9. Tiense Suikerraffinaderij - Het verdrag van Rome

Voor diegenen die na al mijn verhaaltjes nog steeds niet zouden weten waar Tienen juist gelegen is hier nog een wmv bestandje (Windows Media Player) met de juiste ligging.

Van 1940 tot 1945 hadden de suikerfabrieken en de raffinaderijen onophoudelijk gedraaid om het land te bevoorraden. Nu, na de oorlogsjaren, beschikt onze suikerindustrie nog slechts over oude en vervallen uitrustingen. In 1945 reeds neemt de Tiense Suikerraffinaderij opnieuw contact op met haar wetenschappelijke en technische correspondenten. Ze stuurt ook haar eigen experts uit voor informatieopdrachten over de hele wereld. Het resultaat is een rationalisatieprogramma waarvan de eerste uitwerkingen in 1946-47 merkbaar zijn. In 1949 bedraagt de nationale productie van witte suiker voor het eerst meer dan 300.000 ton. Het jaar daarop wordt meteen al de 399.000 ton gehaald.

De oogst is overvloedig en de Tiense Suikerraffinaderij ziet zich verplicht, ten koste van zware investeringen, het vermogen van haar installaties en haar opslagcapaciteiten te verhogen. Maar er bestaat geen evenwicht tussen de productie en het verbruik van suiker. Daardoor verkeert de wereldmarkt in een haast permanente crisissituatie. Dat is de reden waarom vertegenwoordigers van de meeste suiker producerende landen elkaar in juli-augustus 1953 te Londen ontmoeten en de vorige akkoorden aanvullen. Deze akkoorden worden in 1956 verlengd, maar krijgen het hard te verduren als de Suez kwestie uitbarst. Gelukkig zal de Gemeenschappelijke Markt nieuwe horizonten voor onze suikerindustrie openen.

De vier jaren van de nazi-bezetting brengen het land weer zijn aandeel van opofferingen en lijden. Toch is het duidelijk dat de suikerindustrie, zonder de uiterst positieve actie van de suikerconfederatie, voor onoplosbare problemen zou staan. In voortdurende samenwerking met het Ministerie van Landbouw en Ravitaillering en het Commissariaat van Prijzen en Salarissen zorgt de confederatie van bij het begin tot op het einde van de oorlog voor een eerlijke en regelmatige verdeling van suiker. Ze komt ook op voor de belangen van de fabrikanten, de suikerbiettelers en de bevolking.  Ondanks een indrukwekkende daling van het productiepeil slaagt de Tiense Suikerraffinaderij erin al haar personeel aan het werk te houden en zelfs mensen aan te werven.

In 1941, als reactie op het verbod de lonen te verhogen,  begint de groep met een systeem van driemaandelijkse voorschotten voor bedienden en arbeiders in functie van de gezinslast. Later, zodra het conflict voorbij is, zullen deze schulden overigens volledig kwijtgescholden worden.  Door haar civiele houding, die ook nog op andere manieren tot uiting komt, krijgt de Tiense Suikerraffinaderij bij verschillende gelegenheden het hard te verduren vanwege de bezetters en de collaborateurs. Vervolgingen, inbeslagnemingen en aanslagen zijn schering en inslag tijdens het jaar 1944. Tot de Amerikanen op 7 september Tienen komen bevrijden. Ondanks de wrede knevelarijen betreurt de Tiense Suikerraffinaderij het niet dat zij haar civiele verantwoordelijkheden is nagekomen. Gebogen, maar niet gebroken, kan zij zich eindelijk naar een rooskleurigere toekomst richten.

Het decennium dat de tweede wereldoorlog voorafgaat begint met de grote, economische crisis die voor ons land rampzalige gevolgen heeft. De Belgische uitvoer, die in 1928 31 miljard frank bedraagt, is in 1932 teruggelopen tot slechts 15 miljard!  In volle branding wordt de Tiense Suikerraffinaderij met andere problemen geconfronteerd. Rusland verwerft het monopolie van de suikerlevering aan Perzië en dat betekent voor onze onderneming een sterke daling van de uitvoer.  In 1931 produceren de industrielanden teveel suiker en de markt wordt steeds maar onstabieler.

