5. Tiense Suikerraffinaderij - Het herstel

De meeste van deze postkaarten handelen over het vliegveld van Goetsenhoven.

Ten zuiden van het centrum van Tienen ligt de deelgemeente Goetsenhoven waar jarenlang de opleidingsschool voor legerpiloten gelegen was.

Alle Belgische legerpiloten, waaronder ook Pins Filip van België, hebben hier hun eerste "vleugels" gekregen totdat de kazerne gesloten werd in 2000 en de opleidingen verhuist zijn naar Beauvechain.

De piloten in spe leerden hier vliegen met hun eerste vliegtuigje, de tweezitter Marcetti.(foto links)

In bijlage een "wmv" bestand (Windows Media Player) van de oude postkaarten en met muzikale begeleiding van "De Tiense Straatmuzikanten" . Zij zingen het lied dat  "Ich verlouws mén hèt" (Ik verloor mijn hart) als titel heeft.

Tijdens de eerste wereldoorlog, terwijl het Belgische leger zich achter de IJzer heeft teruggetrokken, bevindt de rest van het land zich in bezet gebied. Voor de Tiense Suikerraffinaderij beginnen vier jaren van zorgen en leed. Enkele weken na de gebeurtenissen van augustus 1914 begint de onderneming zich opnieuw te organiseren. 

Ze slaagt er min of meer in de transportproblemen met de spoorweg op te lossen en voor de bevoorrading van steden zoals Antwerpen,  Gent en Charleroi koopt ze meer dan 100 paarden.  Tegen het eind van 1915 telt het land 588.000 werklozen. De moeilijkheden stapelen zich op.  De “Zückerverteilungstelle”, een organisme dat door de bezetter in het leven werd geroepen, bepaalt de prijzen van de suikerbieten en deze van de afgewerkte producten.

Bovendien beheert het eigenmachtig de verdeling van de geproduceerde suikers. Maar ook de bevoorrading stelt meer en meer problemen. De suikerbietproductie daalt en de prijzen gaan in scherp stijgende lijn. De bezetter verhoogt voortdurend zijn toezicht en zijn eisen. 

Toch tracht de Tiense Suikerraffinaderij haar sociale verantwoordelijkheden te nemen: zij organiseert onder meer voedsel- en kolenverdelingen en stelt een systeem van gezinssteun in. Ondanks al die moeilijkheden blijft de onderneming tot op het einde van de oorlog produceren en behoudt ze een gedeelte van haar troeven. Iets waar,  helaas, maar bitter weinig Belgische bedrijven in geslaagd zijn.

Paul (foto uiterst links) en Franz (foto links) Wittouck zijn de eigenaars van de suikerfabriek te Wanze. In 1894 kopen ze de Tiense Suikerraffinaderij van Vinckenbosch en Cie en maken er een naamloze vennootschap van. Deze nieuwe impuls, die duidelijk in de statuten wordt vastgelegd, roept onmiddellijk een zeer hevige concurrentie vanwege de andere Belgische fabrikanten in het leven.  Maar de Tiense Suikerraffinaderij zal zich toch geleidelijk kunnen opdringen. De ontwikkeling van de Tiense Suikerraffinaderij verloopt in verschillende fasen, tot het uitbreken van de eerste wereldoorlog. In 1902 wordt het Steffen procédé van verschrompeling van het snijdsel en de Adant turbine voor de fabricatie van de harde klontjes ingevoerd. In 1908 worden de kookapparaten geperfectioneerd om de kwaliteit van de suikerbroden (foto in bijlage), die voor de uitvoer bestemd zijn, te verbeteren. 

Twee jaar later besluit de Tiense Suikerraffinaderij te vergroten en de raffinaderij van de suikerbroden met nieuw materieel uit te rusten. Op die manier kan de export nog uitgebreid worden. De resultaten zijn dit dynamisme waard:  de productie van de geraffineerde suiker stijgt van 7.000 ton in 1894 tot 62.000 ton in 1913! Wat de uitvoer betreft, op dat punt is de groei nog opvallender. Het jaar 1894 mag beslist als een keerpunt beschouwd worden! 

In diezelfde periode bespaart de Tiense Suikerraffinaderij zich geen enkele moeite om haar invloed zowel in België als in het buitenland te vergroten. Ze koopt de Suikerfabriek en Raffinaderij Gebroeders Vanden Bossche en Janssens en verwerft aandelen in de suikerfabrieken van Landen, Les Waleffes, Heylissem, Visé, Houppertingen... 

