Vandaag is het Sint-Maarten, Sinte-Metten. De oorspronkelijke Martinus leefde van 316 of 317 tot 397. Hij was de zoon van een Romeins militair in het huidige Hongarije, waar hij ook geboren werd en zelf ook soldaat was. Later was hij gestationeerd in Frankrijk. Op een winterse dag was hij zo getroffen door de aanblik van een nauwelijks geklede bedelaar in Amiens dat hij met zijn zwaard zijn eigen mantel in twee sneed en de helft aan de bedelaar gaf. In een droom zag hij later Christus, die de halve mantel droeg die hij aan de bedelaar had gegeven. Martinus was in die tijd nog een catechumeen, een christen in opleiding. Na zijn doopsel werkte hij als missionaris, daarna was hij kluizenaar maar vervolgens bisschop van Tours, al deed hij dat in zijn eigen, sobere stijl. Hij stierf op 8 november en werd op de 11^de begraven. Martinus was een van de meest geliefde heiligen van de middeleeuwen, talloze malen afgebeeld tijdens zijn nobele daad, op schilderijen en in beelden allerhande.

De halve mantel van Sint-Maarten was natuurlijk een belangrijke relikwie. Zoals men met al de vermeende splinters van het kruis van Christus een hele winter had kunnen stoken, zo kon men met al de zogezegde echte mantels van Sint-Maarten wellicht alle bedelaars van het rijk kleden. Eén exemplaar werd door de Frankische koningen bewaard in een speciale kamer. Het Latijnse woord voor mantel is cappa of het verkleinwoord, capella. Die naam is overgegaan op de plaats waar de relikwie bewaard werd en zo komen we aan ons woord voor een klein heiligdom: kapel, Fr. chapelle, E. chapel, Du. Kapelle, It. capella &c.

In veel streken zijn er volksfeesten, met plaatselijke gebruiken, zoals het eten van ganzen of pannenkoeken, het drinken van de nieuwe wijn, het branden van vuren... In sommige streken is het een alternatief van Halloween, in andere van Sinterklaas.

Sinds 1919 is het ook wereldwijd de dag waarop we de wapenstilstand van 1918 herdenken, op 11 november, 11 uur. Het heeft evenwel niemand weerhouden van oorlog te voeren, kijk vanavond maar eens naar het nieuws.

Godsdienstfilosofie is die branche van de filosofie die zich bezighoudt met het verschijnsel godsdienst. Of dat zou je toch mogen veronderstellen. Het boekje van Robin Le Poidevin, Arguing for Atheism. An introduction to the Philosophy of Religion, xxiii + 159 pp., Routledge, London & New York, 1996, dat ik ontleende in de bibliotheek van het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte in Leuven, heeft me daaraan doen twijfelen. De auteur richt zich mijns inziens helemaal niet op het historisch of sociologisch verschijnsel van godsdiensten in de samenleving, maar op het bestaan van God, zoals het verdedigd wordt door de theologie en door sommige wetenschapsfilosofen. Dat is natuurlijk zijn goed recht, maar het is goed dat op voorhand te weten. De titel van het boek is immers misleidend in die zin, want het is helemaal geen argument voor atheïsme als een levenshouding, maar wel voor atheïsme als de filosofische houding die er overschiet wanneer elk filosofisch bewijs voor het bestaan van God is weerlegd.

De analyse van de godsbewijzen en hun weerlegging, dat doet de auteur als de beste. Maar hij doet dat als beroepsfilosoof, dat wil zeggen met een overvloed aan subtiele argumenten, gesteund op het logisch en rationeel redeneren. Gelovigen zullen derhalve dit boekje na enkele bladzijden naast zich neerleggen als niet ter zake. De auteur is zich daarvan bewust, maar stoort er zich verder niet aan.

Het viel mij op dat Le Poidevin hier net het tegenovergestelde doet van wat gebruikelijk was in de 17^de en 18^de eeuw. Omdat openlijk atheïsme toen maatschappelijk onmogelijk was – men stelde zich bloot aan gerechtelijke vervolging, tot de doodstraf toe – nam men zijn toevlucht tot het etaleren van atheïstische standpunten onder de vorm van het bestrijden ervan, Waarbij de hele aandacht ging naar het etaleren en slechts een flauwe inspanning werd geleverd in het bestrijden. Onze auteur doet vooral zijn best voor het weergeven van de argumenten voor het bestaan van God, zijn weerleggingen zijn accuraat, maar ze missen naar mijn aanvoelen vooral door zijn zeer zakelijke, wetenschappelijk-filosofische benadering, de overtuigingskracht die je zou mogen verwachten op basis van de titel van het boek: argumenteren voor het atheïsme.

De tekst is ongetwijfeld gegroeid uit de colleges die professor Le Poidevin aan dit onderwerp heeft gewijd aan de Universiteit van Leeds. Het zijn dus ietwat veredelde cursusnotities, bestemd voor de studenten. Als dusdanig kan het wellicht goede diensten bewijzen. Op de achterflap staat inderdaad te lezen dat, terwijl het een ideaal tekstboek is voor universiteitscolleges over godsdienstfilosofie of metafysica, het ook bedoeld is om toegankelijk te zijn, door zijn stijl en de talrijke verduidelijkingen, voor een ruimer publiek. Dat laatste is zeker waar, toegankelijk is het zeker, maar of het de lezer die niet verplicht is om het te lezen (zoals de studenten) ook zal boeien, daar heb ik zo mijn bedenkingen over. Het boek mist de flamboyante overtuigingskracht van een Dawkins of Dennett; het weerlegt meer dan het aanbrengt. Wat het zegt is correct en zelfs goed gezegd, maar het blijft altijd op de vlakte wanneer het gaat om de conclusies voor het leven zelf. Alle filosofie die te theoretisch blijft is onvolkomen filosofie, dat kon je hier onlangs nog lezen toen ik het had over de Phi Beta Kappa Society: de filosofie is de leidraad voor het leven. In die zin kan de auteur de claim van zijn titel niet waarmaken. Atheïsme is immers veel meer dan gewoon maar de vaststelling dat er geen God is en dat godsdienst dus een vergissing is. Atheïsme begint in feite pas wanneer die evidente vaststellingen voldoende doorgedrongen zijn in een mens. Geen mens zal zich door zijn filosofische argumenten, hoe spitsvondig ook, laten overtuigen van zijn gelijk. Atheïst word je niet door het lezen van dit soort boekjes. Er is een Damascus-ervaring voor nodig, dat is mijn aanvoelen. Op een dag moet je, onderweg naar ik weet niet waar, als het ware van je paard vallen bij een donderslag bij heldere hemel. Je moet plots met een verpletterende klaarheid inzien dat het verhaal dat men je probeert te vertellen niet klopt, dat al de dingen waarvan men zegt dat ze bestaan, in feite verzonnen zijn; dat je ze ook niet nodig hebt, voor niets, dat je veel beter af bent zonder.

Af en toe laat ik me verleiden tot een reactie op een of ander forum op internet, vooral die van de nieuwspagina’s van de VRT. Vandaag reageerde ik op een tekst van Mia De Schamphelaere, klik hier: http://opinie.deredactie.be/2010/11/07/evangeliseren-heeft-niets-te-maken-met-provoceren/

Tot mijn verbazing en ergernis werd een deel van mijn tekst geschrapt, als niet-beschaafd en beledigend, volgens de moderator. Merkwaardig is dat hierover, volgens het intern reglement van de VRT, niet wordt gecommuniceerd. Dat noemt men censuur en dat is verboden in België.

Om mijn lezers zelf te laten oordelen of ik inderdaad beledigend en/of onbeschaafd ben geweest, druk ik hier de oorspronkelijke tekst van mijn reactie af. Zij kunnen dan zien welke teksten op de VRT niet mogen verschijnen en kunnen daaruit hun conclusies trekken.

Mevrouw de eresenator werkt op mijn zenuwen. Vooreerst zou ik even willen stilstaan bij de titel die ze voert. Eresenator. Dat is dus iemand die ooit senator is geweest en dat nu niet meer is. Waarom is ze geen senator meer? Omdat ze niet meer verkozen is. Is dat een eer?