Op dat ogenblik wordt, onder voorzitterschap van de afgevaardigde-beheerder van de Tiense Suikerraffinaderij,  een internationale conferentie georganiseerd. Het resultaat hiervan is het eerste, globale suikerakkoord: het Chadbourne plan. Het is voorzien voor vijf jaar, maar wordt in 1934 reeds opgegeven omdat de suikerprijs opnieuw een sterke daling kent. Het is pas in 1937 dat 23 landen te Londen een nieuw akkoord ondertekenen om uit deze hopeloze situatie te geraken. De Tiense Suikerraffinaderij heeft nog meer gelukkige initiatieven. Onder meer de oprichting, in 1932, van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Verbetering van de Suikerbiet (KBIVS). Het instituut heeft een dubbele opdracht: opzoekingen en vulgarisatie. Het is aan zijn werk te danken dat in domeinen als selectie van zaden, keuze van bemesting, bestrijding van parasieten en teelttechnieken een tastbare vooruitgang wordt geboekt. In de voetsporen van dit instituut richten de Belgische suikerfabrikanten in 1938 de Beroepsconfederatie van Suiker en zijn Derivaten op.  Tijdens de tweede wereldoorlog zal dit organisme trouwens een zeer belangrijke, burgerlijke rol spelen.

Op het sociale vlak is de Tiense Suikerraffinaderij bij verschillende gelegenheden de wetgever voor. Onder meer wat het betaalde verlof betreft dat al verschillende jaren in voege is voor de beroemde wet van 8 juli 1936 gestemd wordt. Ook de acht werkuren per dag zijn reeds ingeburgerd op het ogenblik dat ze verplicht gesteld worden.

Vlak na de oorlog moet de Tiense Suikerraffinaderij het hoofd bieden aan een zeer ongunstige situatie. De landbouw is de periode van stilstand nog maar nauwelijks te boven. En de onlusten in Europa hebben de verkopen van rietsuiker bevorderd die zich stevig op de exportmarkten gevestigd heeft. De beheerders van de Tiense Suikerraffinaderij zijn vast van plan de handschoen op te nemen en starten een politiek van overleg. Eén van de gevolgen daarvan is de oprichting, in 1929, van de “Samenwerkende Vereniging van Suikerfabrikanten”.

Tegenover de politiek van bescherming die in andere landen gevoerd wordt, stelt de Tiense Suikerraffinaderij alles in het werk om de productiekosten te drukken. Haar fabricatie organiseert ze wetenschappelijk en ze rationaliseert haar fabrieken. Ze werft ingenieurs aan om nieuwe procédés uit te werken. Een van de resultaten daarvan is de beroemde “T.S. continu diffusor”, die kort daarop ook door talrijke concurrenten wordt overgenomen.

De Belgische buitenlandse handel herstelt zich geleidelijk en de openbare schuld vermindert. In heel West-Europa zien we een industriële concentratie. Op 17 oktober 1928 worden de suikerfabrieken van Wanze, Braives en Les Waleffes in de Groep Tiense Suikerraffinaderij opgenomen.  In 1929 volgen ook de suikerfabrieken van Genappe. De Tiense Suikerraffinaderij speelt nu een overwegende rol in de Belgische suikersector.

De meeste van deze postkaarten handelen over het vliegveld van Goetsenhoven.

Ten zuiden van het centrum van Tienen ligt de deelgemeente Goetsenhoven waar jarenlang de opleidingsschool voor legerpiloten gelegen was.

Alle Belgische legerpiloten, waaronder ook Pins Filip van België, hebben hier hun eerste "vleugels" gekregen totdat de kazerne gesloten werd in 2000 en de opleidingen verhuist zijn naar Beauvechain.

De piloten in spe leerden hier vliegen met hun eerste vliegtuigje, de tweezitter Marcetti.(foto links)

In bijlage een "wmv" bestand (Windows Media Player) van de oude postkaarten en met muzikale begeleiding van "De Tiense Straatmuzikanten" . Zij zingen het lied dat  "Ich verlouws mén hèt" (Ik verloor mijn hart) als titel heeft.