Ze helpt tevens bij de oprichting van suikerraffinaderijen in Italië, Roemenië en Bulgarije. En tenslotte, enkele maanden voor de eerste wereldoorlog uitbreekt, haalt ze de reeds bestaande banden met de Centrale Suikerfabrieken van Wanze nauwer toe door een grotere integratie van de directie van beide fabrieken te aanvaarden.

De oprichting van de firma Vinckenbosch en Cie in 1862 valt samen met een reeks gunstige omstandigheden. Op nationaal vlak opteert de overheid voor de vrije uitwisseling, wat de burgerij ertoe aanzet in de industrie te investeren. In de landbouw wordt een enorme vooruitgang geboekt met nieuwe machines die betere prestaties leveren, het gebruik van chemische meststoffen, de ontwikkeling van de communicatiemiddelen... 

Vanaf 1880 gaat deze evolutie steeds maar sneller. Op de Belgische markt verschijnen bovendien grote hoeveelheden Amerikaans graan. Daardoor gaan de landbouwers zich op andere culturen toeleggen. De hectaren die met suikerbieten bezaaid worden zijn in 20 jaar tijd praktisch verdubbeld. In dit buitengewoon gunstig klimaat neemt de familie Vinckenbosch een ingrijpende beslissing: ze voegen aan hun suikerfabriek een raffinaderij toe die het hele jaar door in werking blijft. 

Hiermee wordt de grondslag van het huidige Tiense suikercomplex gelegd. In de loop van de volgende jaren moeten de beheerders van de onderneming het grootste deel van hun tijd besteden aan de perfectionering van de productietechnieken.  Op dat punt heeft ons land heel wat vertraging in vergelijking met het buitenland. 

Zo wordt de extractie van het sap door diffusie – een procédé dat in 1868 werd uitgevonden - pas in 1880 te Tienen ingevoerd. Dankzij de initiatieven van een stel dynamische ingenieurs is het bedrijf snel in staat zijn technische achterstand in te lopen en weldra worden er tot 1.000 ton suikerbieten per dag verwerkt. Tegen het einde van de eeuw is de fabriek van Vinckenbosch een onderneming van middelgroot formaat geworden. (foto links)

De geschiedenis van de Tiense Suikerraffinaderij begint in 1836 wanneer twee bouwvergunningen voor suikerfabrieken bij het stadsbestuur van Tienen worden aangevraagd.  Ze zijn afkomstig van Joseph Vandenberghe de Binckom en van Pierre Van den Bossche, die respectievelijk een fabriek en een “suikerbieterij” openen. Vandenberghe de Binckom kunnen we beschouwen als een van de stichters van onze nationale suikerindustrie. De talloze materiële en technische problemen waarmee zijn onderneming gedurende twintig jaar te kampen heeft, zijn niet tegen zijn doorzettingsvermogen opgewassen.

Eerst en vooral moet hij het wantrouwen van de boeren uit de streek overwinnen. Zij remmen inderdaad de bevoorrading van suikerbieten af. Bovendien is de productiemethode langdurig en moeilijk. Er moeten voortdurend vernieuwingen aangebracht worden en de resultaten zijn weinig aanmoedigend: nauwelijks 10 zakken ruwe suiker per dag. Maar Vandenberghe houdt voet bij stuk. Tot hij, in 1855, voor het bedrag van 125.000 F, zijn suikerfabriek aan Henri Vinckenbosch (foto links) verkoopt.

Nog een reeks oude postkaarten hoe Tienen eruit zag midden vorige eeuw.

Als begeleiding zingen "De Tiense Straatmuzikanten "Mè vowader és nen Tienenejer"
(Mijn vaders was een Tienenaar)

Onder keizer Napoleon werden in ons land de eerste bietsuikerfabrieken gebouwd. Maar het duurde nog tot 1848 vóór de bietsuiker echt doorbrak. In dat jaar werd namelijk de slavernij afgeschaft . De suikerrietplantages verloren op slag hun gratis arbeidskrachten en de prijs van de rietsuiker schoot pijlsnel de hoogte in. Hierdoor werd de bietsuikerproductie meteen zeer rendabel.

Sinds die tijd volgden de technische verbeteringen in de productie elkaar in hoog tempo op. De productie-eenheden werden steeds groter en de bietenteelt leverde steeds meer en betere grondstoffen op. In onze landen is de bietsuiker sindsdien de zoete smaakmaker gebleven.

