Het 13 maal en de paardenprocessie te Hakendover

In 1789 stelde de Brabantse Omwenteling een einde aan het Oostenrijkse bewind. Tienen werd meegesleurd in de ongeregeldheden. Brouwer Jan Windelinckx stond aan het hoofd stond van een zelf opgericht 'Vrijwilligerskorps der Patriotten'. Zijn acties lagen aan de basis van het feit dat de Oostenrijks bevelhebbers Tienen een haard van onrust noemden. Gedurende één jaar bleef het roer in handen van de opstandelingen. Ondertussen was Jozef II opgevolgd door zijn jongere broer Leopold II (1770-1792) (foto links) die er alles aan deed om de opstandige Nederlanden opnieuw onder controle te krijgen. Bij de tijdelijke terugkeer van de Oostenrijkers in 1790 zou de stad boeten voor haar rebelse houding. Om te voorkomen dat er zich opnieuw onlusten zouden voordoen was de Oostenrijkse repressie bijzonder streng. Uiteindelijk was de (r)evolutie niet meer te stuiten.

Op 12 januari 1781 benoemde Jozef II zijn zuster Maria-Christina (foto links) en haar echtgenoot Albert-Casimir van Saksen-Teschen (foto links) tot landvoogden van de Oostenrijkse Nederlanden. Omdat de aartshertogen de hervormingsplannen van de keizer niet erg genegen waren, werden zij door hem zo veel mogelijk buiten het eigenlijke bestuur van de Nederlanden gehouden. Toen het ongenoegen over het bewind van de keizer zich begon te manifesteren, vervulde Albert de rol van bemiddelaar. Tijdens de troebelen van de Brabantse Revolutie verliet het echtpaar tijdelijk het land. Even keerden zij naar de Nederlanden terug, maar de overwinning van de Fransen noopte hen uiteindelijk om definitief naar Wenen te verhuizen. De aartshertogen Albert en Maria-Christina bezochten Tienen verschillende malen. De eerste maal passeerden zij bij hun Blijde Intrede in juli 1781 en overnachtten in de herberg ‘het Groot Hert’. De magistraat deed alle moeite om hen op een passende manier te ontvangen. Het stadhuis was prachtig versierd en op de pui werd de erewijn gedronken. Tien jaar later, op 4 juni 1791, keerden zij terug in een poging om de Nederlanden na de Brabantse omwenteling opnieuw aan de Oostenrijkse monarchie te koppelen. Ook toen passeerden zij Tienen op weg naar Brussel. Enkele maanden later, op 29 september, waren zij er opnieuw, ditmaal vergezeld door aartshertog Karel Lodewijk. Het gezelschap verbleef in de herberg de ‘Tinnen Schotel’. Vier dagen na het verblijf van de aartshertogen brandde het gebouw af.

Even traditioneel is de contradictie tussen de regering van Maria-Theresia en die van haar zoon Jozef II (1780-1789), waarbij het onder de keizerin verzette hervormingswerk vaak onderschat wordt. Na de dood van haar echtgenoot in 1765 benoemde Maria-Theresia haar oudste zoon Jozef tot keizer-mederegent.  Omdat zijzelf de touwtjes strak in handen hield en hij stond te trappelen om verdere vernieuwing door te voeren, leidde dit meermaals tot onenigheid tussen moeder en zoon. Toen Jozef II de macht volledig in handen kreeg, voerde hij zeer tegen de zin van zijn ministers en raadslieden, een aantal verregaande hervormingen door. Als volwaardig verlichtdespoot voerde hij het geluk en welzijn van zijn onderdanen in zijn vaandel, zonder echter het spijzen van de staatskas en de daarmee gepaard gaande gebiedsuitbreiding uit het oog te verliezen. Hierdoor moest hij een aantal maatregelen treffen die niet steeds in goede aarde vielen. Deze politiek was ook in Tienen voelbaar. Het edict op de afschaffing van de ‘onnutte kloosters’ van 17 maart 1783 en het decreet op de begraafplaatsen van 24 juni 1784, met het expliciete verbod om nog langer in het centrum van de stad te begraven, hadden de meest verstrekkende gevolgen. Toch was Jozef II een zeer gedreven bestuurder die oprecht begaan was met het lot van zijn onderdanen en zich intens informeerde over wat er in zijn erflanden en de rest van Europa leefde. In 1781 bezocht hij de Nederlanden om zich ter plaatse van de situatie te vergewissen. Op 21 juli bracht hij een bliksembezoek aan Tienen, waar hij In het hotel ‘het Groot Hert’ (foto links) op een ongedwongen wijze de magistraat te woord stond. Het bezoek nam niet meer dan twee uur in beslag, maar was voldoende om de Tiense gezagsvoerders van de positieve instelling van de vorst te overtuigen. Zijn bewind zou echter een andere indruk nalaten .

