Vitae Martini".
Op zekere dag wandelde de heilige van Tours langs de boorden van de Loire, vergezeld van vele kloosterlingen. Plots zag hij enkele visvangende vogels, die jacht maakten op hun buit. Ze zweefden boven het water en volgden zo hun kleine slachtoffers. Nu en dan doken ze behendig in het water. Telkens verdween een visje in hun bek. Ze schenen maar niet genoeg te kunnen krijgen. Hun schrokkerige gulzigheid mishaagde de heilige, die met de arme visjes medelijden kreeg. "Daar hebt ge nu juist", zo sprak hij tot zijn vele volgelingen, "het echte beeld van de duivel. Hij loert op de onvoorzichtigen, overvalt hen onverwachts en eenmaal gevangen, dan verslindt hij ze dadelijk zonder ooit verzadigd te worden." Met luide stem berispte hij de schrokkerige vogels, verbood hen de wrede jacht voort te zetten en beval hen de oevers van de rivier te verlaten. Aanstonds verzamelden zich de vogels en vlogen, tot voldoening van alle aanwezigen, heen.
Zo kreeg een vogel met een lange spitse bek, blauwe kop en vleugels, die van de visvangst leeft (waarschijnlijk een soort ijsvogel) zijn volkse naam: "Martyn-de-visser".

Reageer op dit bericht

Vrijdag 19 juni 2009

Wie was de Graaf van Halfvasten?

Uit oude boeken en geschriften weten we dat er in Retie drie kindervrienden gevierd werden: Sintemetten, sint-Niklaas en "sinte"-Greef. De twee eerste zijn natuurlijk de bekendste. Maar wie was die fameuze "Graaf van Halfvasten"?
Over de oorsprong is men het niet eens. Halfvasten: het scheiden van de winter en de zomer. Enkelen zien zijn viering als een overblijfsel van het oude godenfeest ter ere van Thor. Anderen zien er de herinnering in aan de Blijde Intrede van Lodewijk van Male (1358) of Filips de Stoute (1384). Ze deelden bij die gelegenheid geschenken uit aan alle kinderen die hen verwelkomden. Nog anderen menen dat de Graaf van Halfvasten geen fictief iemand is geweest. Uit het "Antwerpsch Chronijkje" blijkt een zekere Hans de Greve hebben bestaan. Hij zou volgens dezelfde bron de Antwerpse beul geweest zijn en aldus in de volksverbeelding als een soort boeman zijn afgeschilderd.
In de 18de eeuw doorkruiste de Graaf (of Greef) van Halfvasten, prachtig uitgedost, soms vergezeld van zijn vrouw, op een mooi opgetuigd paard onze straten. Zo liet hij weten dat hij in aantocht was.
De kleintjes zetten dan een korfje, een klomp of een schoen met wat lekkers in voor het ros van de vrijgevige man. (Net zoals bij het sinterklaasfeest!) In Retie zong men dan:

"De Greef van Halfvasten
Wat heet ie meegebracht?
een haantjen op een stekske
en daar een pluimken op!"

's Anderendaags was de snee brood, de pee of het hooi verdwenen en lag er in de plaats, speelgoed of snoep. (De bakkers bakten een koekje in de vorm van een haantje, een pluimpje diende als staart.)
De Graaf werd gevierd op de vierde zondag van de vasten, het einde van het gure jaargetijde en het begin van de lente.
In Retie noemde men hem wel "sint", maar in werkelijkheid is hij nooit een heilige geweest. Hij was daarom niet minder geliefd.

Reageer op dit bericht

Donderdag 18 juni 2009

Sint-Maartenviering te Mechelen.

Postkaart Mechelen. O.L.V. over de Dijle.
"Sinte Mette" naar de schilderij van A. Ost.
Drukk. Ed. Van den Bossche, Mechelen.

