Zwart is het duister
Waarmee 't gewaad
Van 't middernachtuur
Onze aarde omslaat.

Hecht zich de ellende aan onze schreên,
Dan is het donker om ons heen.

Maar 't diepe duister
Van 's hemels trans
Geeft aan de sterren
Meer gloed en glans.

Wanneer de ellend' bij ons zich vest,
Dan kent men onze ziel het best.

Meibloesem (1847)

Moederziel alleen

Moederziel alleen ien 't huuske,
Leest ze bij 'et groote licht
(Kumt al gauw heur achtste kruuske,
Scharp, Goddank! blieft nog 't gezicht)
Leest ze ien 't Evangelieboek
Zonder bril nog even kloek.

Wâ ze leest? Ze leest de naomen
En de daotums, dag en jaor,
Van heur kienders, toen ze kwaomen,
Trouwden, stierven - allegaor;
Ook den daotum, naom en van
Van heur braoven zaolgen man.

Ielke naom deur haor gelezen
Brengt 'en leven veur den geest,
Dâ zoo dierbaor haor veurdezen
As heur leven is geweest;
Ielke daotum wekt ien 't hart
De ouwe moedervreugd en -smart.

En dan wordt ze diep bewogen:
Allen ziet ze veur zich staon,
Allen schouwt ze weer ien de oogen,
Allen sprêkt ze vriendlik aon. -
Starft ook alles um haor heen,
Een moeder-ziel is nooit alleen!

Kriekende Kriekseke (1894)

Elianes jaarfeest

’t Gedicht
Uit plicht
Gelukt niet licht,
Maar hinkt aan ijzren boeien:
’t Heeft vier,
Noch zwier,
Noch bloei noch tier,
En kruipt in plaats van vloeien.

Maar brandt
De hand,
Die ’t speeltuig spant,
Van ’t innig boezemgloeien;
Geen toon
Zo schoon
Bij mens en Goôn,
Dan die het hart ontvloeien.

Voor mij,
Ik wij’
Mijn Poëzy
Geen dorre plichtbetoning:
Haar lied
Klinkt niet
Op vreemd gebied;
De Dichtluim kent geen Koning.

Doch kon
Een bron,
Die eens begon,
Steeds onuitputbaar springen,
Hoe blij
Zou zij
Op ’t Feestgetij
Van Eliane zingen!

Dan ach!
Ik mag
Die blijde dag
Met geen gezang begroeten:
De smart,
Die ’t hart
Te fel benart,
Maakt Zang- en Speelkunst voeten.

Daar ’t leed
Zo wreed
De borst doorsneed,
En tranen drongen uit de ogen,
Zou daar
’t Bezwaar
De zangrige aâr
Niet tevens op doen drogen?

De gloed
Van ’t bloed
In zilten vloed
Van staâg geween verdronken,
Is al
’t Geschal
Van Feest of Bal
Niet weer in staat te ontvonken.

Neen, zang
Waar dwang
En hartgeprang;
Doch waar voor zuivre wensen
Ons heil
Slechts veil
In ’t hoogste peil,
Dan maakte u dit mijn hart de zaligste aller mensen.

De Dichtwerken XIII (1859)

Een aarzlend reiken
Naar de overzij,
Een angst, een wijken,
Een: neen niet míj,

Nog één gedachte,
Een snelle droom,
Over het zachte
Van bloem en boom,

Een laatst verlangen
Naar akkerland,
Hoe de appels hangen,
Het najaar brandt;

Dan het doorwaden,
Het nieuwe pad,
't In Licht zich baden,
De poort der stad…

Wat hij van de aarde
Als liefste buit
Voor zich bewaarde,
Hier spruit het uit.

De armen vol rozen
En gloeiend fruit,
Over dit blozen
Gesprenkeld kruid,

Bekranst de haren,
En warm de kin
Drukkend in de aren,
Zo treedt hij in.

Het Aardsche paradijs (1927) Sproken

Maart

Nu gaat de felle koude
Al meer en meer voorbij
En komen wij al zachtjes
In ander jaargetij.

De zwarte spreeuwen komen
Terug naar 't oude nest,
En wandlen op de daken
En pruttlen al haar best.

Ook vangt weer 't moedig haantje
Met zijn schel kraaien aan,
Terwijl de lieve hennen
Druk aan het leggen gaan.

En legde er een haar eitje,
Dan is zij recht voldaan
En roept: Kijk, al weer eentje!
Is dat niet knap gedaan?