Ook in de 18de eeuw beïnvloedden internationale conflicten het plaatselijke politieke leven. Toen Maria-Theresia (1740-1780) (foto links) in 1740 haar vader Karel VI opvolgde, kreeg zij af te rekenen met een coalitie van Europese vorsten die haar de opvolging betwistten. Dit resulteerde in de Oostenrijkse Successieoorlog. Met de steun van Engeland en van haar Hongaarse onderdanen wist zij de schade te beperken en de macht te behouden. In 1745 liet zij haar man Frans I tot keizer verkiezen, waardoor zij keizerin werd. Na de Zevenjarige Oorlog (1756-1763), waarin de vorstin met de hulp van haar vroegere vijand Frankrijk verloren gebieden probeerde te recupereren, legde zij zich voornamelijk toe op de politieke en bestuurlijke organisatie van haar erflanden. Zij verbeterde het rechtswezen en het onderwijssysteem en beknotte de autonomie van de kerk en het gezag van Rome. Traditioneel wordt de aanvang van de regeringsperiode van Maria-Theresia gezien als een periode van voorspoed en economische herleving. Toch was niet alles rozengeur en maneschijn. De frequente inkwartiering van eigen en vreemde troepen dwongen de overheid tot onpopulaire maatregelen die de lasten op de inwoners verzwaarden en tevens de kiemen legden voor een nieuwe opstand.

Vanaf 1697 raakte Europa vrijwel volledig in de ban van de Spaanse successiekwestie. Na de dood van de laatste Spaanse Habsburger, Karel II, ontstond er een hardnekkige politieke twist met de Spaanse troon als inzet. Filips van Anjou, kleinzoon van de Franse koning Lodewijk XIV, en Karel, zoon van keizer Leopold I van Oostenrijk, pretendeerden de opvolging. Aanvankelijk werd de zeventienjarige Filips als nieuwe koning van Spanje naar voren geschoven. Omdat hierdoor een te sterke machtsconcentratie in Franse handen tot stand kwam, verklaarde Leopold I bijgestaan door Engeland en de Verenigde Provincies de oorlog aan het Frans-Spaanse blok. Deze oorlog werd grotendeels in onze gewesten uitgevochten. Om problemen te voorkomen, herstelden de Tienenaars in 1704 de omheining die op bevel van de Fransen gedeeltelijk was ontmanteld. Dit zou echter niet baten. In 1705 hadden de Frans-Spaanse troepen zich verschanst achter de Getelinie. Generaal Marlborough (foto links)  wist nabij het dorpje Wange een doorbraak te forceren en nam vervolgens zonder veel moeite Tienen in. Op 2 april brandde de oude Gareelmakerijstraat vrijwel volledig af. Vanuit Tienen vertrokken de geallieerde troepen naar het Waals-Brabantse Ramillies waar zij de Fransen op 23 mei 1706 een beslissende nederlaag toebrachten. Brabant en Vlaanderen werden hierdoor definitief aan de Frans-Spaanse heerschappij onttrokken en aan de Duitse partij toegewezen. Ondertussen zag het ernaar uit dat Karel zijn oudere broer Jozef I ging opvolgen in de Oostenrijkse erflanden. Om een te grote machtsontplooiing langs Oostenrijkse zijde te voorkomen, werden de veroverde Zuid-Nederlandse gebieden tot in 1713 bestuurd door een Engels-Hollands condominium. Bij de vredesonderhandelingen te Utrecht kwamen de grote mogendheden in 1713 uiteindelijk tot een vergelijk. De Zuidelijke Nederlanden gingen naar de Oostenrijkse Habsburger Karel, die als Karel VI (1713-1740)  de keizerlijke troon besteeg. Dit betekende voor onze gewesten de aanvang van de Oostenrijkse periode.