Ze werkt ook op mijn zenuwen omdat ze niet weet waarover ze het heeft. Evangeliseren is wel degelijk provoceren, dat staat letterlijk in het Evangelie, Lukas 12, 49:  Ik ben gekomen om op aarde een vuur te ontsteken, en wat zou ik graag willen dat het al brandde! 50 Ik moet een doop ondergaan, en ik word hevig gekweld zolang die niet volbracht is. 51 Denken jullie dat ik gekomen ben om vrede te brengen op aarde? Geenszins, zeg ik jullie, ik kom verdeeldheid brengen. 52 Vanaf heden zullen vijf in één huis verdeeld zijn: drie tegen twee en twee tegen drie. 53 De vader zal tegenover zijn zoon staan en de zoon tegenover zijn vader, de moeder tegenover haar dochter en de dochter tegenover haar moeder, de schoonmoeder tegenover haar schoondochter en de schoondochter tegenover haar schoonmoeder.

De bijbel staat ook vol verhalen die helemaal niet zachtzinnig of mensvriendelijk zijn. Ofwel heeft de ex-senator de bijbel niet gelezen, ofwel heeft ze hem zeer gedeeltelijk en selectief gelezen, zoals gebruikelijk bij gelovigen, en maakt ze zich dus schuldig aan het verspreiden van zeer onvolledige en dus onjuiste informatie.

De ex-senator vergist zich echter nog veel grondiger dan dat. Er is namelijk geen God, geen hemel, geen hel, geen vagevuur, geen genade, geen erfzonde, geen leven na de dood; bidden helpt niet, de sacramenten evenmin; Christus is niet aanwezig in het brood of de wijn; er is geen vergeving voor onze zonden, er zijn immers geen zonden; er zijn geen engelen of duivels; er zijn geen heiligen en geen martelaars (behalve misschien de miljoenen onschuldige mensen die vermoord zijn door godsdienstfanatici). Het hele verhaal van het christendom is niet meer dan dat, een verhaal, een verhaal van mensen, sommige met goede, maar de allermeesten met heel wat minder fraaie bedoelingen, zoals uit de kerkgeschiedenis mag blijken en zoals wij ook vandaag kunnen vaststellen.

Niet het instituut is van belang, zegt ze, maar de kerk. Maar de kerk is wel degelijk het instituut; het instituut heeft de kerk uitgevonden. Neem het instituut weg, en wat blijft er over? Hoeveel gelovigen zouden er in de wereld zijn als het instituut er niet was geweest?

Hoe durft ze, om het met Elio Di Rupo te zeggen, hoe durft ze in deze dagen Augustinus citeren, uitgerekend met zijn 'ama et fac quod vis', je mag doen wat je wil, zolang je maar liefhebt... Het zou het motto kunnen geweest zijn van de ex-bisschop (of moeten we misschien ook hier zeggen: ere-bisschop?) van Brugge en van alle priesters en religieuzen die zich hebben schuldig gemaakt aan het verkrachten van kinderen en het misleiden van vrouwen.

Schandelijk, mevrouw de ex-senator, is wat je doet met je misplaatste verdediging van misdadigers. Ofwel weet je wel beter, en dat is dan heel erg, ofwel weet je niet beter en dat is dan jammer.

Karel

Mijn conclusie is dat ik van nu voort de VRT-forums zal mijden als de pest.

Dat het in de katholieke kerk niet goed gaat, dat moet ik je niet vertellen.

In eigen land zijn het uitgerekend de bisschoppen, de priesters en de religieuzen zelf die, hetzij door persoonlijk kinderen en vrouwen te verkrachten en te misbruiken, hetzij door daarover schokkend ongevoelige verklaringen af te leggen, voor veel gelovigen de laatste religieuze strohalm wegnemen en op die manier de al zo weinig talrijke misgangers de kerk uitjagen. De bisschop van Rome en zelfverklaard hoofd van de kerk, doet er nog een schepje bovenop. Om een boutade uit de Sovjettijd te parafraseren: de kerk stond aan de rand van de afgrond, maar sinds de wereldwijde aanstelling van conservatieve en fundamentalistische leiders heeft ze een grote stap voorwaarts gezet…

Tegen het recent pausbezoek aan Engeland was er te allen kante verzet, niet alleen omwille van de vele miljoenen ponden die daarvoor werden uitgetrokken in een tijd van ongelooflijk pijnlijke besparingen voor de man in de straat, maar ook omwille van de nauwelijks verdoken pogingen van Rome om de Anglicaanse kerk haar meer conservatief geaarde priesters te ontfutselen. Men verzette zich ook tegen de nationale eer die aan Ratzinger werd bewezen, onder meer door het koningshuis. Niemand kan vandaag immers nog de fictie bijtreden dat de bisschop van Rome een echt staatshoofd is. Er was een grote manifestatie van tegenstanders, met belangrijke sprekers, onder wie natuurlijk Richard Dawkins, de auteur van de wereldwijde bestseller The God Delusion, ‘God als misvatting’. De rede die hij bij die gelegenheid wou uitspreken moest sterk ingekort worden omdat de stoet door het grote succes ver over tijd was gelopen. De volledige Engelse tekst kan je hier nalezen: http://richarddawkins.net/articles/521113-updated-ratzinger-is-an-enemy-of-humanity.

Speciaal voor mijn lezers die liever Nederlands lezen, geef ik hieronder mijn vertaling.

“Dit is de volledige tekst van de toespraak die ik gepland had voor de rally tegen de paus, op 18 september 2010. De toespraak zoals die in feite gehouden werd in Whitehall was veel korter, vooral omdat de betoging zo enorm was (naar schatting 15.000 deelnemers), dat de toespraken laat begonnen en dus moesten ingekort worden.

Moest Joseph Ratzinger verwelkomd worden met al de plechtstatigheid en ceremonie die men verschuldigd is aan een staatshoofd? Neen. Zoals Geoffrey Robertson heeft aangetoond in The Case of the Pope, is de claim van het Vaticaan op het statuut van ‘staat’ gebaseerd op een Faustiaanse deal waarbij Mussolini enkele hectaren in het centrum van Rome ter beschikking stelde in ruil voor de steun van de kerk voor zijn fascistisch regime. Onze regering koos de gelegenheid van het staatsbezoek uit om haar intentie aan te kondigen om ‘God te doen’. Zoals een vriend van mij zei, moeten we ons misschien klaarmaken voor een overdracht van Hyde Park aan het Vaticaan, om die deal te sluiten…

Moest Ratzinger dan onthaald worden als het hoofd van een kerk? Geen bezwaar; indien de individuele katholieken bereid zijn om zijn vele misstappen over het hoofd te zien en de rode loper uit te rollen voor zijn rode designer pantoffels, ze doen maar. Maar vraag aan de rest van ons niet om daarvoor te betalen. Vraag aan de Britse belastingsbetaler niet om de propagandamissie te subsidiëren van een instelling waarvan de rijkdom geschat wordt op vele tientallen miljarden; een rijkdom overigens waarvoor de uitdrukking ‘onrechtmatig verkregen’ wel speciaal uitgevonden lijkt. En bespaar ons het misselijk makend spektakel van de koningin, de hertog van Edinburgh en een zootje Lord-luitenanten en andere dignitarissen die kruiperig voor hem door het stof gaan als echte pluimstrijkers, als gold het iemand waarvoor we respect zouden moeten opbrengen.

Het spijtige kleine detail dat Ratzinger in zijn jeugd lid was van de Hitlerjugend is het voorwerp geweest van een wijd verbreide doofpotoperatie. Tot nog toe heb ik me daarbij aangesloten. Maar na de ongehoorde toespraak van de paus in Edinburgh, waarin hij de schuld voor Hitler bij het atheïsme legt, kan men niet anders dan besluiten dat de tijd voor beleefdheden voorbij is. Weet je wat hij zei?