Te Mechelen vierde men sint-Martinus toch een beetje anders dan in de meeste Kempische Sintemettendorpen. De "Maneblussers" maakten er een heuse verkleedpartij van. Op 11 november gingen de kinderen van deur tot deur om een appeltje, een peer of een paar centen te krijgen. De jongens waren dan een beetje vermomd. Ze droegen een vlassen baard en een hoed van gekleurd papier. Eén van hen was de bisschop van Tours en werd door vier vrienden, op een soort berrie, waarop een stoel was vastgemaakt, triomfantelijk rondgedragen. In één hand hield hij een vergulde staf vast, in de andere, een houten pollepel, om de kleine geschenken mee in ontvangst te nemen. Die werden dan eerlijk opgeborgen in een kleine korf, die aan de draagbaar was vastgebonden. Zo trokken ze dan in kleine groepjes van huis tot huis. Ze zongen uit volle borst:

"Sinte Merten van de ruggenuchte,
hij met zijnen grijzen baard!
Juffrouw, wil ons kabasken wat vullen,
En laat ons niet lang meer staan;
Dan zullen we lustig smullen.
Adieu, juffrouwken, tot de naaste jaar."

En 's avonds laat werd dan de "buit" eerlijk verdeeld!

1 reactie Reageer op dit bericht

Woensdag 17 juni 2009

Sint-Martinus in Nederland.

Nederland is al eeuwenlang in de ban van de heilige van Tours. Hij is daar ook tot schutspatroon gekozen van heel wat parochies. Het is dan ook niet te verwonderen dat 11 november bij onze noorderburen een grote kinder-feestdag is. Tussen ongeveer 18 uur en 20 uur mogen de kinderen met lampion in de hand langs de deuren lopen. Na het aankloppen of aanbellen zingen ze hun sint-Maartenliedjes en verwachten net zoals de kinderen in Vlaanderen een traktatie. Meestal wat snoep, fruit of een paar centen. Vroeger maakten de kinderen zelf hun lampion. Het oude gebruik om zelf bieten, rapen of pompoenen uit hollen en er een kaarsje in te plaatsen, raakt meer en meer in verval. Meestal worden nu de kleurrijke papieren lampions gekocht in grote feestartikelenwinkels.
Slimme zakenlui hebben handig ingespeeld op de oude volksgebruiken!
De kinderliedjes in Nederland verschillen met de onze. Zij zingen b.v.:

"Sint-Maarten, sint-Maarten,
de koeien hebben staarten,
de meisjes hebben rokjes aan,
daar komt sinte-Maarten aan."

Of:

"Sint-Maarten bisschop
met z'n hoge hoed op
met z'n lange tabbert aan
daar komt sint-Maarten aan."

Kinderen maken geen godsdienstonderscheid, kinderharten kloppen in alle landen hetzelfde, kindervreugde is puur en ... er is toch zo weinig voor nodig, ... het overstijgt landsgrenzen ... kent geen vooroordelen ...
Spijtig dat vele volwassenen van Sintemetten niets geleerd hebben!

1 reactie Reageer op dit bericht

Dinsdag 16 juni 2009

Van waar:

Zoals bij zoveel gebruiken, heeft men in de kinderoptochten met lichtjes in uitgeholde bieten of rapen, resten willen zien van oeroude heidense rituelen. Die zouden later met een christelijk sausje zijn overgoten.
In populaire publicaties wordt vaak verwezen naar een oude "legende" over het paard van sint-Martinus. Het rijdier zou op een herfstavond zijn weggelopen. Behulpzame dorpelingen gingen toen, met lichtjes, de verdwaalde viervoeter voor de heilige zoeken. In meer betrouwbare boeken heb ik nooit iets over deze zoveelste sint-Maartenlegende gelezen!
Een originele verklaring voor het lopen met lichtjes op Sintemettenavond door kinderen, werd gegeven door de Duitse volkskundige Dietz-Rüdiger Moser. Hij is van oordeel dat de oorsprong van de meeste gebruiken ligt in de liturgie van de katholieke kerk. Gedurende het kerkelijk jaar werden telkens bepaalde teksten uit de bijbel voorgelezen. Vele eeuwen las men op 11 november: "Niemand steekt een lamp aan en zet die in de kelder of onder de korenmaat, maar op de standaard, opdat wie binnentreden het licht zien." (Lucas 11:33 e.v.) Deze tekst gaf volgens de zeer geleerde Moser een duidelijke "voorzet" om op die dag met lichtjes rond te gaan.
Wat de oorsprong ook moge zijn, het rondgaan met die "spooklichtjes" in de vallende, geheimzinnige duisternis van Sintemettenavond, moet in de eerste plaats bedoeld zijn om kinderen een paar spannende uren buiten te bezorgen! Ook het urenlang geboeid bezig zijn, tijdens de voorbereiding, met het uithollen en versieren van de rapen of de bieten, draagt zeker bij tot de ontplooing van elk kind.