Tijdens de eerste wereldoorlog, terwijl het Belgische leger zich achter de IJzer heeft teruggetrokken, bevindt de rest van het land zich in bezet gebied. Voor de Tiense Suikerraffinaderij beginnen vier jaren van zorgen en leed. Enkele weken na de gebeurtenissen van augustus 1914 begint de onderneming zich opnieuw te organiseren. 

Ze slaagt er min of meer in de transportproblemen met de spoorweg op te lossen en voor de bevoorrading van steden zoals Antwerpen,  Gent en Charleroi koopt ze meer dan 100 paarden.  Tegen het eind van 1915 telt het land 588.000 werklozen. De moeilijkheden stapelen zich op.  De “Zückerverteilungstelle”, een organisme dat door de bezetter in het leven werd geroepen, bepaalt de prijzen van de suikerbieten en deze van de afgewerkte producten.

Bovendien beheert het eigenmachtig de verdeling van de geproduceerde suikers. Maar ook de bevoorrading stelt meer en meer problemen. De suikerbietproductie daalt en de prijzen gaan in scherp stijgende lijn. De bezetter verhoogt voortdurend zijn toezicht en zijn eisen. 

Toch tracht de Tiense Suikerraffinaderij haar sociale verantwoordelijkheden te nemen: zij organiseert onder meer voedsel- en kolenverdelingen en stelt een systeem van gezinssteun in. Ondanks al die moeilijkheden blijft de onderneming tot op het einde van de oorlog produceren en behoudt ze een gedeelte van haar troeven. Iets waar,  helaas, maar bitter weinig Belgische bedrijven in geslaagd zijn.

Paul (foto uiterst links) en Franz (foto links) Wittouck zijn de eigenaars van de suikerfabriek te Wanze. In 1894 kopen ze de Tiense Suikerraffinaderij van Vinckenbosch en Cie en maken er een naamloze vennootschap van. Deze nieuwe impuls, die duidelijk in de statuten wordt vastgelegd, roept onmiddellijk een zeer hevige concurrentie vanwege de andere Belgische fabrikanten in het leven.  Maar de Tiense Suikerraffinaderij zal zich toch geleidelijk kunnen opdringen. De ontwikkeling van de Tiense Suikerraffinaderij verloopt in verschillende fasen, tot het uitbreken van de eerste wereldoorlog. In 1902 wordt het Steffen procédé van verschrompeling van het snijdsel en de Adant turbine voor de fabricatie van de harde klontjes ingevoerd. In 1908 worden de kookapparaten geperfectioneerd om de kwaliteit van de suikerbroden (foto in bijlage), die voor de uitvoer bestemd zijn, te verbeteren. 

Twee jaar later besluit de Tiense Suikerraffinaderij te vergroten en de raffinaderij van de suikerbroden met nieuw materieel uit te rusten. Op die manier kan de export nog uitgebreid worden. De resultaten zijn dit dynamisme waard:  de productie van de geraffineerde suiker stijgt van 7.000 ton in 1894 tot 62.000 ton in 1913! Wat de uitvoer betreft, op dat punt is de groei nog opvallender. Het jaar 1894 mag beslist als een keerpunt beschouwd worden! 

In diezelfde periode bespaart de Tiense Suikerraffinaderij zich geen enkele moeite om haar invloed zowel in België als in het buitenland te vergroten. Ze koopt de Suikerfabriek en Raffinaderij Gebroeders Vanden Bossche en Janssens en verwerft aandelen in de suikerfabrieken van Landen, Les Waleffes, Heylissem, Visé, Houppertingen... 

Ze helpt tevens bij de oprichting van suikerraffinaderijen in Italië, Roemenië en Bulgarije. En tenslotte, enkele maanden voor de eerste wereldoorlog uitbreekt, haalt ze de reeds bestaande banden met de Centrale Suikerfabrieken van Wanze nauwer toe door een grotere integratie van de directie van beide fabrieken te aanvaarden.