Maar Maart is ook een wilde gast,
Een windzak en een bulderbast;
Hij kan geweldig razen,
En 't is zijn allerhoogste pret,
Als hij gauw iemand hoed of pet
Zo maar van 't hoofd kan blazen.
Ook waar hij parapluutjes ziet,
Spaart hij die niet,
Maar keert - zo'n guit der guiten! -
Die, flap! het binnenst buiten,
Zodat het heertje daar op straat
Nu ook weer doodverlegen staat.

Daar klautert in zijn glimmend pak
Die zwarte man hoog op het dak,
Omdat geen enkel ziertje roet
Daar in de schoorsteen blijven moet;
En weet ge, wat de tuinman doet?
Hij is aan 't snoeien van de bomen,
Waaraan, is het eens zomertijd,
Dan zeker veel meer vruchten komen.

Het goede schaap heeft op het veld
Haar allereerste jong gekregen,
En de arme moeder staat verlegen,
Want 't sneeuwt en hagel met geweld,
En daar kan 't arme lam niet tegen.
Nu komt het meisje van de boer
En brengt aan de oude drank en voer,
En neemt haar mede naar de stal,
Waar 't lam ook veilig wezen zal.

De twaalf maanden van het jaar (1870)

VROEG IN D' OCHTEND.

Vroeg in d' ochtend wringt de roze
zich uit de enge zwachtels los,
Eenzaam, wijl nog alles sluimert,
tooit zij zich met purpren dos;

En zij zendt haar eerste geuren,
met haar Schepper nog alleen,
Op de wiek der morgenkoelte
dankbaar naar de hemel heen.

't Is te laat, als straks de wandlaar
ze afplukt, door haar schoon bekoord,
Als de vlinder, als het bijtje,
rustloos steeds, haar rust verstoort.

Zó in heilige ochtendstilte,
vrij van elk bespiedend oog,
Rijze, als frisse rozengeuren
ook uw eerste bede omhoog.

Als de nijvre zwerm der mensen
gonzend, straks de cel verlaat,
Of als de engel Gods u wegrukt,
dan, mijn kind, dan is 't laat!

1854.

Gemengde gedichten

Voorjaar

De lente nadert en daarmee de lieve dromen;
het licht blinkt op het koel en vochtig gras.
Ik meen hieraan kan toch geen sterveling ontkomen,
alles wordt weer gelijk het altijd was.

De paarlemoeren lucht, de broze wiegel-twijgen
en na de regen het geuren van de grond,
de luwe voorjaarswind en het verrukte stijgen
der sterren aan het doorzichtig hemelrond.

Men kan zich daaromtrent bezwaarlijk meer vergissen,
want het ontvanklijk hart kent zijn bestemde tijd.
Het heeft een winter lang de warmte moeten missen,
waarnaar het hunkert, en het weet zich thans bereid.

REPOS-AILLEURS

Als de baren u vervaren,
Op de onstuime zee,
Laat de hoop uw geest bedaren,
Op een stille ree;
Schoon de noodstorm u onthutst,
Elders rust.

Pelgrim, door de dorre zanden,
Van dees rampwoestijn!
Laat de dorst uw keel verbranden,
Doet de tocht u pijn,-
Eéns wordt al uw leed gesust,
Elders rust.

Ja, het leven is doorweven,
Met veel smart en rouw;
Maar Gods woord is ons verbleven,
En Gods woord is trouw;
Worde ook 's levenslamp geblust,
Elders rust.

De liereman (1844)

De gouden aarde

De gouden Aarde is vol en vast en klaar,
De Hemel welft zich donker en zacht blauw,
Het Heelal is die donkerzachte dauw,
Alleen de Zon en de Aarde zijn zichtbaar.

Van die twee samen, van dat jonge paar,
Is de Zon de algoudene flambouw,
En de Aarde de liggende landouw.
In goud en groen beide volkomen baar.

En in het zachte en volkomen blauw
Is de Zon een Man met een gouden regen
En de Aarde een wijde groene Vrouw,

Genietend 't stille geluk van die zegen.
Zon, Aarde en Heelal zijn één lach
Rondom de Mensheid heen. Dit is haar Dag.

Op Maria Magdalena.

Hoe laat zij in het nat de schone lokken slingeren!
Hoe stilt een regenvlaag nu die gekrolde zee!
Zij is niet meer het spel van spiegel, strik en vingeren.
Haar maakt nu ander vocht als reukrig vocht, gedwee.

Of zou van ieder haar hier wel het zilver glijden,
Waar mede d'ouderdom het sterflijk hoofd bekruipt,
't Geen met dit buigzaam goud eerbiedig niet wil strijden,
Maar vloeiende in kristal uit elke vlecht verdruipt?

