12. Tiense Suikerraffinaderij & Milieu (1)

Als ludiek intermezzo nog een muziekje van "De Tiense Straatmuzikanten" genaamd "Spêêtig, spêêtig" (Spijtig, spijtig).

Zij bezingen in hun lied dat zij het toch zo spijtig vinden dan hun zangkwaliteiten maar wat minnetjes zijn.

In mei ’87 wordt de Tiense Suikerraffinaderij geïntroduceerd op de beurs van Brussel. 25% van de aandelen worden hierdoor onder het publiek verspreid. De meerderheid,  hetzij 75% blijft in handen van de familiale Groep. In de loop van het jaar 1989 neemt deze laatste de beslissing de suikeractiviteiten van de T.S. van de hand te doen om voldoende middelen vrij te maken voor een belangrijke expansie in de voedingssector op wereldvlak.  Eind 1989 wordt dus een overeenkomst afgesloten tussen de T.S. Holding en de Südzucker AG waarbij de eerste aan de laatste al zijn aandelen in de suikeractiviteiten van de T.S. verkoopt. De T.S. Holding behoudt alle diversificatiefilialen en Südzucker verbindt zich ertoe een OAB te doen voor de aandelen die nog onder het publiek verspreid zijn. Dit gebeurt in maart 1990. De bestuurders van de Duitse Groep geven de wens te kennen dat de T.S. zich verder onafhankelijk zou blijven ontwikkelen, zonder wijziging van directie of kaderleden.

Met een productie van 4,6 miljoen ton suiker en een geconsolideerde omzet van 5,8 miljard €  in 2006/07 is de Groep Südzucker, die in 2001 via de Tiense ook Saint-Louis Sucre, tweede producent in Frankrijk, opkocht, de belangrijkste suikergroep van de EU. De Groep Südzucker heeft een leiderspositie op de Europese markt (21,5% van het Europees productiequotum) en produceert in 50 suikerfabrieken in 10 Europese landen. Van Frankrijk in het westen en Moldavië in het oosten.

In dit nieuwe klimaat ontwikkelt de Tiense Suikerraffinaderij zich gestadig tot het eind van de jaren zeventig. Met als objectief een van meest productieve suiker producerende groepen van de EU te worden, werkt ze op dat ogenblik een groots project van vernieuwing uit. Met de medewerking van een wereldbekende consultant wordt een nauwkeurige en volledige analyse opgemaakt. De handicaps van de groep worden zonder enige toegevendheid omschreven:  complexiteit van het productienet, onvoldoende productiviteit,  te uitgebreid productengamma, verouderd materieel, zware energie-uitgaven...

Er moest dus zonder dralen een structuurhervorming doorgevoerd en investeringen gedaan worden. Deze structuurwijzingen treffen het geheel van de groep en omvatten eveneens de afschaffing van werkgelegenheden op alle niveaus. Daarom wordt meteen een plan van vroegtijdig pensioen bestudeerd en in 1981 toegepast.

Ook het beheersysteem moet volledig herzien worden. Men geeft de te ver doorgedreven centralisatie op, ten gunste van de autonomie van de verschillende eenheden, en men stelt een multidisciplinair management in waarvan de kern het Uitvoerend Comité is. De commerciële diensten worden in autonome cellen gegroepeerd volgens de markten die bediend worden, de producten die verkocht worden en de behoeften van de eindverbruiker.

 In 1984 wordt nog een aanvullende stap gezet om de producten van de Tiense Suikerraffinaderij volledig af te stemmen op de behoeften van de verbruiker van het jaar 2000. Dat is de opdracht van de nieuwe “New Business Development” cel die op de oude dienst voor “Opzoekingen en Ontwikkeling” geënt wordt.

Het Verdrag van Rome, waarmee de Europese Economische Gemeenschap het daglicht ziet, wordt ondertekend op 25 maart 1957. Maar het is pas het volgende jaar, tijdens de conferentie van Stresa, dat de basisprincipes van de Gemeenschappelijke Landbouwpolitiek bepaald worden. Een politiek die bij de suikerfabrikanten en suikerbiettelers vele vragen doet rijzen. Inderdaad, binnen deze Europese Markt voert ons land de meest liberale politiek. Met andere woorden, onze industrie is de minst beschermde. Onze salarissen liggen hoog, onze sociale lasten zijn zwaar en onze energie is zeer duur. Zullen onze partners daar niet van meet af aan voordeel uithalen?