Na het verdrag van Munster was de oorlogstoestand nog niet volledig van de baan. De Nederlanden vormden voor Spanje immers het uitgelezen terrein om Frankrijk langs noordelijke zijde te bekampen en de aartsvijand in de tang te nemen. Het groeiende Franse imperialisme was tevens een doorn in het oog van de andere West-Europese mogendheden. Om de toenemende internationale invloed van Frankrijk te beknotten, schaarden Engeland en de Verenigde Provinciën zich aan de zijde van Spanje. Andermaal werd dit internationale conflict in Tienen uitgevochten. Ook het omringende platteland had sterk te lijden onder constante troepenbewegingen en opeenvolgende schermutselingen. Eén van de beroemdste veldslagen uit deze periode is wel de slag bij Neerwinden in 1693 (foto links), waar eens te meer de superioriteit van de Fransen troepen werd bevestigd.

http://detiensestraatmuzikanten.hetklikt.be/liedjes/liedjeszingen10.html

Tinse Kwêêkers

(Tiense kwakers)

Minse vàn d'Ardènne tot àn de zieë

(Mensen van de Ardennen tot aan de zee)

laastert gélle noo ne kieë!

(luister jullie nu een keer)

De Tîenenéërs dà zén schoopekoppe,

(De Tienenaars, dat zijn schapenkoppen,)

doveur moet g' ins oan gon kloppe

(daarom moet je een aan gaan kloppen)

bé ons steidelèk woopeschild!

(bij ons stedelijke wapenschild!)

In de Slag và Woewringe

(In de slag bij Woeringen)

kwàmpe de Tîenenéërs in de geunst

(kwam de Tienenaar in de gunst)

vàn Hèrtog Jàn den Ieëste

(van hertog Jan de eerste)

dank zêê heun kraasbougsch'atterskeunst

            (dank zij hun kruisboog schieterskunst)

Den Hèrtog wàs verschrikkelèk mild

(De hertog was verschrikkelijk mild)

èn gaaf ons dus dà woopeschild ...

(en jaf ons dus dit wapenschild…)

bé twieë rechtstoënde schoope ...

(met twee rechtopstaande schapen…)

Vwalla, noo koent g'oep twieë oeëre gon sloope.

(Zie hier, nu kunnen jullie op twee oren slapen.

Refrèèn  

(Refrein)

Wélle zén twieë èchte Tinse Kwèèkers,

(Wij zijn twee echte kwakers)

wêê ons ni kan zîen, zeit: dà zén zèèkers!

(ons niet kan zien, zegt: dan zijn zeikers!

Mà bé e békke simpathîe

(Maar met een beetje sympathie)

komt ter vànzèlleves harmonîe...

(komt er vanzelf harmonie…)

èn saaikermànne, dà komt vàn d'industrîe.

(en suikermannen die komen van de industrie)

Mà ge vroogt oech ieëst messchins nog àf,

(Maar u vraagt zich misschien af,)

verwà noo schoope, verwà gin wolleve?

(waarom nu schepen, waarom geen wolven?)

Và ne wollef heit e schoop allieën mar de wol ...

(Van een wolf heeft een schaap alleen maar de wol…)

mà wàd ich noo vertél, dàd és mar brol ...

(maar wat ik nu vertel, dat is maar brol…)

Ge moet wieëte: an deis kànte,

(U moet weten: in deze streken,)

in de middelieëfsen têêd,

(in de middeleeuwen,

wéëre wolbedrêêven èn laakemaakers

(waren wolwevers en lakenmakers)

tààmelèk fél versprêêd ...

(tamelijk verspreid…..)

Doë moete dêê bisjkes oech doewn an pààze

(Daar moeten deze beestjes u aan doen denken)

Schoope koennen och wél blèète,

(Schapen kunnen ook wel blaten,)

mà de spotnààm "Tinse Kwèèker"

(maar de spotnaam “Tiense Kwaker”)

komt vàn 'n hiël ànder bieëst èn

(komt van een heel ander dier en)

heit te màake bé den Hêêlegen Gieëst!     