De Franse revolutie en de veldslagen van Napoleon Bonaparte waren niet bevorderlijk voor de handel in Europa. Tijdens de Continentale Blokkade onder Napoleon, in 1806, viel de Europese handel in rietsuiker helemaal stil. Vooral de Fransen vonden dat niet prettig. Het was dus tijd voor een alternatief.
In 1747, was Andreas Margraff, een Duitse chemicus, er al in geslaagd suiker te produceren uit bietensap. Veertig jaar later ging zijn leerling, Karl Achard, nog een stap verder. Hij verbeterde de bietencultuur en zette in 1802 een eerste experimentele suikerfabriek op. De resultaten waren uitstekend en weldra verrezen in Duitsland de eerste echte fabrieken voor de verwerking van suikerbieten.

De Fransen namen het procédé al gauw over en het gemor in Parijs verstomde. Keizer Napoleon haalde opgelucht adem en gaf de landbouwers in zijn rijk het bevel ettelijke duizenden hectaren landbouwgrond voor suikerbietenteelt aan te wenden. Maar toen keerde de rietsuiker terug…

Na zijn ontdekking van Amerika maakte Christoffel Columbus verscheidene reizen heen en weer tussen Spanje en de Nieuwe Wereld. Omdat hij op zijn Caraïbische eilanden graag ook beschikking had over suiker, introduceerde hij al tijdens zijn tweede reis het suikerriet op San Domingo. Dat was het begin van een bloeiende suikerrietteelt in alle Spaanse, Portugese, Engelse en Franse kolonies in Noord- en Zuid-Amerika.

Tegelijk startten de Nederlandse kolonisten een intensieve suikerrietteelt op Indonesië en diverse eilanden in de Stille Oceaan. De wereldreis van het suiker eindigde met de introductie van het suikerriet op de Filippijnen, Hawaï en in Oceanië.

Tot in het begin van de 19de eeuw probeerden alle Europese landen aan de binnenlandse vraag naar suiker te voldoen met de opbrengst uit hun koloniën. En dankzij de vlotte aanvoer werd suiker een alledaagse lekkernij. Maar toen wierp Napoleon Bonaparte zijn schaduw over Europa…

In de middeleeuwen was suiker een belangrijke koopwaar. Eerst zorgde Venetië voor de bevoorrading vanuit landen in het Nabije Oosten en Oost-Indië. Zo groeide deze stad uit tot het Europese centrum van de suikerhandel én bereiding. Maar tegen het einde van de middeleeuwen was Lissabon al tot de nieuwe suikerhoofdstad van Europa uitgegroeid. 

In Noord-Europa was Brugge lange tijd de aanvoerhaven van de suiker, maar toen het Zwin verzandde, nam Antwerpen die rol over. Tijdens de godsdienstoorlogen verhuisde de suikerhandel en productie dan weer naar Amsterdam. De handel in deze stad ondervond echter veel hinder van de maritieme conflicten tussen de Nederlanders en de Engelsen, waardoor Amsterdam zijn overwicht snel verloor. Maar de suiker zelf stond toen op het punt de wereld te veroveren…

Nog een reeks oude postkaarten van Tienen zoals de stad er aan het begin van de 20ste eeuw uitzag.

Rond 1900 kwam de fotografie meer en meer bereikbaar voor de gewone sterveling.
Het was de gewoonte rond de eeuwwisseling om verschillende stadsgezichten te fotograferen en van deze foto's  postkaarten te maken. Deze postkaarten konden aan de toeristen verkocht worden om een berichtje naar het thuisfront te sturen.

Nu vormen deze oude postkaarten voor ons een schat aan informatie.
Ze brengen heel wat gebouwen en stadsgezichten die nu ofwel verdwenen of wel zwaar gerenoveerd zijn opnieuw tot leven .

In bijlage een "wmv" bestand met enkele postkaarten met een begeleidend een muziekje van "De Tiense Straatmuzikanten. Om dit audio bestand te kunnen bekijken en te beluisteren dienen jullie wel "Windows Media Player" of een gelijkaardig programma op de PC geïnstalleerd hebben staan.

In de 7de eeuw veroverden de Arabieren Perzië en viel de hele suikerrietteelt en suikerhandel in hun handen. Zij exporteerden meteen het suikerriet naar Egypte, Rhodos, Noord-Afrika, Zuid-Spanje en Cyprus.

Arabische zoetekauwen ontdekten al gauw hoe zij de suikerstroop konden zuiveren. Zo ontstond een donkerbruin, kleverig product dat zij Khurat al Milh noemden. Deze naam leeft nog voort in ons woord ‘karamel’.