“Zelfs in onze eigen levensspanne kunnen we ons herinneren hoe Groot-Brittannië en haar leiders geconfronteerd waren met een Nazi-tirannie die de bedoeling had om God uit te roeien uit de samenleving en die onze gemeenschappelijke menselijkheid ontkende tegenover zovelen, vooral de Joden… Wanneer we nadenken over de ontnuchterende lessen van het atheïstisch extremisme van de 20^ste eeuw…”

Men kan zich vragen stellen over PR-kwaliteiten van de adviseurs die een dergelijke paragraaf lieten passeren. Maar nee, ik was vergeten dat zijn voornaamste adviseur die kardinaal is die één blik wierp op de immigratiebedienden op Heathrow en tot de conclusie kwam dat hij in de Derde Wereld geland was. Wellicht kreeg de brave man een resem Weesgegroeten opgelegd, bovenop zijn haastige aanval van diplomatisch jicht. De voet in kwestie was waarschijnlijk dezelfde die hij zo vrolijk in de ‘plat’ had gezet.

Eerst was ik gestoord door de ontluisterende aanval van de paus op atheïsten en secularisten, maar dan zag ik het eerder als een geruststelling. Het betekent dat wij hen het leven zo moeilijk gemaakt hebben, dat ze nu zo ver gaan dat ze ons beginnen uit te schelden, in een wanhopige poging om de aandacht af te leiden van het schandaal van de kinderverkrachtingen.

Het is waarschijnlijk teveel gevraagd dat de 15-jarige Ratzinger destijds de Nazi’s doorzien zou hebben. Als een vrome katholiek moet hij in zich ingestampt gekregen hebben, samen met de Catechismus, het verfoeilijke idee dat al de Joden verantwoordelijk moeten gehouden worden voor het ombrengen van Jezus, de bekende valse beschuldiging van de Jezus-moord, die pas in het Tweede Vaticaans Concilie werd herroepen (1962-65). De Duitse Rooms-katholieke ziel was in die tijd nog vol van het eeuwenoude antisemitisme.

Adolf Hitler was rooms-katholiek. Of ten minste toch even rooms-katholiek als de vijf miljoen rooms-katholieken in dit land vandaag. Want Hitler heeft nooit het katholicisme van zijn doopsel herroepen, en dat is toch ongetwijfeld het criterium waarbij men de vijf miljoen Britse katholieken vandaag heeft geteld. Het is het een of het ander. Ofwel zijn er vijf miljoen katholieken, maar dan heb je Hitler er ook bij. Ofwel was Hitler geen katholiek, maar dan moet men ons een eerlijker cijfer opgeven voor het aantal echte katholieken in Groot-Brittannië vandaag: het aantal dat werkelijk gelooft dat Jezus zich omtovert in een koekje, zoals de vroegere professor Ratzinger allicht doet.

Hoe dan ook, Hitler was zeker geen atheïst. In 1933 maakte hij zich sterk dat hij het “atheïsme had uitgeroeid”, doordat hij de meest atheïstisch organisaties had verbannen uit Duitsland, inclusief de Liga van Duitse Vrijdenkers, wiens gebouw dan werd omgevormd tot een informatiekantoor voor kerkelijke aangelegenheden.

Op zijn allerminst geloofde Hitler in een persoonlijke Voorzienigheid, een die allicht verwant was aan de Goddelijke Voorzienigheid die werd ingeroepen door de Kardinaal Aartsbisschop van München in 1939, toen Hitler ontsnapte aan een aanslag en de Kardinaal een speciaal Te Deum liet opdragen in de kathedraal van München, ‘om de Goddelijke Voorzienigheid te danken, namens het Aartsbisdom, voor de goede afloop voor de Führer’.

We zullen nooit te weten komen of Hitler zijn ‘Voorzienigheid’ identificeerde met de God van de Kardinaal. Maar Hitler wist verdomd goed dat zijn achterban overweldigend christelijk was, de miljoenen goedchristelijke Duitsers met de leuze ‘Gott mit uns’ op de gesp van hun riem die in feite het vuile werk voor hem opknapten. Hij kende zeer goed de basis waarop hij steunde. Hitler heeft zeer zeker ‘God gedaan’. Dit is een citaat uit een rede die hij hield in München, het hartje van katholiek Beieren, in 1922: ‘Mijn gevoelens als een christen wijzen mij naar de Heer en Verlosser als een vechter. Ze tonen me een man die ooit in diepe eenzaamheid, omringd door slechts enkele volgelingen, de Joden herkende voor wat ze waren en de mensen opriep om tegen hen te strijden en die, zo helpe mij God, de grootste was niet als een lijder maar als een vechter. In grenzeloze liefde als een christen en als een man lees ik de passage waarin de Heer eindelijk oprees in al zijn macht en naar de zweep greep om het addergebroed uit de tempel te verjagen. Hoe verschrikkelijk was zijn gevecht tegen het Joodse vergif. Vandaag, tweeduizend jaar later, herken ik met de diepste emotie grondiger dan ooit tevoren het feit dat het voor die reden was dat hij zijn bloed moest vergieten aan het Kruis’.

Dit is maar één van de vele toespraken, en passages in Mein Kampf, waarin Hitler zijn christen-zijn inroept. Geen wonder dat hij met zoveel warme steun onthaald werd door de Duitse katholieke hiërarchie. En Benedictus’ voorganger, Pius XII, is niet zonder schuld, zoals de katholieke auteur John Cornwell zo verpletterend heeft aangetoond in zijn boek ‘Hitlers Paus’.

Het zou onvriendelijk zijn om hier nog langer bij stil te staan, maar de toespraak van Ratzinger in Edinburgh vorige donderdag was zo schandelijk, zo hypocriet, zoveel ‘de pot verwijt de ketel’ dat ik wel moest antwoorden.

Zelfs indien Hitler een atheïst was geweest, zoals Stalin er zeker een was, hoe durft Ratzinger het aan om te suggereren dat het atheïsme ook maar iets zou te maken hebben gehad met hun beider verschrikkelijke misdaden? Zij geloofden niet in God, maar evenmin in elfjes of in eenhoorns, dus wat heeft dat ermee te maken? Ze hadden ook allebei en snor, net als Franco en Sadam Hoessein, wat al even weinig relevant is. Er is geen logische weg die leidt van atheïsme naar verdorvenheid. Tenzij je natuurlijk vervuld bent van de walgelijke obsceniteit die ten grondslag ligt van de katholieke theologie. Ik verwijs hierbij, met dank aan Paula Kirby, naar de doctrine van de Erfzonde. Die mensen geloven, en leren dat aan aan kleine kinderen, samen met de vreesaanjagende leugen van de hel, dat elke baby geboren wordt met de erfzonde. Dat is, terloops gezegd, de zonde van Adam, dezelfde Adam die, zoals ze nu zelf ook toegeven, nooit bestaan heeft. Erfzonde betekent dat we, vanaf het ogenblik dat we geboren worden, kwaadaardig zijn, ontaard, verdoemd. Tenzij we in hun God geloven. Of tenzij we ons laten leiden door de wortel van de hemel of de stok van de hel. Dit, dames en heren, is de walgelijke theorie die hen ertoe gebracht heeft te veronderstellen dat het goddeloosheid was die Hitler en Stalin tot de monsters heeft gemaakt die ze geweest zijn. Wij zijn allen monsters tenzij we gered worden door Jezus. Wat een afschuwelijke, ontaarde, onmenselijke theorie is dat toch om je leven op te baseren.

Joseph Ratzinger is een vijand van de mensheid

Hij is een vijand van kinderen, want hij heeft toegestaan dat hun lichaam werd verkracht en hij heeft erop aangedrongen dat hun geest werd besmet met schuldgevoelens. Het is ontstellend klaar dat de kerk veel minder begaan is met het redden van kinderlichamen uit de handen van verkrachters dan met het redden van de zielen van priesters van de helse verdoemenis, en nog het meest van al bezorgd is om de lange-termijn reputatie van de kerk zelf.

Hij is een vijand van homoseksuelen, die hij met het soort kwezelachtigheid bejegent die vroeger door hem voorbehouden was voor de Joden.

Hij is een vijand van de vrouw, die hij uitsluit van het priesterschap, alsof een penis een onmisbaar instrument is voor pastorale taken. Is er één andere werkgever die het zich kan veroorloven om te discrimineren op basis van geslacht, specifiek voor taken die geen fysieke kracht vereisen of enige andere kwalificatie die alleen mannen worden verondersteld te hebben?