-------------------------------------------
slingeren - hangen
stillen - glad maken
gekrolde zee - krullende, golvende haar
hier - op het door Dullaert beschreven schilderij
wel - misschien
zilver - het grijs van de ouderdom
goud - het blonde haar
verdruipt - weg druipt

Les van dit gedicht: de schoonheid van Maria Magdalena blijft als symbool van haar volmaakte berouw over haar zonden.

Gedichten

ZANDSCHIPPERS

In 't donkre schipje
wroeten de paren,
de vader en moeder
het kind met kind
de bruine wroeters
die 't zand vervaren
die drijven met water
en wind.

En waar zij komen
werpen hun armen
met klekkende schokken
het zand omhoog:
een vel om wat benen
een maag en wat darmen
een dof, gebroken en
hooploos oog.

In 't ruimpje
als een dodenkot
daar bukken zij samen
als regen giert,
een lampje schijnt er,
de lucht is er rot
en vocht is er veel
en afzichtlijk gediert.

In 't donkre ruimpje
sterven er velen
- die niet in het donkere
water vergaan -
zij eten, slapen,
vechten en telen
hun leven is vroeg
heel vroeg gedaan.

Dan komt het zand
het gele, droge,
en plompt met schokken
over hen henen:
dan is 't voor 't eerst
dat ze rusten mogen
en hongerangsten
niet schrenen.

Znagen van hoop (1919) Beeldende liederen.

Van sterven

Gestorven zijn is niets. In vrede, 't oog geloken,
stil sluimren onder geurend mos,
van alle leed ontlast, alle aardse zorg ontdoken,
alle aardse kommer los,

en zalig, onbewust zelfs van 't bedrijvig leven
geen klank meer horen, ver of dicht,
van 't eeuwig schaduwfloers, als van een wade, omgeven,
blind voor het aardse schitterlicht,

de lang gewenste rust, de zoete rust erlangen,
waarnaar vergeefs hier werd getracht :
in 't zwijgend hart geen wens, geen onvoldaan verlangen
meer voeden en in 't hoofd geen foltrend weggedacht...

Maar sterven is de zaak. Maar langzaam af te teren
en matter iedere dag op 't blanke kussen 't hoofd
te voelen zinken, en niet kunnen af te weren
de macht die u beknelt en 't bloed uws harten rooft...

Maar traag in uw gebeent een angel voelen boren,
daar aan 's beds voeteneind het grijnzend doodspook zit,
wijl 't vale waslicht blaakt, een doffe stemme horen
die, over u, het „De Profundis" bidt...

Maar rond u heen geknield, zij die u dierbaar waren,
in bijgelovige angst en vrees,
u, door hun tranen heen, zien siddrend aan te staren
alsof in u het beeld des Schrikkens hen verrees,

de druk der ijzren hand gevoelen om uw leden,
die 't bloed verstijft en naar het Niet u medesleurt —
dat is een zware stond: haast wordt der laatre vrede
daarmee te veel, te veel verbeurd !

Gedichten (1913)

Vincent van Gogh

Galgroen, de lucht, de bomen, groen als slangen
Een stormgefolterd graanveld, waar, rouwzwart,
Neerstrijken raven uit een hemel, hard
En dreigend blauw — als vlammen van verlangen,
Vreemdpaarse bomen, in hun vaart verstard,
Zelfs bloesemtuinen lijken droefheidzangen
De kamer grijnst, of lag daar angst gevangen.
Felgeel een bloemtuil gilt een kreet van smart.

Eenzame en goede, van uw tragisch leven,
Zo arm, zo rijk, hoe mild uw schoonheid geven!
Kon géen u lieven? kon u géen verstaan?

O had ik mogen aan uw voeten knielen,
U brengen troost van u verwante zielen,
0 gij, die moest in waanzin ondergaan!

Sorella (1942)

´T LEVEN

Breek, ô mens, uw sluimer af,
Dank aan ’t graf!
Leer u-zelve recht beschouwen:
’t Leven weet geen stand te houen,
Maar ’t ontsnelt ons in zijn draf.
Haast genaakt u ’t ogenblik
Dat u aller schepslen schrik,
In een blinde hoek verscholen,
Aangestapt op wollen zolen,
Onzacht toeroept: Hier ben ik!