Reageer op dit bericht

Maandag 15 juni 2009

Sint-Martinus, de grote kindervriend.

Sint-Martinus en sint-Niklaas zijn onze populairste heiligen, beiden grote kindervrienden. Ook op 11 november krijgen veel kinderen weer speelgoed en veel lekkers. Sint-Maarten heeft wel minder aanhangers dan zijn collega st.-Nicolaas. Toch is in feite Sintemetten een veel interessanter figuur, omdat zijn naam verbonden is aan vele volksverhalen en volksgebruiken. Al is hij misschien de minst populaire van de twee, hij is minstens even heilig, zoniet heiliger. Samen met sint-Niklaas en de Graaf van Halfvasten brengen ze allerlei speelgoed en snoep. Sint-Martinus is echter niet zo rijk als de twee anderen, vandaar dat hij alleen snoepgoed brengt. Vooral in de "Vlaanders" is het Sintemettenfeest nog een echt kinderfeest. In de provincie Antwerpen is het bijna uitsluitend de heilige van 6 december die speelgoed en lekkers voor de kinderen brengt.
Vroeger holden de kinderen een dikke raap of een beetwortel uit, om er een kaarsje in te kunnen plaatsen. Op de korst van de raap, beetwortel of zelfs pompoen, werden dan versieringen gesneden, zodat de raap de vorm kreeg van een gelaat, met ogen, neus en mond. Met die zonderlinge lichtjes trokken de kinderen zingend door de straten. ( De liedjes verschillen van streek tot streek.) Natuurlijk maakte dat in de duisternis een griezelige, spookachtige indruk. Precies wat kinderen zo geweldig vinden.
Zo ging het ook in Retie. Ik lees in "De Lieve Heimat" ( door dr. A. Mathé ): "De vuren werden in't dorp vervangen door lantarens die wij zelf vervaardigden met uitgeholde beten of pronkappels. Daarin brandde een kaars. Al zingend liepen de kleuters daarmee over de straat.
Terloops kunnen we hier aanstippen dat we St. Niklaas ook vierden met een liedje evenals de Greef van halfvasten."
In ieder Sintemettendorp werd op 11 november gevierd, geen enkele viering was dezelfde. Er waren altijd kleine verschillen, men legde er de eigen aard van het dorp in!

Reageer op dit bericht

Zondag 14 juni 2009

Warme en koude Metten.