Hij is een vijand van de waarheid, want hij promoot, vooral in Afrika, onmiskenbare leugens over condooms: dat ze geen bescherming bieden tegen aids.

Hij is een vijand van de armste mensen op aarde, want hij veroordeelt hen om te leven in overbevolkte gezinnen die ze niet kunnen voeden, en houdt hen zo in verslaving en blijvende armoede. Een armoede die in schril contrast staat met de obscene rijkdom van het Vaticaan.

Hij is een vijand van de wetenschap, want hij verzet zich tegen noodzakelijk stamcellenonderzoek, niet op grond van enige morele overweging maar op basis van voorwetenschappelijk bijgeloof.

Wat minder belangrijk is vanuit mijn standpunt, Ratzinger is ook een vijand van de kerk van de Koningin zelf, want hij beaamt op arrogante wijze het misprijzen van zijn voorganger voor de Anglicaanse wijdingen als ‘van nul en generlei waarde’, terwijl hij ondertussen op een schaamteloze manier probeert om haar Anglicaanse pastoors af te snoepen in een poging om het jammerlijk tanend aantal van zijn eigen priesters te compenseren.

Ten slotte, en dit is voor mij persoonlijk het belangrijkste, hij is een vijand van opvoeding. Nog los van de levenslange psychologische schade die veroorzaakt is door de schuldcomplexen en de angst die het katholiek onderwijs berucht gemaakt hebben de wereld rond, nog los daarvan, zeg ik, huldigen hij en zijn kerk de opvoedkundig vernietigende leerstelling dat bewijzen een minder betrouwbare basis vormen voor iemands overtuiging dan geloof, traditie, openbaring en gezag, zijn gezag.”

Tot zover deze welsprekende rede. Ik wil daarbij aansluitend inpikken op de zoveelste gaffe van Ratzinger; blijkbaar is het in de katholieke kerk tegenwoordig zo dat, hoe hoger je op de ladder staat, hoe vaker en hoe dieper je de vinger in je eigen oog moet steken.

In het vliegtuig op weg naar Santiago de Compostela sprak hij de verzamelde meereizende pers toe, nadat die zijn apostolische ring hadden gekust, sommige met kennelijk misbaar. In niet mis te verstane en goed voorbereide bewoordingen sprak hij over het agressieve antiklerikalisme en atheïsme in Spanje vandaag en verwees daarbij, net zoals in Edinburgh, naar het recente verleden, zijn verleden, namelijk de Spaanse burgeroorlog in de jaren dertig. Nu wil ik nog toegeven dat die burgeroorlog voor de meesten van ons een blinde vlek is in ons inzicht en onze kennis van onze recente geschiedenis, mede dank zij ons puik katholiek onderwijs. Maar we moeten toch beseffen dat de burgeroorlog in gang is gezet door generaal Franco en zijn leger, tegen de democratisch verkozen regering; dat het Duitse Stuka’s waren die zijn muitend leger ondersteunden, bijvoorbeeld door een vernietigende aanval op het onschuldige en onooglijke dorp Guernica; dat Franco een ware jacht heeft georganiseerd op al wat links, communistisch, liberaal, artistiek, kritisch, vrijzinnig of atheïstisch was; dat de kerk zich volledig heeft aangesloten bij Franco, die niet voor niets wereldwijd als ‘de bloedhond Franco’ bekend staat, die de trouwe bond- en zielsgenoot was van Hitler zelve. Met andere woorden, Ratzinger schaart zich achter Franco en zijn extreemrechtse rabiaat fascistische en nietsontziende moordzuchtige falange. Om het met Di Rupo te zeggen: comment on ose, comment on oooooose! 

Afsluiten doe ik met een citaat van een dame die in Sint-Lambrechts-Woluwe een eredienst bijwoonde waarin aartsbisschop Léonard voorging. Zij uitte haar steun en bewondering voor haar grote voorbeeld op deze manier: ‘Hij heeft gelijk. Als er mannen zijn die zomaar overal gaan rondneuken, dan moeten die maar ‘le sida’ krijgen, dat is hun terechte straf’.

Toen ik dat hoorde, ging er bij mij een licht op. Plots begreep ik de pointe van de uitspraak van Léonard over de immanente gerechtigheid van aids. Deze oudere dame, net zoals de oudere heer Léonard, heeft waarschijnlijk een leven lang kuis geleefd, zonder ooit aan seks te doen of, indien dan uitzonderlijk toch eens, dan op een louter kerkelijk gesanctioneerde manier, namelijk een die utsluitend op de voortplanting is gericht. Zij moeten allebei, het klopje en haar aartspriester, al die jaren een diepe verontwaardiging en haat gekoesterd hebben, geboren uit hun eigen verdrongen lustgevoelens, tegenover al die anderen die totaal ongestraft ‘zomaar wat rondneukten’, die daaraan zelfs danig plezier beleefden en wellicht ook schonken en die, hoewel ze God noch gebod kenden, toch een lang en gelukkig leven leidden. Welnu, met ‘le sida’, aids dus, is daaraan eindelijk een einde gekomen! Immanente gerechtigheid is het die al die hoererende viespeuken eindelijk treft en die precies daardoor de vrome rechtvaardigen, de gerechtigen, gelijk geeft in hun seksuele abstinentie en hun erotische ascese. Zie je wel dat het de moeite was om je niet te buiten te gaan aan al die uitspattingen? Zie je nu wat ervan komt?

Het is een typisch christelijke deugd om leedvermaak te hebben, het woord komst zelfs niet voor in de talen van niet-christelijke landen of bevolkingsgroepen. Het is niet zozeer dat zij zelf gelukkig willen zijn, verre vandaar: genot is immers uit den boze. Nee, ze willen alleen maar dat de anderen, de zondaars, hun terechte straf niet ontlopen, dat is hen genoeg, dat is al het genot dat ze betrachten. Ze hoeven niet zozeer zelf naar de hemel, als de anderen maar in de hel belanden. Dat is het opperste hemelse genot van Lazarus, dat hij kan toekijken hoe de rijke man voor eeuwig afziet in de hel, hoewel die volgens de Bijbel zelf geen andere zonden heeft begaan dan rijk te zijn, zich mooi te kleden en te genieten van het leven. Lees wat Lukas erover vertelt, hoofdstuk 16.

19 Er was eens een rijke man die gewoon was zich te kleden in purperen gewaden en fijn linnen en die dagelijks uitbundig feestvierde. 20 Een bedelaar die Lazarus heette, lag voor de poort van zijn huis, overdekt met zweren. 21 Hij hoopte zijn maag te vullen met wat er overschoot van de tafel van de rijke man; maar er kwamen alleen honden aanlopen, die zijn zweren likten. 22 Op zekere dag stierf de bedelaar, en hij werd door de engelen weggedragen om aan Abrahams hart te rusten. Ook de rijke stierf en werd begraven. 23 Toen hij in het dodenrijk, waar hij hevig gekweld werd, zijn ogen opsloeg, zag hij in de verte Abraham met Lazarus aan zijn zijde. 24 Hij riep: “Vader Abraham, heb medelijden met mij en stuur Lazarus naar me toe. Laat hem het topje van zijn vinger in water dompelen om mijn tong te verkoelen, want ik lijd pijn in deze vlammen.” 25 Maar Abraham zei: “Kind, bedenk wel dat jij je deel van het goede al tijdens je leven hebt ontvangen, terwijl Lazarus niets dan ongeluk heeft gekend; nu vindt hij hier troost, maar lijd jij pijn. 26 Bovendien ligt er een wijde kloof tussen ons en jullie, zodat wie van hier naar jullie wil gaan dat niet kan, en ook niemand van jullie naar ons kan oversteken.” 27 Toen zei de rijke man: “Dan smeek ik u, vader, dat u hem naar het huis van mijn vader stuurt,28 want ik heb nog vijf broers. Hij kan hen dan waarschuwen, zodat ze niet net als ik in dit oord van martelingen terechtkomen.”29 Abraham zei: “Ze hebben Mozes en de profeten: laten ze naar hen luisteren!” 30 De rijke man zei: “Nee, vader Abraham, maar als iemand van de doden naar hen toe komt, zullen ze tot inkeer komen.” 31 Maar Abraham zei: “Als ze niet naar Mozes en de profeten luisteren, zullen ze zich ook niet laten overtuigen als er iemand uit de dood opstaat.”’