In 1963-64 uiten zowel de suikerfabrikanten als de suikerbiettelers dezelfde eis: ieder jaar moeten de prijzen van de suikerbiet en van de suiker herzien worden, tot in alle zes landen van de EEG hetzelfde regime in voege treedt. Maar we moeten tot 1 juli 1968 wachten vooraleer de gemeenschappelijke reglementering inzake suiker wordt ingevoerd.  De Gemeenschappelijke landbouwpolitiek berust op drie fundamentele principes: de eenheid van de markt die de vrije circulatie van producten mogelijk maakt, de voorkeur van de gemeenschap die beschermende maatregelen inhoudt ten overstaan van landen buiten de EU en tenslotte de financiële solidariteit die gebaseerd is op een systeem van bijdragen, afhoudingen en terugbetalingen. Ieder land krijgt productie quota’s toegewezen. In 1968 bedraagt het jaarlijks suikerquota voor België 550.000 ton. Dat cijfer is in 2001 tot 826.000 ton gestegen. 559.846 ton daarvan gaan naar de ondernemingen van de groep Tiense Suikerraffinaderij.

Voor diegenen die na al mijn verhaaltjes nog steeds niet zouden weten waar Tienen juist gelegen is hier nog een wmv bestandje (Windows Media Player) met de juiste ligging.

Van 1940 tot 1945 hadden de suikerfabrieken en de raffinaderijen onophoudelijk gedraaid om het land te bevoorraden. Nu, na de oorlogsjaren, beschikt onze suikerindustrie nog slechts over oude en vervallen uitrustingen. In 1945 reeds neemt de Tiense Suikerraffinaderij opnieuw contact op met haar wetenschappelijke en technische correspondenten. Ze stuurt ook haar eigen experts uit voor informatieopdrachten over de hele wereld. Het resultaat is een rationalisatieprogramma waarvan de eerste uitwerkingen in 1946-47 merkbaar zijn. In 1949 bedraagt de nationale productie van witte suiker voor het eerst meer dan 300.000 ton. Het jaar daarop wordt meteen al de 399.000 ton gehaald.

De oogst is overvloedig en de Tiense Suikerraffinaderij ziet zich verplicht, ten koste van zware investeringen, het vermogen van haar installaties en haar opslagcapaciteiten te verhogen. Maar er bestaat geen evenwicht tussen de productie en het verbruik van suiker. Daardoor verkeert de wereldmarkt in een haast permanente crisissituatie. Dat is de reden waarom vertegenwoordigers van de meeste suiker producerende landen elkaar in juli-augustus 1953 te Londen ontmoeten en de vorige akkoorden aanvullen. Deze akkoorden worden in 1956 verlengd, maar krijgen het hard te verduren als de Suez kwestie uitbarst. Gelukkig zal de Gemeenschappelijke Markt nieuwe horizonten voor onze suikerindustrie openen.

De vier jaren van de nazi-bezetting brengen het land weer zijn aandeel van opofferingen en lijden. Toch is het duidelijk dat de suikerindustrie, zonder de uiterst positieve actie van de suikerconfederatie, voor onoplosbare problemen zou staan. In voortdurende samenwerking met het Ministerie van Landbouw en Ravitaillering en het Commissariaat van Prijzen en Salarissen zorgt de confederatie van bij het begin tot op het einde van de oorlog voor een eerlijke en regelmatige verdeling van suiker. Ze komt ook op voor de belangen van de fabrikanten, de suikerbiettelers en de bevolking.  Ondanks een indrukwekkende daling van het productiepeil slaagt de Tiense Suikerraffinaderij erin al haar personeel aan het werk te houden en zelfs mensen aan te werven.

In 1941, als reactie op het verbod de lonen te verhogen,  begint de groep met een systeem van driemaandelijkse voorschotten voor bedienden en arbeiders in functie van de gezinslast. Later, zodra het conflict voorbij is, zullen deze schulden overigens volledig kwijtgescholden worden.  Door haar civiele houding, die ook nog op andere manieren tot uiting komt, krijgt de Tiense Suikerraffinaderij bij verschillende gelegenheden het hard te verduren vanwege de bezetters en de collaborateurs. Vervolgingen, inbeslagnemingen en aanslagen zijn schering en inslag tijdens het jaar 1944. Tot de Amerikanen op 7 september Tienen komen bevrijden. Ondanks de wrede knevelarijen betreurt de Tiense Suikerraffinaderij het niet dat zij haar civiele verantwoordelijkheden is nagekomen. Gebogen, maar niet gebroken, kan zij zich eindelijk naar een rooskleurigere toekomst richten.