(te maken met de Heilige Geest!)

Was't in Ten Poewl of in Sint Germàànus?  

(was het in Ten Poel of Sint-Germanus?)

't makt nid aat wa doë vàn oan és

(het maakt niet uit, wat daar van aan is)

In îeder gevàl, bé 't Sinksefieëst loste z'heun daaf

(In ieder geval, bij het feest van Pinksteren lieten zijn een druif vrij)

- simboul vàn den Hêêlegen Gieëst –

(symbool van de Heilige Geest)

Uiver de kop và menieër pestoeër

            (over het hoofd van mijnheer pastoor)

vàn oep 't daksoal tot in het koeër ...

            (van op het doksaal tot in het koor…)

Ma soems gebuire ter keriuize dinge:

            (maar soms gebeuren er curieuze dingen:)

dà joër koste ze gi daîfke vinge ...

            (dat jaar konden zij geen duif vinden…)

De k'aster zén vràà zei: pakt 'n èng

            (De vrouw van de koster zegde: neem een eend)

in den hof thaas néffe, bé ons tèng.

            (in de tuin naast thuis bij onze tante.)

Het bisjke wédden ingeschaakeld

            (Het beestje werd ingeschakeld)

èn 't hei mich ewa àfgekaakeld!

            ( en het heeft wat af gekakeld)

In den "Etoile de Belge" vàn 1880

            (In de “Etoile de Belge” van 1880)

léës ich dàn nog - O God Allemachtig –

            (lees ik dan ook nog  - o God Almachtig -

dàt de k'aster zén vràà het hàà gevoenge –

            (dat de vrouw van de koster het had gevonden)

het simboul vàn de vujrige toenge.

            (het symbool van de vurige tongen)

Ze staak katoewnplaas in de fik

            (Zij stak katoenpluis in brand)

èn smeit dà no beneie zonder éllentrik ...

            (en smeet dat naar beneden zonder elektriciteit…)

èn mieënige vwàlle vàn ne kommujnekànt,

            (hierdoor vloog de voile)

vloug zoeë fieëstelèk in brànd.

            (van menig communicant in brand)

En bé dà sout simboule

            (En met dit soort symbolen)

hèmme ze dus mar oepg'houve.

            (hebben ze dus maar opgehouden)

Wit gélle het noo, 'zieëveréërs èn zèèkers',

            (Weten jullie het nu, zeveraars en zeikers)

Tîenenéërs zén: 'Tinse Kwèèkers!!!!'

            (Tienenaars zijn “Tins Kwèèkers!!!!)

Twee machtsblokken begonnen zich af te tekenen. In het Zuiden volgde de jongere broer van Filips IV, de kardinaal-infant Ferdinand (foto links), zijn oude tante Isabella op als landvoogd. Ondertussen werd in het Noorden toenadering gezocht tot Frankrijk als nieuwe bondgenoot tegen de Spaanse monarchie. Het verdrag tussen Frankrijk en de Verenigde Provinciën resulteerde uiteindelijk in de invasie van de Zuidelijke Nederlanden. Vanuit de ontmoetingsplaats nabij Maastricht zette het 60.000 man sterke geallieerde leger de veldtocht in. De troepen van de kardinaal-infant verschansten zich achtereenvolgens achter de Gete en de Dijle, om zich vervolgens op de hoofdstad Brussel terug te plooien.

Op 7 en 8 juni werd het Frans-Hollandse leger met de prins van Oranje aan het hoofd in de onmiddellijke omgeving van Tienen gesignaleerd. Frederik-Hendrik, die van Franse zijde werd bijgestaan door de maarschalken de Châtillon en de Brézé, vestigde zijn hoofdkwartier in de abdij van Opheylissem van waaruit hij de militaire acties tegen de stad leidde. Op zaterdag 9 juni werd Tienen zonder veel weerstand ingenomen. De inwoners werden gemolesteerd en gevangen genomen. De stad werd totaal leeggeplunderd en uiteindelijk op 10 juni in brand gestoken. De ravage die de Frans-Staatse troepen achterlieten, was nefast en het zou decennia duren alvorens de stad zich wist te herstellen. Bovendien had Tienen in de daarop volgende jaren herhaaldelijk af te rekenen met militaire raids vanuit Maastricht. In 1636, 1641 en 1646 werd de stad telkens opnieuw ingenomen en gebrandschat. Tot overmaat van ramp brak ook nog de pest uit. Voor het Frans-Hollandse leger zou dit débacle eveneens verregaande gevolgen hebben. Tijdens de brand ging immers het grootste deel van de in Tienen verzamelde graanvoorraden in vlammen op. Hierdoor verloor het invasieleger de mogelijkheid om aan proviand te raken en werd de verdere opmars ernstig in het gedrang gebracht. Noodgedwongen moesten de Frans-Hollandse troepen het beleg van Leuven staken. Zo keerde het tij ten gunste van het leger der Spaanse Nederlanden.