Het is een verschrikkelijke parabel, die ons Jezus toont als revendicatieve, revanchistische aartssocialist en zijn hemelse Vader in al zijn majestueuze, onverzoenlijke, onmenselijk wrede wraaklustige gerechtigheid. Ik vermoed dat deze tekst tot de geliefkoosde lectuur behoort van de vrome vrouw in Sint-Lambrechts-Woluwe en dwaze maagden overal ter wereld, daarin bijgetreden door deze ware toonbeelden van Gods liefde, zijn plaatsvervangers op aarde, de heidens dwaze bisschop van Rome en zijn ijverige dienaar, de aartsdomme bisschop van Mechelen-Brussel.

Het boek van Jared Diamond, Guns, Germs and Steel. The Fates of Human Societies, Norton, 1997, 1999 (paperback), 494 pp., toen nieuw $16,95, tweedehands gekocht voor € 11 bij de Slegte, stond al enige tijd op mijn boekenplank. Ik had geen idee waarover het ging, maar toen ik in een ander werk nogmaals een verwijzing ernaar tegenkwam, was dat een voldoende reden om het meteen te beginnen lezen. De uitroeptekens op het kaft liegen er niet om: New York Times Bestseller! Over 1 million copies sold! Winner of the Pulitzer prize! Winner of the Phi Beta Kappa Award in Science!

Bij dat laatste even een randbemerking. We hebben allemaal wel al eens een verwijzing naar Phi beta kappa gehoord of gelezen, maar wat is dat eigenlijk? Het zijn drie Griekse letters: Φ Β Κ en ze staan voor de Griekse spreuk Φιλοσοφία Βίου Κυβερνήτης, de filosofie is de gids voor het leven. De Phi Beta Kappa Society is een Amerikaanse instelling die zich inzet voor excellence in de wetenschappen en de kunsten en die haar leden rekruteert onder de beste universiteitsstudenten. Als je er meer wil over weten, zoek het dan even op Wikipedia, daar vind je een uitgebreid artikel, doch niet in het Nederlands.

Voor we verder gaan, kan ik met genoegen vermelden dat dit boek van Jared Diamond in het Nederlands vertaald is als Zwaarden, paarden en ziektekiemen. De ongelijkheid in de wereld verklaard, te koop voor ongeveer € 20. Ook de andere populaire werken van deze auteur zijn in het Nederlands te vinden, kijk even bij je boekhandel of in je plaatselijke bibliotheek.

Ik was gefascineerd van bij de eerste bladzijden. Dit is een meesterlijk boek en het is ook fantastisch goed geschreven.

Waarover gaat het? Zoals de Nederlandse ondertitel verraadt, probeert het een antwoord te bieden op de vraag: waarom is er ongelijkheid in de wereld vandaag? Hoe is die ongelijkheid en diversiteit er gekomen?

Het is niet alleen een belangrijke kwestie voor ons allen vandaag, het is ook een terechte historische vraag. Het is immers een wetenschappelijk feit dat de mens ontstaan is op slechts één plaats, ergens in centraal Afrika, zeven miljoen jaar geleden en zich van daaruit verspreid heeft over de hele wereld. We stammen dus allemaal af van dezelfde groep primitieve mensen. Dat is al een eerste aanwijzing voor de onwetenschappelijkheid van elke vorm van racisme. Hoe die verspreiding gebeurd is, wanneer en waarheen doet de auteur zorgvuldig uit de doeken. Het is verbazend hoe weinig we daarover weten, voor mij was dit onbekend terrein en dus uitermate boeiend om te vernemen.

In het tweede hoofdstuk komt de grondstelling van het boek aan bod: de invloed van de omgeving, inde ruimste zin van het woord, op de menselijke samenleving in de jongste 13.000 jaar. Aan de hand van zeer concrete en rijk geïllustreerde voorbeelden uit de Polynesische eilanden gaat de auteur na hoe samenlevingsvormen verschillen in hun economische specialisatie, sociale complexiteit, politieke organisatie en materiële producten, naargelang de verschillen in de omvang en de dichtheid van hun bevolking, die dan weer te maken hebben met de verschillen in oppervlakte, fragmentering en isolatie van het bewoonde gebied, en met de kansen op overleven op grond van wat er aanwezig was aan voedsel en de mogelijkheden om de voedselproductie op te voeren.

Het derde hoofdstuk begint met een verbazende analyse van de verovering van Midden- en Zuid-Amerika door Europa. Hoe komt het dat een handvol Spaanse en Portugese huurlingen op uiterst korte tijd een einde konden maken aan reusachtige inheemse rijken zoals de Inca’s en de Azteken? Waarom konden zij triomferen, waarom werden ze niet terug de zee ingedreven? Waarom hebben de Inca’s Europa niet overmeesterd?

Hier komt voor het eerst het belang naar voren van de wapens, de paarden, het staal en de ziektekiemen uit de titel.

Het tweede deel handelt over de opkomst en de verspreiding van voedselproductie. De eerste mensen waren hunter-gatherers, jagers-verzamelaars. Ze leefden van wat er ter beschikking was, de jacht, de visvangst en de planten en het fruit dat ze aantroffen, het water dat ze vonden op hun weg. Op een bepaald moment is daarin verandering gekomen en is men bewust voedsel gaan produceren, is men aan landbouw en veeteelt beginnen doen. Waarom? En hoe is dat in zijn werk gegaan? Wat waren de gevolgen? Waarom is dat op sommige plaatsen gelukt, soms ondanks ongunstige omstandigheden, en waarom niet op andere, hoewel de omstandigheden daar veel beter waren? Het is een wonderlijke geschiedenis die ons leert waar en wanneer de eerste graansoorten verbouwd werden en waarom die daar succes hadden (hoofdstuk 4 en 5).

In het zesde hoofdstuk gaat de auteur in detail in op de redenen voor de overgang van het nomadenbestaan van de jagers-verzamelaars naar de (meer) sedentaire landbouwers. Welke voordelen bood een bestaan in grotere groepen, gebaseerd op een min of meer vaste bron van voedsel?

Het volgende hoofdstuk onderzoekt in detail hoe bepaalde wilde planten konden gebruikt worden voor intensieve kweek als landbouwproducten. Waarom lukte dat met sommige wel, met andere helemaal niet? Hoe is de mens ertoe gekomen om daarmee te experimenteren? Om welke planten gaat het en waar en wanneer werden die voor het eerst gebruikt? Blijkt dat dit een zeer beperkt lijstje is: allerlei graansoorten, bonen, fiberplanten (zoals vlas, hennep, katoen), wortelplanten (maniok, aardappelen) en meloensoorten. Dat zijn ook vandaag nog de landbouwproducten waarmee ongeveer de hele mensheid zich voedt.

Uit het achtste hoofdstuk citeer ik graag deze passage (ik vertaal): ‘Van de 200.000 wilde plantensoorten worden er maar een paar duizend gegeten door de mens en slechts een paar honderd zijn door de mens min of meer ‘getemd’ (domesticated). Van die paar honderd gewassen produceren de meeste slechts een klein supplement in ons dieet en zouden dus op zichzelf niet voldoende geweest zijn om de opkomst van beschavingen te dragen. Amper een paar dozijn soorten zorgen voor 80% van de jaarlijkse tonnage van de gewassen in de moderne wereld. (…) Graangewassen alleen staan in voor meer dan de helft van de calorieën die verbruikt worden door de menselijke populaties van de wereld.’

Het zijn dergelijke analyses en gegevens die je doen stilstaan bij je eigen eetpatronen en gebruiken en die je nieuwsgierig maken naar het begin, hoe het zover gekomen is, waarom zo en niet anders. Voortdurend kom je zo bij verrassende inzichten en informatie. Zo blijkt dat van de 56 wilde graansoorten er 43 oorspronkelijk voorkwamen buiten Amerika (noord en zuid) en slechts 11 op Amerikaanse bodem. Het is dus de aanwezigheid van planten op een bepaalde plaats en die zich leenden tot cultivering die bepaalde waar en wanneer in de loop van de geschiedenis men aan landbouw deed en met welk succes.