Al snuffelend in stoffige, oude Retiese kerkarchieven vind ik iets merkwaardig. Een beetje sceptisch begin ik opnieuw de moeilijk leesbare kerkelijke documenten te ontcijferen. Ik heb me niet vergist. Het staat er zwart op wit, meermaals zelfs. Retie zou in vroegere tijden ( einde 16de eeuw) Sintemetten tweemaal per jaar gevierd hebben. Eénmaal in de zomer, op 4 juli en éénmaal in de winter, op 11 november. Men sprak toen van de "warme Metten" en van de "koude Metten". Dat is helemaal nieuw voor me. Bewijzen? Uit de opbrengst van het offergeld op die dagen, 16 stuivers op 4 juli en 28 stuivers op 11 november 1595, mogen we besluiten dat de voornaamste viering die in november was. Een andere bron: "Inkomsten van offermissen", vertelt me dat er inderdaad twee sint-Maartenvieringen waren geweest in 1547. De rekeningen van dat jaar vermelden zestien offermissen. "Sinte Mertensdach in den somer" was de vierde offermis. "Sinte Mertensdach in den winter" de achtste. Mijn verbazing werd met de minuut groter. Onmiddellijk ben ik op zoek gegaan naar die vreemde 4de juli. Ik deed zelfs een beroep op mijn goede vriend Fons Claes, de "heiligenspecialist" bij uitstek. Ook hij hoorde het in Keulen donderen. Maar niet voor lang. Oude boeken werden van onder het stof gehaald. En met succes. In een zeer oud suffragiënboekje "Le jardin mystique des saints." (1661) zie ik dat de heilige Elisabeth op 4 juli haar feestdag heeft. Hoe komt sint-Martinus dan op die dag terecht? In een ander Frans boek "Les fleurs des vies des Saints." (1707) lees ik dat 4 juli niet alleen de feestdag was van de heilige Elisabeth, maar ook van st.-Lauriaan, (Laurentius) aartsbisschop van Sevilla. Hij zou gedood zijn op het graf van de heilige Martinus van Tours, door soldaten van Totila. (Overl. 552.) Een stukje van de puzzel? Zou dat de "zomerfeestdag" van st.-Maarten kunnen verklaren? In het naslagwerk "Heiligen" van Stijn van der Linden staat: "Laurentius van Sevilla, feestdag 4 juli, aartsbisschop van Sevilla. Stierf op de terugweg van Rome de marteldood, hij werd onthoofd door beulen van Totila. (Koning van de Ostrogoten.) Niets over het graf van st.-Martinus. Een dood spoor?
In nog een ander Frans boek: " La vie des saints." (1685) vind ik een zeer korte, maar toch zeer belangrijke melding, dat in het bisdom Tours, ook de "verheffing" van Sintemetten wordt herdacht! Het zou de verjaardag van zijn bisschopswijding zijn. Meer dan waarschijnlijk was er dan ook nog de herdenking van zijn dood.
Zou men in Retie, naar het historische voorbeeld van het bisdom Tours, onze Sintemetten ook tweemaal hebben gevierd? Op zijn minst merkwaardig ...

Reageer op dit bericht

Zaterdag 13 juni 2009

Een zeer oude sint-Martinus te Genk.

Zoekend tussen een massa oude, vergeelde documenten vond ik tot mijn niet geringe verbazing een "oud" krantenknipsel met een wazige foto van een sint-Maartenbeeld. Gretig begon ik te lezen. Het deed me plezier een geschreven stukje te vinden over de Sintemetten-verering in onze buren-provincie Limburg. Graag geef ik het weer zoals ik het op die rommelige zolder ontdekte. Uit welke krant dit stukje komt weet ik niet. Zelfs geen datum ... Het krantenknipsel was wel erg nipt "geknipt"!

"Te Genk werd de St.-Maartenfolklore van oudsher levendig gehouden. Destijds bestond ook de Malbroek-folklore en werd ieder jaar in november de beruchte Malbroek met veel sier verbrand. Voor de laatste keer gebeurde dit echter te Genk op het einde van de novemberkermis in 1913.
De St.-Maartenfolklore bleef echter steeds voortleven, maar hoe kon het anders want de gemeente heeft St.-Martinus als patroonheilige en bovendien bestaat de St.-Maartenkermis reeds van oudsher. Te Genk, waar het St.-Maartenfeest steeds in zijn volle waardigheid werd gevierd, stond trouwens reeds in 1607 in het schepenzegel de St.-Martinusafbeelding volgens de klassieke uitbeelding, nl. St.-Martinus te paard, zijn mantel delend met een arme bedelaar die tegen de grond zit.
Het oudste St.-Martinusbeeld, in hout, dat dagtekend uit de 17de eeuw, prijkt momenteel nog steeds in de raadszaal van het Genkse gemeentehuis. Enkele toebehoren van het beeld zijn evenwel mettertijd verdwenen. In het begin van de 17de eeuw werd de kerk van Genk door een brand verwoest. Ze werd in 1638 hersteld en het is heel waarschijnlijk dat toen het patroonsbeeld van St.-Martinus werd vervaardigd. Om het te betalen kregen de toenmalige gemeenteambtenaren toelating om een strook gemeentegrond te Bokrijk te verkopen aan graaf Swaertenbergh. Dit was waarschijnlijk de drossard van Stokkem en hoge officier van Genk. Deze verkoop gebeurde op 16 mei 1646." (Gv)

Reageer op dit bericht

Vrijdag 12 juni 2009

Sint-Martinusvuren.