Het decennium dat de tweede wereldoorlog voorafgaat begint met de grote, economische crisis die voor ons land rampzalige gevolgen heeft. De Belgische uitvoer, die in 1928 31 miljard frank bedraagt, is in 1932 teruggelopen tot slechts 15 miljard!  In volle branding wordt de Tiense Suikerraffinaderij met andere problemen geconfronteerd. Rusland verwerft het monopolie van de suikerlevering aan Perzië en dat betekent voor onze onderneming een sterke daling van de uitvoer.  In 1931 produceren de industrielanden teveel suiker en de markt wordt steeds maar onstabieler.

Op dat ogenblik wordt, onder voorzitterschap van de afgevaardigde-beheerder van de Tiense Suikerraffinaderij,  een internationale conferentie georganiseerd. Het resultaat hiervan is het eerste, globale suikerakkoord: het Chadbourne plan. Het is voorzien voor vijf jaar, maar wordt in 1934 reeds opgegeven omdat de suikerprijs opnieuw een sterke daling kent. Het is pas in 1937 dat 23 landen te Londen een nieuw akkoord ondertekenen om uit deze hopeloze situatie te geraken. De Tiense Suikerraffinaderij heeft nog meer gelukkige initiatieven. Onder meer de oprichting, in 1932, van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Verbetering van de Suikerbiet (KBIVS). Het instituut heeft een dubbele opdracht: opzoekingen en vulgarisatie. Het is aan zijn werk te danken dat in domeinen als selectie van zaden, keuze van bemesting, bestrijding van parasieten en teelttechnieken een tastbare vooruitgang wordt geboekt. In de voetsporen van dit instituut richten de Belgische suikerfabrikanten in 1938 de Beroepsconfederatie van Suiker en zijn Derivaten op.  Tijdens de tweede wereldoorlog zal dit organisme trouwens een zeer belangrijke, burgerlijke rol spelen.

Op het sociale vlak is de Tiense Suikerraffinaderij bij verschillende gelegenheden de wetgever voor. Onder meer wat het betaalde verlof betreft dat al verschillende jaren in voege is voor de beroemde wet van 8 juli 1936 gestemd wordt. Ook de acht werkuren per dag zijn reeds ingeburgerd op het ogenblik dat ze verplicht gesteld worden.

Vlak na de oorlog moet de Tiense Suikerraffinaderij het hoofd bieden aan een zeer ongunstige situatie. De landbouw is de periode van stilstand nog maar nauwelijks te boven. En de onlusten in Europa hebben de verkopen van rietsuiker bevorderd die zich stevig op de exportmarkten gevestigd heeft. De beheerders van de Tiense Suikerraffinaderij zijn vast van plan de handschoen op te nemen en starten een politiek van overleg. Eén van de gevolgen daarvan is de oprichting, in 1929, van de “Samenwerkende Vereniging van Suikerfabrikanten”.

Tegenover de politiek van bescherming die in andere landen gevoerd wordt, stelt de Tiense Suikerraffinaderij alles in het werk om de productiekosten te drukken. Haar fabricatie organiseert ze wetenschappelijk en ze rationaliseert haar fabrieken. Ze werft ingenieurs aan om nieuwe procédés uit te werken. Een van de resultaten daarvan is de beroemde “T.S. continu diffusor”, die kort daarop ook door talrijke concurrenten wordt overgenomen.

De Belgische buitenlandse handel herstelt zich geleidelijk en de openbare schuld vermindert. In heel West-Europa zien we een industriële concentratie. Op 17 oktober 1928 worden de suikerfabrieken van Wanze, Braives en Les Waleffes in de Groep Tiense Suikerraffinaderij opgenomen.  In 1929 volgen ook de suikerfabrieken van Genappe. De Tiense Suikerraffinaderij speelt nu een overwegende rol in de Belgische suikersector.

De meeste van deze postkaarten handelen over het vliegveld van Goetsenhoven.

Ten zuiden van het centrum van Tienen ligt de deelgemeente Goetsenhoven waar jarenlang de opleidingsschool voor legerpiloten gelegen was.

Alle Belgische legerpiloten, waaronder ook Pins Filip van België, hebben hier hun eerste "vleugels" gekregen totdat de kazerne gesloten werd in 2000 en de opleidingen verhuist zijn naar Beauvechain.