In hoofdstuk negen gaat het dan over veeteelt. Waar, wanneer en hoe begon dat, waarom lukte het hier en daar niet? Er zijn vijf belangrijke diersoorten voor de landbouw: schapen, geiten, koeien, varkens en paarden. Waarom vinden we die op sommige plaatsten al heel vroeg en op andere nooit? Ook hier zien we weer verrassende resultaten. In Eurazië (Europa en Azië) waren er 72 diersoorten die zich leenden tot gebruik in de landbouw. Daarvan werden er 13 effectief tam gemaakt, of 18%. In Afrika bezuiden de Sahara waren er 51 dergelijke soorten, maar geen enkel daarvan is ooit getemd. In Heel Amerika (N+Z) waren er 24 soorten, maar slechts één kwam in de veeteelt terecht. Voor Australië was er slechts één soort en die werd niet getemd. Vergelijk paarden met zebra’s en stel je dan de vraag waarom paarden zo’n belangrijke rol hebben gespeeld in onze beschaving en zebra’s geen enkele…

Het tiende hoofdstuk bekijkt de redenen waarom landbouw en veeteelt zich gemakkelijk verspreid hebben over sommige gebieden en helemaal niet in andere. Belangrijk daarbij blijkt de oriëntering te zijn van de continenten. Eurazië strekt zich vooral uit van oost naar west, terwijl zowel Amerika als Afrika een noord-zuidelijke as heeft. Dat brengt met zich mee dat je in Eurazië een vrij gemakkelijke verspreiding krijgt van gewassen, omdat ze in ongeveer dezelfde klimaatsgordel kunnen blijven, terwijl dat in de andere continenten niet het geval is.

Waar komen onze ziekten vandaan? Dat is de vraag in hoofdstuk 11. Zoals we weten uit de recente episodes met de vogel- en varkenspest, kunnen ziekten van dieren overgaan op mensen. Anderzijds zullen mensen die in de nabijheid van dieren leven door de natuurlijke selectie een al dan niet grote immuniteit verwerven tegen dergelijke ziektekiemen. Toch zijn er in de loop van de geschiedenis verschrikkelijke ziektes geweest, die vele miljoenen mensenlevens hebben gekost. Aan het einde van WO I maakte de Spaanse griep 21 miljoen slachtoffers, veel meer dan de gruwelijke oorlog zelf. Tussen 1346 en 1352 stierf een vierde van de Europese bevolking aan de pest, waarbij in sommige streken meer dan 70% van de bevolking werd geveld. Bij de aanleg van een spoorweg in Canada stierf de Indiaanse bevolking door tbc a rato van bijna 10% per jaar! De rol van dodelijke microben is van enorm belang geweest bij de verovering van de Nieuwe Wereld door Europa. In 1520 bereikt de pokken Mexico. Honderd jaar later was er van de 20 miljoen oorspronkelijke bewoners nog slechts 1,6 miljoen over! De auteur besluit: ‘Voor het geheel van de Nieuwe Wereld was de terugloop van de oorspronkelijke bevolking in de twee eeuwen na de landing van Columbus ongeveer 95%.’

Het volgende hoofdstuk gooit het over een gans andere boeg. Kennis is macht. Maar hoe wordt kennis opgeslagen en overgedragen? Zo komen we bij het schrift. Waar is het ontstaan en hoe? Hoe heeft het zich verspreid? We zien een merkwaardige parallellie met het ontstaan en de verspreiding van landbouw en veeteelt uit de vorige hoofdstukken, maar ook enkele opmerkelijke verschillen. De auteur gaat ook in op de manier waarop ‘uitvindingen’ ontstaan en verspreid worden; wij denken nogal gemakkelijk dat die beantwoorden aan een nood, maar vaak is het tegenovergestelde waar. Edison ontdekte de fonograaf in 1877, maar het heeft nog twintig jaar geduurd voor hij inzag dat het meest populaire gebruik ervan het weergeven van opgenomen muziek was… Het is ook niet zo dat dingen zomaar uitgevonden worden op een blauwe maandag. De stoommachine van Watt, bijvoorbeeld, dateert van 1769, maar Newcomen bouwde er al een 57 jaar vroeger en Watt kende die zeer goed; ze was trouwens gebaseerd op een model uit 1698 van Savery en die was op haar beurt een toepassing van de stoompot van Papin uit 1680… De auteur geeft zo een hele reeks voorbeelden van uitvindingen, inzichten en toepassingen die al dan niet succes hebben gehad en die een ruime verspreiding kregen of net niet. Het Qwertytoetsenbord is helemaal niet geschikt om snel te typen, net zo min als het AZERTY-bord, maar het is wel overal ter wereld gebruikt en pogingen om het te veranderen zijn gedoemd om te mislukken. De A en de Z staan naast elkaar, terwijl die bijna nooit naast elkaar in een woord voorkomen, terwijl de e en de n helemaal niet bij elkaar staan, wat nochtans nuttig zou zijn, het zijn de meest voorkomende klinker en medeklinker in het Nederlands.

Hoofdstuk 14 heeft het over samenlevingsvormen: de familie of troep, de stam, het dorp (chiefdom), de staat en hun respectieve kenmerken. Hij bespreekt ook het ontstaan en de evolutie van die manieren waarop mensen met elkaar omgaan in die verschillende modellen en de voor- en nadelen ervan. De voedselproductie blijkt daarin een primordiale rol te spelen. Dat alles werpt een heel bijzonder verhelderend licht op onze democratische samenleving of het gebrek daaraan in dictaturen, oud en nieuw.

Het 15^de hoofdstuk gaat dieper in op de vraag waarom bepaalde primitieve stammen tot op vandaag zo primitief (‘achterlijk’) zijn gebleven. Dat heeft vooral te maken met de verspreiding van volkeren, stammen en gemeenschappen over de aarde. Groepen die afgesloten waren van de rest kenden nooit een snelle ontwikkeling en bereikten nooit een hoge beschavingsgraad zoals wij die ons voorstellen. Het is vooral door de vlotte uitwisseling van kennis met buren dat er vooruitgang gemaakt wordt. Groepen die geografisch afgesneden zijn van hun omgeving, zoals de Indianenstammen in het Amazonegebied, blijven steken op een bepaald niveau van ontwikkeling. Hij onderzoekt dat hier vooral voor Nieuw-Guinea en Australië. In het volgende hoofdstuk doet hij dat voor China, in het 17^de hoofdstuk voor Polynesië, in het volgende voor Amerika, voor en na de ontdekking door Columbus. Hoofdstuk 19 handelt over Zwart Afrika. In een epiloog bekijkt hij de toekomst van de ‘geschiedenis’ als een positieve wetenschap, zoals hij ze heeft toegepast in dit boek. Er is ook een Nawoord, geschreven in 2003, dus zeven jaar na het boek. Een uitgebreide literatuuropgave en een index ronden dit werk af.

GGS, zoals Guns, Germs, and Steel ook wel genoemd wordt, is een tour de force. Het is een beschrijving van onze beschaving zoals je ze zelden tegenkomt, vanuit een zeer breed perspectief en met vooral aandacht voor de zeer grote lijnen. Dit staat in schril contrast met de manier waarop wij destijds geschiedenisles kregen. Ik herinner me dat onze leraar in de 5^de Latijnse een hele les wijdde aan de troonsopvolging van Eleonora van Aquitanië rond 1150, met heel haar stamboom op het bord… Aan de universiteit kreeg ik ooit als examenvraag: welke waren de drie prinsbisdommen die de Bourgondiërs verloren na de slag bij Nancy?

Een basiswerk als dit is zo leerrijk en verhelderend dat het eigenlijk verplichte materie zou moeten zijn voor iedereen in het onderwijs.

Het mooie is dat, hoe oud of jong en hoe geleerd of dom je ook bent, je vandaag dit onmisbare boek gewoon kan kopen of ontlenen en het in een ruk uitlezen, zoals ik gedaan heb, en zo je schade kan inhalen en ten minste een gedeelte van de fouten uit je opvoeding kan goedmaken. Doen!