Bij het feesten of "vieren", het woord zegt het zelf al, komt er steeds vuur bij te pas. Hetzij als vreugdevuren, hetzij als verwarming of verlichting. Vuur is het zinnebeeld van zonnewarmte, die men tijdens de lange winter moet ontberen. Het is ook het beschermings- en zuiveringsmiddel bij uitstek tegen de demonen en de boze geesten ( wind, regen, vriesweer, koude ... ) in het algemeen.
Volgens de Bollandisten, ( zij publiceerden een kritische uitgave van de oude heiligenlevens met commentaar ) stelde sint-Martinus zelf het aansteken van de vuren in, opdat de bekeerde heidenen er hun afgodsbeelden in zouden verbranden.
De folklorische gebruiken die zich hebben vastgehecht aan de viering van sint-Maarten hebben veel gemeen met de heidense Wodandienst, het geloof in de "Wilde Jager" en in de "Aanvoerder van het Zielenheir". Op 11 november waren de herfst- en oogstfeesten in volle gang bij de Germanen. De schuren waren volgepropt met wintergraan, de nieuwe wijn lag in de kelder, het vette vee werd geslacht. Daarbij stroomde de jonge most. Lofliederen weergalmden ter ere van de schenker van deze zegeningen. Overal laaiden vreugdevuren voor de goede Wodan. Maar Wodan mocht niet meer genoemd worden ( door de christenen ). 't Bleven dezelfde "heidense" feesten, geen enkel oud gebruik werd afgeschaft, alleen Wodan werd vervangen door onze Sintemetten. En zo bleef het sint-Martinusfeest al die eeuwen door, eigenlijk een feest met heidense gewoonten.
Je weet nog wel dat de bisschop van Tours eens de toegang tot keizer Valentianus geweigerd werd en hoe later de stoel van de keizer in brand vloog. Ook met deze gebeurtenis werden de sint-Mettenvuren in verband gebracht. Maar het is wel waarschijnlijk dat de andere herfstfeesten van de heidenen werden voortgezet.
Bij feesten hoort licht! In vroegere tijden kwam niet alleen het meeste licht van het vuur, maar werd het vuur zelfs beschouwd als iets mirakuleus, iets goddelijks. Sommige volkeren vereerden het vuur als de godheid zelf. Vandaar dat feesten zonder vuur niet volmaakt zijn:

"Stookt vier,
maakt vier,
sint-Maarten komt alhier,
met zijn blote armen,
hij zou hen geerne warmen!"

Ook het verhaal van de ganzen, stamt uit de heidense tradities. De gans was een aan Wodan gewijde vogel, die meevloog in de wilde jacht. Bij de oogstfeesten van de Germanen werd steeds een gans geofferd.

Reageer op dit bericht

Donderdag 11 juni 2009

Sint-Martinus in stripvorm.

De manteldeling in vier vakken:

- "Heb medelijden! Ik heb honger, ik heb kou!"
- "Ik heb geen geld meer in mijn beurs, ik heb alles weggegeven aan de armen. Maar ik kan nog wel iets voor je doen!"
- "Nee, nee, dat niet! Spaar me!"
- "Neem een deel van mijn mantel. Ik kan hem niet helemaal geven, want de stukken metaal van mijn wapenuitrusting zijn ijskoud!"