De oprichting van de firma Vinckenbosch en Cie in 1862 valt samen met een reeks gunstige omstandigheden. Op nationaal vlak opteert de overheid voor de vrije uitwisseling, wat de burgerij ertoe aanzet in de industrie te investeren. In de landbouw wordt een enorme vooruitgang geboekt met nieuwe machines die betere prestaties leveren, het gebruik van chemische meststoffen, de ontwikkeling van de communicatiemiddelen... 

Vanaf 1880 gaat deze evolutie steeds maar sneller. Op de Belgische markt verschijnen bovendien grote hoeveelheden Amerikaans graan. Daardoor gaan de landbouwers zich op andere culturen toeleggen. De hectaren die met suikerbieten bezaaid worden zijn in 20 jaar tijd praktisch verdubbeld. In dit buitengewoon gunstig klimaat neemt de familie Vinckenbosch een ingrijpende beslissing: ze voegen aan hun suikerfabriek een raffinaderij toe die het hele jaar door in werking blijft. 

Hiermee wordt de grondslag van het huidige Tiense suikercomplex gelegd. In de loop van de volgende jaren moeten de beheerders van de onderneming het grootste deel van hun tijd besteden aan de perfectionering van de productietechnieken.  Op dat punt heeft ons land heel wat vertraging in vergelijking met het buitenland. 

Zo wordt de extractie van het sap door diffusie – een procédé dat in 1868 werd uitgevonden - pas in 1880 te Tienen ingevoerd. Dankzij de initiatieven van een stel dynamische ingenieurs is het bedrijf snel in staat zijn technische achterstand in te lopen en weldra worden er tot 1.000 ton suikerbieten per dag verwerkt. Tegen het einde van de eeuw is de fabriek van Vinckenbosch een onderneming van middelgroot formaat geworden. (foto links)

De geschiedenis van de Tiense Suikerraffinaderij begint in 1836 wanneer twee bouwvergunningen voor suikerfabrieken bij het stadsbestuur van Tienen worden aangevraagd.  Ze zijn afkomstig van Joseph Vandenberghe de Binckom en van Pierre Van den Bossche, die respectievelijk een fabriek en een “suikerbieterij” openen. Vandenberghe de Binckom kunnen we beschouwen als een van de stichters van onze nationale suikerindustrie. De talloze materiële en technische problemen waarmee zijn onderneming gedurende twintig jaar te kampen heeft, zijn niet tegen zijn doorzettingsvermogen opgewassen.

Eerst en vooral moet hij het wantrouwen van de boeren uit de streek overwinnen. Zij remmen inderdaad de bevoorrading van suikerbieten af. Bovendien is de productiemethode langdurig en moeilijk. Er moeten voortdurend vernieuwingen aangebracht worden en de resultaten zijn weinig aanmoedigend: nauwelijks 10 zakken ruwe suiker per dag. Maar Vandenberghe houdt voet bij stuk. Tot hij, in 1855, voor het bedrag van 125.000 F, zijn suikerfabriek aan Henri Vinckenbosch (foto links) verkoopt.

Nog een reeks oude postkaarten hoe Tienen eruit zag midden vorige eeuw.

Als begeleiding zingen "De Tiense Straatmuzikanten "Mè vowader és nen Tienenejer"
(Mijn vaders was een Tienenaar)

Onder keizer Napoleon werden in ons land de eerste bietsuikerfabrieken gebouwd. Maar het duurde nog tot 1848 vóór de bietsuiker echt doorbrak. In dat jaar werd namelijk de slavernij afgeschaft . De suikerrietplantages verloren op slag hun gratis arbeidskrachten en de prijs van de rietsuiker schoot pijlsnel de hoogte in. Hierdoor werd de bietsuikerproductie meteen zeer rendabel.

Sinds die tijd volgden de technische verbeteringen in de productie elkaar in hoog tempo op. De productie-eenheden werden steeds groter en de bietenteelt leverde steeds meer en betere grondstoffen op. In onze landen is de bietsuiker sindsdien de zoete smaakmaker gebleven.