Maar daar bleef het niet bij. De Egyptenaren gingen nog een stapje verder en gebruikten kalk om de suikerstroop te zuiveren. Zo bleef suiker eeuwenlang een strikt Arabische specialiteit, tot de kruisvaarders arriveerden… Via die middeleeuwse vechtjassen belandde de suiker ook in Europa, waar het aanvankelijk enkel bij de apotheker werd verkocht tegen duizelingwekkend hoge prijzen.

Europeanen bedachten allerlei koosnaampjes voor de verschillende suikervariëteiten. Zij hadden het over suiker in brood, suiker in steen, rotssuiker, sucre caffetin, casson, muskarraatsuiker, kandij, suiker uit Barbarije, Madeirasuiker en Crac uit Montréal. En de kooplui? Die sloegen munt uit al dat zoets.

De termen ‘Suiker in brood’ of ‘suiker in steen’ verwijzen allebei naar geraffineerde suiker die in kegelvorm is gegoten en heel sterk lijkt op wat suikerproducenten vandaag nog steeds ‘suikerbrood’ noemen. Een suikerbrood heeft traditioneel een afgeronde top en is veelal ongeveer een halve meter hoog. Het suikerbrood van suikerproducenten is dus niet te verwarren met een uit suiker, eieren en bloem gebakken brood.

Caffetin-suiker ontleende zijn naam aan de Genuese kolonie Caffa. Deze suiker werd in palmbladen gewikkeld die in het Arabisch ‘Caffa’ worden genoemd.

Sucre casson is een broze, makkelijk te verpulveren suiker. Wanneer deze suiker helemaal is verpulverd, spreken wij van crac, de voorloper van de moderne poedersuiker.

Muskaraatsuiker is suiker die met muskus is geparfumeerd. De naam is van Arabische oorsprong.

 Kandijsuiker is samengesteld uit grotere kristallen dan gewone witte suiker. Op het einde van de 15de eeuw moest een goede apotheker minstens vijf soorten kandij in voorraad hebben: gewone kandij en kandij geparfumeerd met rozen, viooltjes, citroen of aalbessen.

Suiker uit Barbarije werd uit Marokko en Tunesië naar Brugge aangevoerd.

Madeirasuiker kwam uit Portugal

Crac uit Montréal werd in een Syrische stad aan de Dode Zee bereid.

Omstreeks 510 vóór Christus vielen de Perzen India binnen. Zij leerden er de Indische sarkara kennen en besloten meteen zelf suikerriet te gaan verbouwen aan de oostkust van de Middellandse Zee. Dat werd een enorm succes. Alle volkeren in het Midden-Oosten raakten meteen verlekkerd op de Perzische suiker. De Perzen, die altijd al een neus voor zaken hadden, monopoliseerden onmiddellijk de suikerrietteelt en eigenden zich het alleenrecht toe op de suikerhandel.

Maar op de schepen en karavanen die de suiker tot bij de kopers brachten, werd ook al eens een suikerrietplant meegesmokkeld. En weldra werd de suikerstengel verbouwd van de Indus vallei tot de Zwarte Zee en van de Perzische Golf tot aan de grenzen van de Sahara.

Omstreeks het jaar 600 slaagden de Perzen erin de suiker kristallisatie aanzienlijk te verbeteren. Zij goten de vloeibare massa in kegelvormige dozen en zo ontstond het zogeheten suikerbrood. De Perzen noemden het Tabarseth. Dat gaf hen weer een voorsprong op de concurrentie. Maar niet voor lang…

Mensen onderscheiden slechts vier basis smaken: zoet, zuur, zout en bitter. Maar wij worden allemaal geboren met een uitgesproken voorkeur voor wat zoet is. Logisch dus dat onze voorouders in de prehistorie al gingen experimenteren met zoete planten en vruchten. Toen zij de honing ontdekten, konden zij hun geluk niet op. Ook al ging de oogst vaak gepaard met venijnige bijensteken.

Bij de oude Grieken werd honing het basisingrediënt voor zoete gerechten en dranken Het was wellicht onder invloed van de licht alcoholische hydromel dat de dichters uit de oudheid de honing bezongen als ‘goddelijke dauw’ of ‘straling der sterren’.

Honing had echter één groot nadeel: het was een schaars product. Bijgevolg was het ook duur. Een halve liter honing kostte in het oude Athene even veel als een schaap. Het lag dus voor de hand dat de mens op zoek zou gaan naar een alternatief. Dat werd sarkara…

"De Tiense Straatmuzikanten" bezingen de eerste heftige jaren van een liefdevol leven.

De titel van hun lied is "De scheur van noenkel Fille" ( De schuur van oom Theophile)

Zo wordt de inhoud van deze blog wat lichter verteerbaar.