Sint-Maarten is gekend als geweldige kindervriend. In vele dorpen en steden doorstaat hij de vergelijking met sint-Niklaas. Het is dan ook niet verwonderlijk dat slimme zakenlui een boekje voor onze kleintjes op de markt brachten. Een lees- en kijkboekje. Een stripverhaal.
In 1994 uitgegeven door "Editions du Signe" te "Strasbourg". Raymond Maric schreef de teksten. Voor de tekeningen stonden Pierre Frisano en Marie-Paule Alluard in. Het werd gedrukt in Frankrijk bij "Finkmatt Impression, La Wantzenau".
Het is in een handig en kindvriendelijk formaat gemaakt. (15 cm x 21 cm) Het oogt modern dank zij de vlotte tekenstijl en de natuurlijkheid van de figuren en situaties. Men heeft veel aandacht besteed aan de "lay-out", een weldoordachte bladindeling met hier en daar smalle, lange prentkaders die het geheel ook daardoor een eigentijdse "look" geven. Het in beeld brengen van gedetailleerde close-ups, afgewisseld met bijna panoramische taferelen, zorgen voor diepte in het gekende verhaal. Het felle zuiderse kleurenpalet en de eenvoudige gesproken taal moeten zeker onze kinderen aanspreken.
Het geheel geeft een verzorgde indruk.
Spijtig genoeg, tot nu toe, alleen maar verkrijgbaar in het Frans.

Reageer op dit bericht

Woensdag 10 juni 2009

Sint-Martinusrelieken.

Sint-Martinusrelieken, stoffelijke resten van het lichaam van Sintemetten en voorwerpen die hij zou aangeraakt hebben, zijn altijd zeer zeldzaam en derhalve ook zeer gezocht geweest. Reeds in de zesde eeuw lezen we bij Gregorius van Tours, ( Een Frankische bisschop van Tours, van 573 tot 594.) dat een beetje stof van het graf van de Retiese heilige meer deed tegen leepogen (druipende of tranende ogen) dan alle waarzeggers met hun absurde middeltjes!
Er zijn maar weinig sint-Maartenrelieken, omdat het kapittel van Tours haar relieken zeer goed bewaakte en zeer zuinig was met het uitdelen ervan. Niet alle kerken of kathedralen, die ooit aan de kerk van Tours om relieken vroegen, kregen die ook. Men moest al een bijzondere kerk zijn in Europa om een beetje stof van het graf of een deeltje van de kleding van sint-Martinus te krijgen.
Zo'n "gelukkige" kathedraal was die van Utrecht. In 1175 kreeg ze relieken toegestuurd. In een begeleidend schrijven werd duidelijk gesteld, dat Utrecht zich zeer "gelukkig" mocht tonen met dit gebaar, want naar iedere andere kerk had men helemaal niets gezonden.
Martinusrelieken zijn zeer schaars, natuurlijk zeer moeilijk te vinden, en ... enorm duur. De meeste reliekhouders dateren uit de negentiende eeuw. De oudere zijn bijna onbetaalbaar geworden.

Reageer op dit bericht

Dinsdag 9 juni 2009

Sintemetten, patroon van de wijnbouwers.

"De Germanen zijn bij dorst niet zeer matig!" Dat beweerde Tacitus, de Romeinse geschiedschrijver. Bij de oogstfeesten stroomde de nieuwe wijn ter ere van Wodan, de schenker van al het goede. Toen het christendom kwam, werd sint-Martinus de schutspatroon van de wijnbouwers. Hij nam de plaats van Wodan in. De Wodandronk werd de Martinusdronk!

" Doet dan een dronk,
een goede dronk,
een Maartendronk,
negen teugen en beide bakken vol!"

Zo zong men als de eerste nieuwe wijn op tafel kwam. Sint-Martinus moest ook de most ( sap van de druiven) in wijn veranderen.

"Sinte Martyn, sinte Martyn,
t' avond most en morgen wijn!"