De Franse revolutie en de veldslagen van Napoleon Bonaparte waren niet bevorderlijk voor de handel in Europa. Tijdens de Continentale Blokkade onder Napoleon, in 1806, viel de Europese handel in rietsuiker helemaal stil. Vooral de Fransen vonden dat niet prettig. Het was dus tijd voor een alternatief.
In 1747, was Andreas Margraff, een Duitse chemicus, er al in geslaagd suiker te produceren uit bietensap. Veertig jaar later ging zijn leerling, Karl Achard, nog een stap verder. Hij verbeterde de bietencultuur en zette in 1802 een eerste experimentele suikerfabriek op. De resultaten waren uitstekend en weldra verrezen in Duitsland de eerste echte fabrieken voor de verwerking van suikerbieten.

De Fransen namen het procédé al gauw over en het gemor in Parijs verstomde. Keizer Napoleon haalde opgelucht adem en gaf de landbouwers in zijn rijk het bevel ettelijke duizenden hectaren landbouwgrond voor suikerbietenteelt aan te wenden. Maar toen keerde de rietsuiker terug…

Na zijn ontdekking van Amerika maakte Christoffel Columbus verscheidene reizen heen en weer tussen Spanje en de Nieuwe Wereld. Omdat hij op zijn Caraïbische eilanden graag ook beschikking had over suiker, introduceerde hij al tijdens zijn tweede reis het suikerriet op San Domingo. Dat was het begin van een bloeiende suikerrietteelt in alle Spaanse, Portugese, Engelse en Franse kolonies in Noord- en Zuid-Amerika.

Tegelijk startten de Nederlandse kolonisten een intensieve suikerrietteelt op Indonesië en diverse eilanden in de Stille Oceaan. De wereldreis van het suiker eindigde met de introductie van het suikerriet op de Filippijnen, Hawaï en in Oceanië.

Tot in het begin van de 19de eeuw probeerden alle Europese landen aan de binnenlandse vraag naar suiker te voldoen met de opbrengst uit hun koloniën. En dankzij de vlotte aanvoer werd suiker een alledaagse lekkernij. Maar toen wierp Napoleon Bonaparte zijn schaduw over Europa…

In de middeleeuwen was suiker een belangrijke koopwaar. Eerst zorgde Venetië voor de bevoorrading vanuit landen in het Nabije Oosten en Oost-Indië. Zo groeide deze stad uit tot het Europese centrum van de suikerhandel én bereiding. Maar tegen het einde van de middeleeuwen was Lissabon al tot de nieuwe suikerhoofdstad van Europa uitgegroeid. 

In Noord-Europa was Brugge lange tijd de aanvoerhaven van de suiker, maar toen het Zwin verzandde, nam Antwerpen die rol over. Tijdens de godsdienstoorlogen verhuisde de suikerhandel en productie dan weer naar Amsterdam. De handel in deze stad ondervond echter veel hinder van de maritieme conflicten tussen de Nederlanders en de Engelsen, waardoor Amsterdam zijn overwicht snel verloor. Maar de suiker zelf stond toen op het punt de wereld te veroveren…

Nog een reeks oude postkaarten van Tienen zoals de stad er aan het begin van de 20ste eeuw uitzag.

Rond 1900 kwam de fotografie meer en meer bereikbaar voor de gewone sterveling.
Het was de gewoonte rond de eeuwwisseling om verschillende stadsgezichten te fotograferen en van deze foto's  postkaarten te maken. Deze postkaarten konden aan de toeristen verkocht worden om een berichtje naar het thuisfront te sturen.

Nu vormen deze oude postkaarten voor ons een schat aan informatie.
Ze brengen heel wat gebouwen en stadsgezichten die nu ofwel verdwenen of wel zwaar gerenoveerd zijn opnieuw tot leven .

In bijlage een "wmv" bestand met enkele postkaarten met een begeleidend een muziekje van "De Tiense Straatmuzikanten. Om dit audio bestand te kunnen bekijken en te beluisteren dienen jullie wel "Windows Media Player" of een gelijkaardig programma op de PC geïnstalleerd hebben staan.