In Vlaanderen hebben we al vele jaren een politieke partij die zich, zij het op puur negatieve en hatelijke wijze, bijna volledig concentreert op de vele migranten die naar ons land gekomen zijn. Volgens hen moet Vlaanderen niet zozeer onafhankelijk zijn, maar vooral bevrijd van alle ’vreemden’: integreren of vertrekken is hun simplistische, rabiate boodschap.

Zij lijken nu steun te krijgen uit onverdachte bron: bondskanselier Angela Merkel, daarin bijgetreden door onze dienstdoende eerste minister, de gefrustreerde kluns Leterme, beweren publiekelijk dat het immigratiebeleid mislukt is: er is te weinig integratie, de inwijkelingen hebben zich niet aangepast maar leven in eigen gemeenschappen, met behoud van hun gebruiken en gewoonten, hun taal en godsdienst. Het naast elkaar bestaan van gemeenschappen met een in essentie verschillende cultuur, ja zelfs een verschillende beschaving, wordt aangevoeld als een mislukking, als iets dat niet goed is, dat niet mag, iets dat aanleiding geeft tot conflicten, een bedreiging van de maatschappij en de welvaart.

Men gaat er daarbij zonder verder nadenken van uit dat de immigranten zich zonder meer moeten aanpassen aan hun nieuw vaderland: zij moeten de taal of zelfs de talen leren, ze moeten zich kleden zoals wij en al onze culturele normen en regels overnemen. Wat de godsdienst betreft, is het duidelijk dat men beducht is voor de islamisering, kijk maar naar het succes van Wilders in Nederland. Andere politieke partijen mompelen wel iets over godsdienstvrijheid, maar ook over grenzen: niemand wil hier de sharia ingevoerd zien, zelfs niet voor moslims.

Dat verlangen, of die eis tot algehele of grotendeelse integratie, is mijns inziens onredelijk en ook onterecht. Zo werkt immigratie niet. Wanneer een land vreemde arbeidskrachten aantrekt, asielzoekers toelaat, gezinshereniging aanvaardt, buitenlandse studenten lokt en burgers van een groot deel van de wereld zonder meer toelaat om legaal in te wijken, dan moet men daarvan de gevolgen dragen, alle gevolgen, ook de onvoorziene, ook de ongemakken.

Zeker, er moet aanpassing zijn, maar geen eenzijdige! Wij moeten ons evenzeer aanpassen aan hun aanwezigheid als zij aan hun nieuwe levensomstandigheden. Het zou mooi zijn als zij onze taal vlekkeloos spraken op korte tijd, maar laten we ernstig zijn: Elio Di Rupo, eventjes de toekomstige eerste minister, en bijna alle andere Waalse en Brusselse vooraanstaande politici schieten op dat punt eveneens flagrant tekort; nochtans meent men dat we daaraan geen aanstoot mogen nemen… We veroordelen en verbieden zelfs het dragen van een hoofddoek aan moslima’s, maar we tolereren de vreemdste klederdrachten bij onze schoolgaande jeugd, bijvoorbeeld de lachwekkende hangbroeken die zo ver naar beneden zakken dat zowat de hele onderbroek zichtbaar is.

Vreemdelingen verschillen van ons, maar wij verschillen onderling niet minder. Ik voel me meer verbonden met een Indiase theologiestudent dan met een Vlaamse Blokker, meer met een combattieve moslima met hoofddoek dan met een morbide autochtone gothic. Ik heb minder last van het vrijdagavondgebed dan van de wekelijkse voetbalrelletjes. Ik erger me meer aan de katholieke kerk in Vlaanderen dan aan de Dalai Lama.

Welke cultuur is het overigens die de immigranten moeten assimileren? Ik heb eens een culturele quiz gemaakt, dan kan je jezelf testen, klik hier: http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/archief.php?ID=91. 

De oplossingen vind je hier: http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/archief.php?ID=92.

Laten we eerlijk zijn: we weten zelf zo weinig van onze eigen cultuur, dat we allerminst reden hebben om van recente allochtonen te eisen dat zij er wel alles over weten.

En dan de taalvereisten waarop iedereen zo insisteert. De meeste allochtonen kennen ten minste drie talen; Nederlands, Frans of Duits, onze ‘nationale’ talen zijn voor hen vaak al de vierde taal. Hoeveel Vlamingen kunnen zich op een dergelijke taalknobbel beroemen?

Racisten menen dat iemands begaafdheid en intellectuele vermogens verschillen naargelang de etnische afkomst. Een neger kan nooit zo slim zijn als een blanke, wat ie ook doet, dat is dan de regel. Dat is natuurlijk onzin. Niemand twijfelt eraan dat Kofi Annan of Nelson Mandela beschaafde mensen zijn en elke vergelijking met om het even welke blanke kunnen doorstaan. Er zijn talloze voorbeelden van individuele niet-blanken die tijdens hun eigen leven de sprong hebben gemaakt van onder de klapperboom naar het beschaafde westen en die in niets moeten onderdoen voor blanken die hier al tienduizend jaar hun roots hebben. De wetenschap heeft ons op afdoende wijze aangetoond dat er wel raciale kenmerken zijn, maar dat ze niets te maken hebben met de intrinsieke verstandelijke en emotionele vermogens van de mens.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er helemaal geen verschillen zijn. Verspreid over de hele wereld heb je allerlei groepen van mensen en die hebben allemaal een geschiedenis, die voor een groot gedeelte bepaalt wie en wat ze zijn, individueel en als groep. Het is evident dat er concentraties zijn van hoge beschaving en er zijn ook manifest fel achtergestelde gebieden, ik moet daarvan zelfs geen voorbeelden geven. Soms ben ik diep pessimistisch, op het wanhopige af, over de kansen om de onderontwikkeling van bijvoorbeeld zwart Afrika te keren. Maar ik twijfel er geen ogenblik aan dat individuele Afrikaanse negers in staat zijn om zich op uiterst korte tijd te ontwikkelen tot het hoogste beschavingsniveau, noch dat het ‘zwarte ras’ in globo staat is om integraal deel uit te maken van de beschaafde wereld. Onder de juiste omstandigheden kunnen zij zich evengoed opwerken als wij gedaan hebben. Daarbij moeten wij steeds bedenken dat wij, westerse blanken, voor een groot stuk verantwoordelijk zijn voor de ongunstige omstandigheden waarin de ‘onderontwikkelde’ wereld zich bevindt. Wij zijn rijk geworden door de koloniale roofbouw op de grondstoffen en de slavenarbeid van de Derde Wereld en ons beschavingspeil wordt nog steeds in ruime mate bepaald door het schrijnende, blijvende onevenwicht in de betalingsbalans tussen Noord en Zuid.

Wanneer wij dus spreken over immigratie, dan hebben we het over het samenleven van gelijkwaardige burgers, met dezelfde rechten en plichten, maar niet noodzakelijk met dezelfde waarden, dezelfde cultuur, dezelfde godsdienst, dezelfde huidskleur. De internationaal erkende mensenrechten stellen uitdrukkelijk dat elkeen vrij is om zijn of haar leven in te richten zoals het hem belieft, binnen de grenzen van de geldende wetgeving. Het is evenmin toegelaten om wetten op te stellen die mensen discrimineren op niet-essentiële kenmerken of eigenschappen zoals ras, huidskleur, godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging, geslacht, seksuele voorkeur, afkomst, laat staan kledij, haartooi of culinaire smaak, of literaire en artistieke interesse.

De massale migratie van onze moderne tijd brengt dus mee dat er in bepaalde landen, vooral in West-Europa en Noord-Amerika, een steeds grotere diversiteit zal zijn, die in de plaats komt van de monocultuur die honderd jaar geleden nog vrijwel overal intact was.

Merkel, Leterme en het Vlaams Belang en ook Wilders hebben gelijk als ze zeggen dat de integratie mislukt is, je moet ziende blind zijn om dat te ontkennen. Maar zij trekken allen helaas dezelfde totaal verkeerde conclusie. Zij denken dat we moeten blijven proberen om de volledige integratie na te streven en zelfs af te dwingen, terwijl we allen niet anders kunnen dan vaststellen dat dit nergens lukt, dat het in recente tijden nergens volledig of zelfs maar goeddeels geslaagd is.