Ach, wat is des werelds lust
Ras geblust!
ô Hoe vluchtig is ’t genoegen!
Welk een bron van angstig zwoegen!
Hoe verwoestend voor de rust!
Achten we ieder morgenrood
Als een bode van de dood,
´t Tegenwoordige als verleden,
Elk genot voor reeds ontgleden,
Eer het nog de kiem ontsproot!

ô Bedrieg’ de Hoop ons niet!
Wat ze ons bied’,
’t Is een schaduwschim van dampen,
Die, wanneer men ze aan wil klampen,
Door de lege vingers schiet,
Ja het leven stort zich uit
Met een stroom, door niets gestuit,
In de Oceaan der tijden,
En voert droefheid en verblijden
Der vergetelheid ten buit.

Wat dan ziet men om naar vreugd!
Wat ´s de Jeugd?
Ach, een dauwdrop uit de hoge
Door de zon haast op te drogen!
Wat is Grijsheid? ongeneugd!
Zwakheid, onlust, kommer, pijn,
Onvermogen en gekwijn!
Zo dit kwellingvolle leven
Ons voor eeuwig waar gegeven
Hoe rampzalig ware ons z ij n !

De dichtwerken XIV (1859)

CRITICUS

Mijn vriend, uw versjes zijn niet goed.

DICHTER

Dat kan mij weinig schelen.
Die maak ik niet om goed te doen,
Die maak ik om wat spelen.

Zó, als je een kind een zakdoek geeft,
Dan knoopt het er een kop aan;
Als de slippers dan lange kleren zijn,
Heeft 't kindje d'r een pop aan.

Dat kind doet best, al wou jij wel,
Dat het een and're keus dee,
En zijn zakdoek als 'n groot mens gebruikt
Zo’n mens snuit er zijn neus mee.

M ij n zakdoek, dat 's mijn kleine taal;
Daar kan ik je niets mee leren,
Dan hoe je met knoop en slippen maakt
Een kindje in lange kleren.

Zeg jij nu: daar 's de taal niet voor,
Die dient om je neus in te snuiten; -
Dan zeg 'k: ja, jij bent een groot mens,
En kunt daar dus niet buiten;

Maar ik ben een klein kindje en kan
Niet zonder spelletje zoet zijn...

CRITICUS

Nu ja, dat 's mooi en wel, maar ik
Zeg toch dat je versjes niet goed zijn.

Verzamelde Gedichten (1889)

Wel ben ik blijde om 't Leven, maar de extase
Der Jeugd was nu sinds lang niet meer voor mij,
Gegaan ook 't nauw doorworsteld noodgetij,
Waarmee der wereld stormen om ons razen!

En 'k zie het Leven als door koele glazen:
Een blauwe stroom, een zonbeglansde wei,
Waar 't bruine paard en blanke koeien grazen,
En een wit zeil drijft, achter 't groen, voorbij.

Maar, dankbaar om het schoon, dat is gebleven,
Zie ik der jaren staêge wisselingen,
't Najaar in goud, de Lente in bloesem staan,

Niet wetend, of ik lééfde of eerst gíng leven,
En of de storm'ge dagen, die vergingen
Wel schoner waren, dan dit nieuw bestaan.

Gedichten (1919)

Voor geen koning wil ik wijken

Voor geen koning wil ik wijken,
Voor geen prins of rijke vorst,
Ik wil tonen, ik wil bereiken,
Ik, die vroeger nimmer dorst.

Voor geen machten wil ik zwichten,
Met geheven hoofd steeds voorwaarts treen,
Voor geen strijden, voor geen richten,
Voor niemand deinzen, neen, neen, neen!

Voor niemand buigen, voor niemand beven,
Voor niets, al is het ook sterk in macht,
Maar leven, leven, mijn eigen leven,
In mijn eigen licht, in mijn eigen kracht.

De Beweging jaargang 10 (1914)

O dromend hart, kies u een nieuw vertier
in vrouwenwang en purpren eglantier;
licht als kwikzilver vlieten onze dagen,
de pracht der jeugd zinkt als een bergrivier.

Oostersch I, 16

Kom! De liefde lacht

Lenteliedje wees niet bang,
Kom maar vrij naar buiten;
Alles vraagt naar klank en zang
Als de bloemen spruiten.

Beken ruisen immervoort,
En de schone rozen
Neigen 't kopke over boord,
Spiegelen zich en blozen.

Jeugd en liefde wandelen stil
Hand in hand en dromen;
't Vogelijn bouwt, naar lust en gril,
't Nestje in de bomen.

Kom, de liefde wacht naar u,
Blijf niet langer binnen;
Kom, de liefde lacht naar u,
Zing van 't zoete minnen.

Uit het hart! (1874)