De wisselende successen en de complete oorlogsmoeheid resulteerden uiteindelijk in een vredesovereenkomst. Spanje en de Verenigde Provinciën stelden op 30 januari 1648 te Munster een einde aan een conflict dat tachtig jaar geduurd had.

In de twintiger jaren van de 17de eeuw deden zich echter een aantal politieke verschuivingen voor die een belangrijke weerslag zouden hebben op het verdere verloop van de geschiedenis der Nederlanden. Ook in Tienen waren de gevolgen niet te overzien.

Onder Filips IV (1621-1665) (foto links) in Spanje en Lodewijk XIII in Frankrijk, kreeg het vorstelijk absolutisme  vaste vorm. Beide vorsten consolideerden hun machtspositie steeds nadrukkelijker binnen de internationale krachtlijnen. Deze politieke ontwikkeling zou verstrekkende gevolgen hebben voor de rest van Europa.

Na de kinderloze dood van aartshertog Albrecht in 1621 keerden de Zuidelijke Nederlanden naar de Spaanse monarchie terug. In het Noorden volgde Frederik-Hendrik in 1625 zijn oudere broer Maurits op. Aanvankelijk werden er in beide kampen pogingen ondernomen tot een verlenging van het bestand. De onderhandelingen zouden echter op niets uitlopen. Met het mislukken van deze besprekingen werd in 1633 de laatste fase van de Tachtigjarige Oorlog ingezet.

Omdat Maximiliaan sinds de dood van zijn eigen vader, Frederik III, te zeer begaan was met het Duitse Rijk en de keizerskroon, liet hij zich in de Nederlanden bijstaan door een landvoogd. Tot in 1515 werd de voogdij waargenomen door Karels tante, Margaretha van Oostenrijk.

Gedurende deze periode kreeg het sterk gecentraliseerde Habsburgse wereldrijk vorm. Toch probeerden plaatselijke heren van de herhaalde machtsverschuivingen gebruik te maken om tegen het centrale gezag te revolteren. In september 1507 had Tienen zwaar te lijden onder de opstand van Gelderland. Dit voorval lag aan de basis van het plan om een beter verdedigbare omheining aan te leggen. Na zijn meerderjarigverklaring nam de vijftienjarige Karel (1515-1555) het bewind over de Nederlanden op zich. In 1516 werd hij als Karel I tot koning van Spanje en zijn aanhorigheden gekroond. Hierbij hoorden ook de nieuw verworven overzeese koloniën. Na de dood van zijn grootvader, Maximiliaan van Oostenrijk, stelde hij zich in 1519 kandidaat voor de Duitse troon en het keizersschap. Zijn grootste rivaal, de Franse koning Frans I, wist hij handig buiten spel te zetten. Hierdoor werden de kiemen gelegd voor een eeuwenlange vete met verstrekkende gevolgen voor de toekomst. In 1520 werd hij als Karel V tot keizer gekroond. Tienen zou in de daaropvolgende decennia trouw haar vorst bijstaan in zijn oorlogen tegen de Franse aartsvijand.