De piloten in spe leerden hier vliegen met hun eerste vliegtuigje, de tweezitter Marcetti.(foto links)

In bijlage een "wmv" bestand (Windows Media Player) van de oude postkaarten en met muzikale begeleiding van "De Tiense Straatmuzikanten" . Zij zingen het lied dat  "Ich verlouws mén hèt" (Ik verloor mijn hart) als titel heeft.

Tijdens de eerste wereldoorlog, terwijl het Belgische leger zich achter de IJzer heeft teruggetrokken, bevindt de rest van het land zich in bezet gebied. Voor de Tiense Suikerraffinaderij beginnen vier jaren van zorgen en leed. Enkele weken na de gebeurtenissen van augustus 1914 begint de onderneming zich opnieuw te organiseren. 

Ze slaagt er min of meer in de transportproblemen met de spoorweg op te lossen en voor de bevoorrading van steden zoals Antwerpen,  Gent en Charleroi koopt ze meer dan 100 paarden.  Tegen het eind van 1915 telt het land 588.000 werklozen. De moeilijkheden stapelen zich op.  De “Zückerverteilungstelle”, een organisme dat door de bezetter in het leven werd geroepen, bepaalt de prijzen van de suikerbieten en deze van de afgewerkte producten.

Bovendien beheert het eigenmachtig de verdeling van de geproduceerde suikers. Maar ook de bevoorrading stelt meer en meer problemen. De suikerbietproductie daalt en de prijzen gaan in scherp stijgende lijn. De bezetter verhoogt voortdurend zijn toezicht en zijn eisen. 

Toch tracht de Tiense Suikerraffinaderij haar sociale verantwoordelijkheden te nemen: zij organiseert onder meer voedsel- en kolenverdelingen en stelt een systeem van gezinssteun in. Ondanks al die moeilijkheden blijft de onderneming tot op het einde van de oorlog produceren en behoudt ze een gedeelte van haar troeven. Iets waar,  helaas, maar bitter weinig Belgische bedrijven in geslaagd zijn.

Paul (foto uiterst links) en Franz (foto links) Wittouck zijn de eigenaars van de suikerfabriek te Wanze. In 1894 kopen ze de Tiense Suikerraffinaderij van Vinckenbosch en Cie en maken er een naamloze vennootschap van. Deze nieuwe impuls, die duidelijk in de statuten wordt vastgelegd, roept onmiddellijk een zeer hevige concurrentie vanwege de andere Belgische fabrikanten in het leven.  Maar de Tiense Suikerraffinaderij zal zich toch geleidelijk kunnen opdringen. De ontwikkeling van de Tiense Suikerraffinaderij verloopt in verschillende fasen, tot het uitbreken van de eerste wereldoorlog. In 1902 wordt het Steffen procédé van verschrompeling van het snijdsel en de Adant turbine voor de fabricatie van de harde klontjes ingevoerd. In 1908 worden de kookapparaten geperfectioneerd om de kwaliteit van de suikerbroden (foto in bijlage), die voor de uitvoer bestemd zijn, te verbeteren. 

Twee jaar later besluit de Tiense Suikerraffinaderij te vergroten en de raffinaderij van de suikerbroden met nieuw materieel uit te rusten. Op die manier kan de export nog uitgebreid worden. De resultaten zijn dit dynamisme waard:  de productie van de geraffineerde suiker stijgt van 7.000 ton in 1894 tot 62.000 ton in 1913! Wat de uitvoer betreft, op dat punt is de groei nog opvallender. Het jaar 1894 mag beslist als een keerpunt beschouwd worden! 

In diezelfde periode bespaart de Tiense Suikerraffinaderij zich geen enkele moeite om haar invloed zowel in België als in het buitenland te vergroten. Ze koopt de Suikerfabriek en Raffinaderij Gebroeders Vanden Bossche en Janssens en verwerft aandelen in de suikerfabrieken van Landen, Les Waleffes, Heylissem, Visé, Houppertingen... 

Ze helpt tevens bij de oprichting van suikerraffinaderijen in Italië, Roemenië en Bulgarije. En tenslotte, enkele maanden voor de eerste wereldoorlog uitbreekt, haalt ze de reeds bestaande banden met de Centrale Suikerfabrieken van Wanze nauwer toe door een grotere integratie van de directie van beide fabrieken te aanvaarden.

De oprichting van de firma Vinckenbosch en Cie in 1862 valt samen met een reeks gunstige omstandigheden. Op nationaal vlak opteert de overheid voor de vrije uitwisseling, wat de burgerij ertoe aanzet in de industrie te investeren. In de landbouw wordt een enorme vooruitgang geboekt met nieuwe machines die betere prestaties leveren, het gebruik van chemische meststoffen, de ontwikkeling van de communicatiemiddelen... 

