Archief

Het vijfdelige kerstessay van Tinneke Beeckman in De Standaard, geeft op een boeiende en indringende wijze de 'machtsstrijd' tussen individualisme en gemeenschapszin weer, die in de laatste decennia in West-Europa beslecht lijkt te zijn in het voordeel van het individualisme.

Tegelijk heeft zij een scherp oog voor de negatieve, steriele, soms destructieve gevolgen daarvan. De verbrokkeling van de grote verhalen of de complete verdwijning ervan, laat de mens, en zeker de jongere generaties , uiteindelijk, na de uitwerking van de prestatie- en consumptieroes, vereenzaamd, doelloos en toekomstloos achter.

Beeckman volgt Arendt in haar opvatting dat in de loop der eeuwen het christendom in sterke mate gezorgd heeft voor het grote, zingevende verhaal waarin de mens steeds het nieuwe kan creëren. Die mogelijkheid is terug te voeren op de geboorte van Jezus . 'Christus wordt de nieuwe inspiratie, ook voor de religieuze en ­politieke grondslagen van de samen­leving', aldus Arendt. Christus verbindt de gelovigen

Wellicht heeft Beeckman zich bij de planning en het schrijven van dit essay, als ongelovige (cfr. deel 1) voorgenomen zich zo goed mogelijk te beperken tot de analyse van wat zij in verleden en heden waarneemt en meent te onderkennen. Zij ziet de kwalen, gevaren en de oorzaken ervan. Maar zij heeft ook oog voor wat doorheen de tijd de mens(heid) behoedde voor de destructieve reductie tot homo laborans en homo faber.

En zij weet, net als Arendt, hoe belangrijk het Christuskind en het christendom altijd geweest zijn voor de 'handelende mens', de mens heeft een 'initium' (Augustins), een 'begin' (steeds opnieuw) om te handelen binnen en ten bate van een gemeenschap.

Ik ben ervan overtuigd dat ook Beeckman het christendom ziet als een van de belangrijkste remedies om de enorme problemen voor mens en samenleving aan te pakken. De conclusies uit haar essay zijn voor iedere lezer duidelijk: het christendom kan voor een ommekeer zorgen, kan het zingevende grote verhaal brengen.

Waarom schrijft zij dat niet openlijk?

In het derde deel van haar kerstessay in De Standaard trekt Tinneke Beeckman  de aandacht op de botsing tussen individualisme en gemeenschapsgevoel.

Ik denk dat die spanning er altijd in min of meerdere mate geweest is en niet alleen bij de jongere generaties. Afhankelijk van de cultuur en het geestelijk klimaat zal het individu sterker op de voorgrond treden of zal de gemeenschap een dominante rol spelen.

Het is duidelijk dat in de laatste decennia, althans in West-Europa, individualisme, zelfbeschikking, persoonlijke identiteit, authenticiteit prominent zijn, ten nadele van het grote verhaal, de gedeelde normen en waarden.

Dat 'jezelf kunnen, mogen, willen zijn', is ongetwijfeld waardevol maar Beeckman wijst ook en terecht op de 'collateral damage'. En die geldt niet alleen voor jongeren. Voor hen zijn de eenzaamheid en de ontreddering wellicht het sterkste omdat buiten henzelf de grote leegte dreigt. De ouderen kunnen terugvallen op, zoeken troost in het grote verhaal van hun kinder- en jeugdtijd waar volgens hun aanvoelen nog een sterk gemeenschapsgevoel heerste. 

Voor de overgrote meerderheid van de Vlamingen werd dat 'grote verhaal' gevormd en verteld door het christendom en de katholieke Kerk.

In een reactie op de hommage aan de Zuid-Afrikaanse anglicaanse aartsbisschop Tuto, door Bob Geldog, in DS van 28 december, schrijft een lezer:

1.  Daarbij kan nog opgemerkt worden dat de 'levensbeschouwelijke outing' bijna altijd gebeurt op een negatieve manier, als een antichristelijke en/of antikatholieke profilering.
3. Hoe verfrissend zou het zijn, mochten deze schrijvers, als ze dan toch de behoefte voelen (hoewel de lezer dat helemaal niet vraagt) om iets los te laten over hun levensbeschouwing, op een positieve manier die kort verwoorden.
5. Nu lijkt het bijna altijd zo dat ze het christendom nodig hebben om iets over hun levensbeschouwelijke identiteit onder woorden te kunnen brengen. En dat is spijtig genoeg negatief en vaak agressief.

Sinds 2000 verschijnen er tussen Kerstmis en Nieuwjaar zgn. kerstessays in de krant De Standaard.

Bizar is dat de religieuze, en in het bijzonder de christelijke thematiek van Kerstmis, in zo goed als alle  kerstessays, afwezig is. Een uitzondering vormt het essay van Rik Torfs in 2003.

Je vraagt je af hoe het in godsnaam (!) mogelijk is dat de redactie van De Standaard (je weet wel de kwaliteitskrant die ooit AVV-VVK in het vaandel voerde), erin slaagt christelijke essayisten te ontwijken.

Daarbij komt nog dat de auteurs, zoals Tinneke Beeckman in het kerstessay van dit jaar, die hun onderwerpen behandelen op zo'n manier dat de lezer zou kunnen denken dat ze christelijk zijn,  het gegarandeerd nodig vinden  om te beklemtonen dat ze dat niet zijn of dat ze atheïst zijn of wat dan ook. Maar niet christelijk gelovig, denk dat asjeblief niet!

Deze veel voorkomende obsessieve drang, intrigeert me al lang. Waarom vinden in casu Vlaamse intellectuelen, die voor het grootste deel uit christelijke gezinnen stammen, die vaak carrière gemaakt hebben binnen en dankzij katholieke structuren en instellingen, het absoluut nodig te beklemtonen dat zij niet (langer) christelijk zijn? 

'Halt aan het profitariaat!', toeteren de Vlaamse ministers, in het bijzonder de christendemocratische (???) Hilde Crevits, die uitpakken met het voorstel van verplichte gemeenschapsdienst voor langdurig werklozen.

Cynischer kan niet als je net gelezen hebt dat de christendemocratische (???) minister van Binnenlandse Zaken Annelies Verlinden het onderzoek naar sociale fraude (geschat op 25 miljoen euro per jaar) voorrang geeft op dat naar fiscale fraude (geschat op 230 miljard euro per jaar).

Voorlopig dus geen halt aan het echte, grootschalige, miljardenprofitariaat. En dan maar zeuren over het gebrek aan vertrouwen in de politiek of over het succes van het extremisme!

Angela Merkel, ook al beschouwen sommige opiniemakers haar als een 'machtspolitica', toonde door haar houding in de migratiecrisis van 2015, dat zij ontvankelijk was voor goedheid, misschien is een beter woord 'menselijkheid'.

Haar 'wir schaffen das' was  geen euforisch, pocherig campagnekreetje, wel de nuchtere maar vastbesloten uitspraak van een staatsvrouw die humaniteit op de eerste plaats zet. En ja, zij is, alleen al daardoor, een 'Grande Dame in de recente Europese geschiedenis'.

Dat 'wir schaffen das'-beleid stak schril af tegen de weigerachtige, vaak ook onbarmhartige, onmenselijke houding van de meeste andere Europese democratieën.

Maar daarmee zijn die niet aan hun proefstuk. Het barbaarse Duitse naziregime deed vanaf 1933 vele duizenden joden besluiten het land te ontvluchten. Al heel vlug maakten bijna alle West-Europese democratieën de immigratie van joden zo goed als onmogelijk.