In de 7de eeuw veroverden de Arabieren Perzië en viel de hele suikerrietteelt en suikerhandel in hun handen. Zij exporteerden meteen het suikerriet naar Egypte, Rhodos, Noord-Afrika, Zuid-Spanje en Cyprus.

Arabische zoetekauwen ontdekten al gauw hoe zij de suikerstroop konden zuiveren. Zo ontstond een donkerbruin, kleverig product dat zij Khurat al Milh noemden. Deze naam leeft nog voort in ons woord ‘karamel’.

Maar daar bleef het niet bij. De Egyptenaren gingen nog een stapje verder en gebruikten kalk om de suikerstroop te zuiveren. Zo bleef suiker eeuwenlang een strikt Arabische specialiteit, tot de kruisvaarders arriveerden… Via die middeleeuwse vechtjassen belandde de suiker ook in Europa, waar het aanvankelijk enkel bij de apotheker werd verkocht tegen duizelingwekkend hoge prijzen.

Europeanen bedachten allerlei koosnaampjes voor de verschillende suikervariëteiten. Zij hadden het over suiker in brood, suiker in steen, rotssuiker, sucre caffetin, casson, muskarraatsuiker, kandij, suiker uit Barbarije, Madeirasuiker en Crac uit Montréal. En de kooplui? Die sloegen munt uit al dat zoets.

De termen ‘Suiker in brood’ of ‘suiker in steen’ verwijzen allebei naar geraffineerde suiker die in kegelvorm is gegoten en heel sterk lijkt op wat suikerproducenten vandaag nog steeds ‘suikerbrood’ noemen. Een suikerbrood heeft traditioneel een afgeronde top en is veelal ongeveer een halve meter hoog. Het suikerbrood van suikerproducenten is dus niet te verwarren met een uit suiker, eieren en bloem gebakken brood.

Caffetin-suiker ontleende zijn naam aan de Genuese kolonie Caffa. Deze suiker werd in palmbladen gewikkeld die in het Arabisch ‘Caffa’ worden genoemd.

Sucre casson is een broze, makkelijk te verpulveren suiker. Wanneer deze suiker helemaal is verpulverd, spreken wij van crac, de voorloper van de moderne poedersuiker.

Muskaraatsuiker is suiker die met muskus is geparfumeerd. De naam is van Arabische oorsprong.

 Kandijsuiker is samengesteld uit grotere kristallen dan gewone witte suiker. Op het einde van de 15de eeuw moest een goede apotheker minstens vijf soorten kandij in voorraad hebben: gewone kandij en kandij geparfumeerd met rozen, viooltjes, citroen of aalbessen.

Suiker uit Barbarije werd uit Marokko en Tunesië naar Brugge aangevoerd.

Madeirasuiker kwam uit Portugal

Crac uit Montréal werd in een Syrische stad aan de Dode Zee bereid.

Omstreeks 510 vóór Christus vielen de Perzen India binnen. Zij leerden er de Indische sarkara kennen en besloten meteen zelf suikerriet te gaan verbouwen aan de oostkust van de Middellandse Zee. Dat werd een enorm succes. Alle volkeren in het Midden-Oosten raakten meteen verlekkerd op de Perzische suiker. De Perzen, die altijd al een neus voor zaken hadden, monopoliseerden onmiddellijk de suikerrietteelt en eigenden zich het alleenrecht toe op de suikerhandel.

Maar op de schepen en karavanen die de suiker tot bij de kopers brachten, werd ook al eens een suikerrietplant meegesmokkeld. En weldra werd de suikerstengel verbouwd van de Indus vallei tot de Zwarte Zee en van de Perzische Golf tot aan de grenzen van de Sahara.

Omstreeks het jaar 600 slaagden de Perzen erin de suiker kristallisatie aanzienlijk te verbeteren. Zij goten de vloeibare massa in kegelvormige dozen en zo ontstond het zogeheten suikerbrood. De Perzen noemden het Tabarseth. Dat gaf hen weer een voorsprong op de concurrentie. Maar niet voor lang…