Ik meen dat men realist moet zijn en de volledige integratie van allochtone immigranten zelfs niet moet beogen.

Zeker, er zijn minimale vereisten, maar die zijn wettelijk vastgelegd of kunnen in niet-discriminerende regels vastgelegd worden. Een elementaire basiskennis van een landstaal is daar zeker bij, maar dat moet niet eens opgelegd worden: zonder die taalkennis kan men in onze maatschappij niet functioneren. Maar men zal wel moeten aanvaarden dat allerlei mensen hun moedertaal spreken thuis, in de eigen kerk en de eigen verenigingen, misschien zelfs de eigen scholen en zelfs op het werk: de ploegen van allochtone arbeiders die onze straten opbreken hebben geen Nederlands of Frans nodig en als zij zich niet wensen te integreren, kunnen zij perfect op alle gebied aan hun trekken komen in hun lokale nationale of taalkundige gemeenschap. Daarmee verhogen ze hun kansen niet, noch die van hun kinderen om hogerop te geraken, bijvoorbeeld door hoger onderwijs te volgen, maar ook voor veel Vlaamse gezinnen is dat niet de eerste doelstelling.

Begrijp me niet verkeerd: ik ben geen voorstander van dergelijke getto’s, want dat zijn het uiteindelijk, maar ik meen dat we ons daar niet kunnen of mogen tegen verzetten, uit respect voor de eigenheid van de immigranten. Het is een manier van samenleven die wij moeten aanvaarden in onze ruimere gemeenschap. Wat is er verkeerd mee dat bijvoorbeeld een Roemeens, Berbers of Peruviaans immigrantengezin de eigen taal blijft spreken, generaties lang? Als ze maar voldoende kennis hebben van een andere gangbare taal, dan is dat voldoende om hier te overleven en een waardig bestaan uit te bouwen. In het zuiden van de Verenigde Staten is het Spaans zowat de landstaal.

Een reëel probleem met dergelijke getto’s of concentratiewijken is echter dat ons onderwijs, in een van de landstalen, daaronder lijdt. Wie een taalachterstand heeft omdat ie een andere moedertaal heeft en de onderwijstaal enkel op school gebruikt, die heeft een probleem, niet alleen voor de taalvakken, maar ook voor de andere, omdat taal nu eenmaal het middel is om kennis door te geven, alle kennis, ook wiskunde, fysica, scheikunde…

Wie dus alle kansen wil open houden om zich op te werken, zal een zo goed als perfecte taalbeheersing moeten hebben. Maar net zoals voor de autochtone bevolking is dat een ideaal dat slecht voor weinigen weggelegd is. Er is nog steeds een Vlaams slecht opgeleid en werkloos of slecht betaald proletariaat, naast een gelijksoortige allochtone onderlaag van de maatschappij. Er is geen enkele intrinsieke reden (maar wel historische) waarom er een oververtegenwoordiging zou zijn van de allochtonen in dat proletariaat, tenzij ze daar zelf voor kiezen en er is geen enkele reden die ik kan bedenken waarom ze dat zouden willen blijven doen.

Het ziet er niet naar uit dat wij op korte termijn naar de uniforme samenleving gaan waarvan Merkel, Leterme of de racisten in Vlaanderen en Nederland dromen, een situatie waarin de allochtone immigranten en hun nakomelingen naadloos geïntegreerd zijn op alle gebied. Wij zullen moeten leren leven met allerlei tussenvormen, gaande van individuen die alle obstakels overwinnen en tot de top van de maatschappelijke ladder doordringen, over anderen die enkel de laagste sporten bestijgen. Sommigen zullen op termijn als gelijken omgaan met de autochtone blanken en ook door hen aanvaard worden, anderen zullen verkiezen om hun culturele eigenheid te behouden en zich in een eigen midden op te houden, hun eigen culturele verenigingen uit te bouwen enzovoort.

Er is geen formule die voor iedereen geschikt is of die we aan iedereen moeten willen opleggen. We doen dat niet voor de ‘eigen’ bevolking, waarom zouden we het doen voor de allochtonen? We zullen moeten leren leven met zichtbare, tastbare diversiteit op velerlei manieren, met mensen van allerlei afkomst, geaardheid, belangstelling en voorkeur. Dat is de toekomst van de mensheid en ik verkies ze boven elke vorm van opgelegde eenvormigheid of afgedwongen kunstmatige of valse gelijkheid.

Vandaag trekken we massaal naar onze begraafplaatsen, zoals we dat deden als kleine kinderen, aan de hand van onze ouders en later met onze eigen kinderen aan de hand. Sinds jaar en dag is ook de commercie aanwezig met bloemen, voornamelijk chrysanten. Vroeger waren het vooral van die barokke bloemen, roodbruin en geel gevlamd. Chrusos of chrysos is Grieks voor goud, goudkleurig en anthos betekent bloem. Nu heb je meer van die kleine gele bloemen maar dan in enorme struiken. Je ziet ook kunstige of bloemstukken en stilaan ook allerlei kitscherige dingen, vooral houders voor theelichtjes en kaarsen. De mensen willen iets om op het graf te zetten, zomaar er even gaan bij staan is niet genoeg en het bidden zijn we verleerd. Weduwen en weduwnaars, oudere koppels, moeders en dochters komen soms dagen van tevoren het graf poetsen van een geliefde, ze maken het klaar voor 1 november.

Toen ik klein was, waren er naast de bloemenverkopers ook enkele kraampjes waar je oliebollen kon kopen in een puntzak, met veel bloemsuiker. In Eeklo, mijn geboortestad, gingen we dan ook even binnen in de grafkapel aan de overkant, me de nu bevreemdende marmeren votiefplaten, waarop men zijn dankbaarheid schreef voor een genezing of een andere gunst. De kapel heeft een plaatsje gekregen in onze literatuur, Johan Daisne schreef in 1958 een kortverhaal, De vierde engel, waarin de drie ‘levens’-grote engelen aan de buitenkant een vierde, magisch-realistische levensreddende kompaan krijgen. Wie leest nu nog Daisne?

Deze dagen hoor je ook aangepaste muziek op de radio en ook op TV zijn er programma’s met sfeervolle muziek op de achtergrond, het is ongepast om nu luide en opgewekte muziek te laten horen of frivole shows te brengen, alhoewel…

Vrijwel zeker zal je vandaag of morgen ook dat eigenaardige stukje intieme kamermuziek van Puccini horen, Crisantemi, dat hij in 1892 componeerde ter gelegenheid van het overlijden van een lid van de Italiaanse koninklijke familie, naar eigen zeggen zou hij het in één nacht geschreven hebben. Hij gebruikte het thema ook in zijn opera Manon Lescaut die in dat jaar in première ging, maar wat was er eerst, het kamermuziekstuk of de opera? Wie weet…

Vrijwel steeds vind je op Cd’s met Crisantemi twee andere werken die al even ongebruikelijk zijn voor hun componist. Puccini heeft vrijwel niets anders geschreven dan opera’s en dat geldt ook voor Verdi en Donizetti. Die twee laatsten schreven elk ook een strijkkwartet en dat zijn de gebruikelijke buren van onze Crisantemi. Alle drie zijn het verstilde, rustig ontroerende werken die je op een dag als vandaag kunnen vergezellen in gedachten die ongewild, geleid door de omstandigheden wegdwalen of door tedere herinneringen met zachte hand naar vroeger terugglijden, naar wat niet meer is, naar wat je mist als je er durft bij stil te staan.

Als je vanavond in de stemming bent, zet dan nog eens de indringende derde symfonie van Gorecki op, klik hier: http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/archief.php?ID=280.
Of luister nog eens naar Richard Strauss’ Vier Letzte Lieder, je vindt de tekst en vertaling hier: http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/archief.php?ID=81.
Je kan ook met de tranen in de ogen naar Kathleen Ferrier luisteren in Mahlers Kindertotenlieder, mijn vertaling staat hier: http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/archief.php?ID=22.

En dan is er zeker ook nog Pergolesi met het Stabat Mater: http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/archief.php?ID=445.
 

Ik wens je een trage, stille en rustige dag toe, bewust van onze sterfelijke eindigheid, berustend in die rijke, vergankelijke menselijkheid.