Tienen heeft meer dan 100 jaar een onafgebroken liberaal bewind gekend. De stad werd meer dan een eeuw beheerd en bestuurd door de suikerbaronnen van de suikerfabriek.

Tot in het midden van de twintigste eeuw was de liberale partij oppermachtig in Tienen. Van enige oppositie was er toen nauwelijks sprake. De suikerfabriek gaf en nam. In ruil voor loyaliteit  zorgde de fabriek niet alleen voor zijn personeel, doch ook familie en kennissen genoten van de gunsten van de fabriek indien men zich achter de visie van de suikerbaronnen  schaarde.

De fabriek had reeds voor de tweede oorlog eigen vakantiehuizen aan zee waar haar loyaal personeel en hun familie naar toe konden. De suikerfabriek zorgde voor ontspanning en cultuur vooral dan in de zaal “Het Patronaat” in de Beaudiunstraat (=straat die het stadscentrum met de suikerfabriek verbind en vroeger de Lange straat genoemd werd).

De invloed van de fabriek op de bevolking was tin die dagen enorm. In cafés van de andere (socialistische of katholieke strekking) gezien worden stond gelijk met een doodzonde en zette direct heel wat voorrechten op de helling.

In de jaren zestig werd de bevolking mondiger en verloor de fabriek geleidelijk aan haar invloed op stad en haar bevolking. Het stadsbestuur veranderde van een liberaal gingen we naar een socialistisch bewind. En dit tot op de dag van vandaag, met slecht één kort liberaal intermezzo rond de millenniumwisseling.

Momenteel is de suikerfabriek een bedrijf zoals een ander en heeft nog erg weinig invloed op het stadsbestuur en op de Tienenaars.

In bijlage een "pdf" met de leden van het huidig Schepencollege met telkens hun naam, hun strekking en hun bevoegdheden.

Net zoals de meeste stedelijke kernen kende Tienen in de periode 1981 – 1991 een  achteruitgang in de bevolking  Deze terugloop van de bevolking deed zich echter ook voor in de onmiddellijke omgeving van Tienen (Hageland en Haspengouw).

De gemeenten ten zuiden en ten oosten van Leuven kenden in die periode wel een omvangrijke bevolkingsaangroei.
Deze suburbanisatiegolf zette zich verder in de periode 1992 – 1997 en dit vooral  in oostelijke richting en in de richting van Waals-Brabant .

Sinds 2000 kenden de meeste stedelijke kernen een lichte aangroei van de bevolking, een tendens die zich echter merkelijk minder voordeed in Tienen. Tienen kende een lichte stijging van de  bevolking toch minder dan in de andere centrumsteden van de regio.
Dit fenomeen kan tekenend zijn voor het (vooralsnog) ontbreken van een betekenisvolle centrumfunctie van Tienen voor de omliggende regio.

Tienen kampt met een snel verouderende bevolking zoals blijkt uit de bevolkingspiramide in bijlage. De basis (0 - 15 jaar) van de piramide (zie eerste bijlage) wordt wel erg smal en zal naar de toekomst toe problematisch kunnen worden.

Ook vandaag weer brengen "De Tiense Straatmuzikanten" wat leute op de blog.

Zij zingen een liedje over hoe mooi het toch wel leven is.

De titel  van hun lied in het Tiense dialect  is "'T leëve es zoeë schoeën" op de muziek van de bekende Italiaanse film "La vita è bella"

Nog even in de marge het verhaal van de film "la vita è bella"

Toscane, 1939. De joodse Italiaan Guido Benigni is een grenzeloze optimist met grote dromen. Op zoek naar liefde en fortuin sluit hij zijn ogen voor het groeiende fascisme en anti-semitisme in zijn land. Vijf jaar later wordt Guido met zijn vrouw Dora en hun zoontje gedeporteerd naar een concentratiekamp. Om de gruwelen draaglijk te maken, hangt Guido de clown uit. Hij maakt zijn zoontje wijs dat het kampleven een ingenieus spel voor volwassenen is, waarmee punten te verdienen zijn. Vooral je goed verstoppen levert veel punten op.

Deze absurde, groteske benadering van de Holocaust is de kracht van La vita è bella. Het zoontje gelooft de leugens van zijn vader, maar de toeschouwer weet wel beter. De wreedheden komen zodoende extra pijnlijk aan het licht. Tegelijkertijd toont Benigni dat het leven ook mooi en ontroerend kan zijn

http://www.youtube.com/watch?v=w_CGSeOMa9g