De eerste dronk was ter ere van Sintemetten en dan werden er nog negen teugen gedaan. Men beschouwde het als een schande, op 11 november niet dronken te zijn.
De plaats waar hij vereerd werd, Tours, was jaarlijks het eindpunt van een grote schare bedevaarders. Dat zette de wijnhandelaars en aanverwante neringen aan hem tot hun beschermheilige te kiezen. De wijnboeren hadden immers geregeld contact met de stad Tours en de omliggende wijnstreek.
Zoveel eeuwen later zien we nog steeds wijnverkopers die "sint-Martinus" als merk- of specialiteitsnaam gebruiken. En niet alleen wijnen worden naar hem genoemd, maar ook: Bier, sterke dranken, cider, ja, zelfs champagne!
Er zit een beetje "contradictie" in zijn vele patroonschappen. Hij is niet alleen schutspatroon van de wijnbouwers, maar ook van alcoholbestrijders, bekeerde dronkaards, herbergiers en hotelhouders.
In ieder dorp of stad met Sintemetten als patroonheilige is (of was) er wel een restaurant of café dat zijn naam draagt.
In Rethy was dat niet anders. Edward Sneyers schrijft in zijn "Bijdrage tot de geschiedenis van Retie" (blz. 83): "Het oude marktplein zag er vroeger eeuwen wel ànders, ook heel wat mooier uit dan nu. Het zat toen nog vol kleur en klank. Achter het groene scherm van de lindebomen lagen de woningen der dorpskom veilig geborgen. 't Waren allemaal boerderijen, waaronder verschillende afspanningen: "De Swaene, Antwerpen, De Keizer, De Dry Coninghen, Den Swertten Leeuw, Sinte Martten en de Moriaen."
Onze voorouders zouden de markt nu niet meer herkennen. Mooier, lelijker? In ieder geval "anders". We leven nu dan ook in een "andere" tijd.
Alleen dromers weten nog van "Sinte Martten" af.
Gelukkig ben ik één van hen!

Reageer op dit bericht

Maandag 8 juni 2009

1716, een rampjaar voor een Retiese Sintemetten.

Vóór 1716 was in de oude sint-Martinuskerk van Retie, het hoogkoor afgesloten door een prachtig stenen hoogzaal. Opgetrokken in arduin en witte mergelsteen. Drie bogen gericht naar het schip van de kerk en een halve boog naar ieder van de zijkanten. Twee zware eiken deuren, met koperen traliewerk, gaven toegang tot het koor. Langs een trap kwam men op het hoogzaal met het 16de eeuwse orgel. ( Gekocht te Lier in 1553.) De voorzijde van het hoogzaal was verder versierd met acht beelden: Jezus in de hof van Olijven, de geseling, de kroning, de kruisdraging, de kruisafdoening, de graflegging, de verrijzenis en de hemelvaart. In elf nissen prijkten beelden in witte mergel, waaronder een bruin geschilderd ruiterbeeld van Sintemetten. In 1716 werd dit hoogzaal afgebroken. Slechts twee voetstukken van kolommen is al wat rest. En onze liefdadige sint? Samen met alle andere beelden voor eeuwig ...
In een bundeltje van het Reties kerkarchief i.v.m. deze afbraak: " Protocollen van notaris Van den Brouck, jaar 1715-16", lezen we dat de toenmalige Retiese pastoor Gybels, samen met andere priesters vonden "dat de kerk nu veel schoner was"!

Reageer op dit bericht

Zondag 7 juni 2009

Postkaart als ontwerp voor een grote affiche?

De liefdadigheidsfoor, georganiseerd door het Algemeen Katholiek Kleedingswerk en de Katholieke Schoolkolonie van Mechelen, vond plaats van 19 tot 26 september 1909, ten voordele van de katholieke werken in Mechelen. Voor het caritatieve aspect greep Alfred Ost terug naar de iconografie van sint-Martinus. Voor de feestelijke dimensie beeldde hij dansende koppeltjes voor de "lachende" kathedraaltoren en Grote-Markt-gevels af. Opmerkelijk hoe de afbeelding van de heilige het overwicht heeft gekregen op het volkse tafereel. De postkaart lijkt sterk op de prachtige grote affiche die Ost realiseerde. Een soort voorontwerp?

Reageer op dit bericht

Reageer op dit bericht

Meer van Sintemetten.