Margaretha van Oostenrijk, die na het vertrek van Karel naar Spanje in 1517, de belangen van de Nederlanden opnieuw behartigde, probeerde een vredespolitiek te voeren. Via enkele verdragen wist zij de prins-bisschop van Luik aan haar zijde wist te scharen wat resulteerde in een tijdelijke adempauze voor de inwoners van de grensstad Tienen. Tot een wapenstilstand met Gelderland kwam het echter niet. Bij het overlijden van de landvoogdes in 1530 hadden de stellingen van Luther in de Nederlanden algemene ingang verworven. Daarnaast groeide de ontevredenheid betreffende het binnenlandse en buitenlandse beleid van de keizer. Verregaande financiële inspanningen voor de aanhoudende oorlogen, een doorgedreven centralisatiepolitiek en een strakke houding tegenover de reformatie vormden een prima voedingsbodem voor de daaropvolgende malaise.

http://www.youtube.com/watch?v=XCvi2klDnzs&feature=related

Alva werd als landvoogd opgevolgd door Luis de Requenses. Toen Requenses in 1576 vroegtijdig om het leven kwam, werd de Raad van State het hoogste bestuursorgaan. Om de rebellen tot de orde te roepen, brachten zij een stratenleger op de been dat totaal niet opgewassen bleek tegen de Spaanse muiters. In een eerste confrontatie moest dit leger dan ook het onderspit delven. Deze veldslag vond plaats te Roosbeek op 14 september 1576. Uiteindelijk werd de Staten-Generaal samengeroepen en werd op 8 november een tijdelijke wapenstilstand ondertekend. De Pacificatie van Gent vormde een eerste poging om tot een vergelijk te komen tussen de oorlogvoerende partijen. De nieuwe landvoogd, Juan van Oostenrijk, bleef zich echter verzetten tegen het calvinistische overwicht in de noordelijke provincies. Hierdoor bleven de strubbelingen aanhouden. In 1581 zwoeren de opstandige Staten-Generaal Filips II formeel af. De nieuwe landvoogd Farnese zou door zijn uitstekende kwaliteiten als krijgsman en als diplomaat een groot deel van het Zuiden voor de Spaanse zaak weten terug te winnen, terwijl het Noorden de strijd verder zette.

Na de dood van Filips II  ging het bestuur van de Nederlanden over in handen van de aartshertogen Albrecht en Isabella (1598-1621) (foto links). Door de Akte van Afstand verkreeg het Zuiden een beperkte vorm van autonomie. Alleen indien het aartshertogelijke paar niet voor nakomelingschap zorgde, zouden de Nederlanden naar Spanje terugkeren.Toen in 1609 het Twaalfjarig Bestand tot stand kwam, betekende dit voor de geteisterde gewesten een adempauze.

In 1566 brak in Hondschoote de beeldenstorm uit die zich snel over de Nederlanden verspreidde. Het jaar daarop werd Margaretha vervangen door de hertog van Alva en werd de Raad van Beroerte ingesteld.

De turbulente gebeurtenissen kenden hun weerslag in Tienen. In 1568 viel Willem van Oranje (foto links) met een leger opstandelingen de Nederlanden binnen. Deze datum wordt algemeen beschouwd als de aanzet van de Tachtigjarige Oorlog. In oktober van dat jaar rukte hij naar Tienen op. In een eerste poging om de stad te veroveren, werd hij teruggeslagen door de Tienenaars die bijgestaan werden door een Spaans garnizoen. In 1572 slaagde hij er via een list toch in om de stad in te nemen. In december van datzelfde jaar was Tienen echter opnieuw in Spaanse handen. Dit scenario zou zich, zwaar tot ongenoegen van de plaatselijke bevolking, in de loop van de 16de eeuw meermaals herhalen.  Meestal ging de inname van de stad immers gepaard met baldadigheden, plundering en brandstichting. Hongersnood ten gevolge van een mislukte graanoogst en epidemieën veroorzaakt door chronische ondervoeding kwamen de ellende nog versterken. Tienen bevond zich op het einde van de eeuw in een diep dal. Troepen van beide kampen lieten de streek totaal ontredderd achter. Vele inwoners emigreerden dan ook naar veiliger oorden. Niet alleen reguliere troepen maar ook losgeslagen muitende legerbenden overrompelden de stad en haar omgeving. In 1604 zou hertog Frederik van den Bergh met troepen uit Diest de stad ter hulp snellen. Als ervaren veldheer besloot hij alleen de vierde, verkleinde omheining te verdedigen. Zo slaagde hij erin om de muiters buiten te houden.