Vanaf 1880 gaat deze evolutie steeds maar sneller. Op de Belgische markt verschijnen bovendien grote hoeveelheden Amerikaans graan. Daardoor gaan de landbouwers zich op andere culturen toeleggen. De hectaren die met suikerbieten bezaaid worden zijn in 20 jaar tijd praktisch verdubbeld. In dit buitengewoon gunstig klimaat neemt de familie Vinckenbosch een ingrijpende beslissing: ze voegen aan hun suikerfabriek een raffinaderij toe die het hele jaar door in werking blijft. 

Hiermee wordt de grondslag van het huidige Tiense suikercomplex gelegd. In de loop van de volgende jaren moeten de beheerders van de onderneming het grootste deel van hun tijd besteden aan de perfectionering van de productietechnieken.  Op dat punt heeft ons land heel wat vertraging in vergelijking met het buitenland. 

Zo wordt de extractie van het sap door diffusie – een procédé dat in 1868 werd uitgevonden - pas in 1880 te Tienen ingevoerd. Dankzij de initiatieven van een stel dynamische ingenieurs is het bedrijf snel in staat zijn technische achterstand in te lopen en weldra worden er tot 1.000 ton suikerbieten per dag verwerkt. Tegen het einde van de eeuw is de fabriek van Vinckenbosch een onderneming van middelgroot formaat geworden. (foto links)

De geschiedenis van de Tiense Suikerraffinaderij begint in 1836 wanneer twee bouwvergunningen voor suikerfabrieken bij het stadsbestuur van Tienen worden aangevraagd.  Ze zijn afkomstig van Joseph Vandenberghe de Binckom en van Pierre Van den Bossche, die respectievelijk een fabriek en een “suikerbieterij” openen. Vandenberghe de Binckom kunnen we beschouwen als een van de stichters van onze nationale suikerindustrie. De talloze materiële en technische problemen waarmee zijn onderneming gedurende twintig jaar te kampen heeft, zijn niet tegen zijn doorzettingsvermogen opgewassen.

Eerst en vooral moet hij het wantrouwen van de boeren uit de streek overwinnen. Zij remmen inderdaad de bevoorrading van suikerbieten af. Bovendien is de productiemethode langdurig en moeilijk. Er moeten voortdurend vernieuwingen aangebracht worden en de resultaten zijn weinig aanmoedigend: nauwelijks 10 zakken ruwe suiker per dag. Maar Vandenberghe houdt voet bij stuk. Tot hij, in 1855, voor het bedrag van 125.000 F, zijn suikerfabriek aan Henri Vinckenbosch (foto links) verkoopt.

Nog een reeks oude postkaarten hoe Tienen eruit zag midden vorige eeuw.

Als begeleiding zingen "De Tiense Straatmuzikanten "Mè vowader és nen Tienenejer"
(Mijn vaders was een Tienenaar)

Onder keizer Napoleon werden in ons land de eerste bietsuikerfabrieken gebouwd. Maar het duurde nog tot 1848 vóór de bietsuiker echt doorbrak. In dat jaar werd namelijk de slavernij afgeschaft . De suikerrietplantages verloren op slag hun gratis arbeidskrachten en de prijs van de rietsuiker schoot pijlsnel de hoogte in. Hierdoor werd de bietsuikerproductie meteen zeer rendabel.

Sinds die tijd volgden de technische verbeteringen in de productie elkaar in hoog tempo op. De productie-eenheden werden steeds groter en de bietenteelt leverde steeds meer en betere grondstoffen op. In onze landen is de bietsuiker sindsdien de zoete smaakmaker gebleven.

De Franse revolutie en de veldslagen van Napoleon Bonaparte waren niet bevorderlijk voor de handel in Europa. Tijdens de Continentale Blokkade onder Napoleon, in 1806, viel de Europese handel in rietsuiker helemaal stil. Vooral de Fransen vonden dat niet prettig. Het was dus tijd voor een alternatief.
In 1747, was Andreas Margraff, een Duitse chemicus, er al in geslaagd suiker te produceren uit bietensap. Veertig jaar later ging zijn leerling, Karl Achard, nog een stap verder. Hij verbeterde de bietencultuur en zette in 1802 een eerste experimentele suikerfabriek op. De resultaten waren uitstekend en weldra verrezen in Duitsland de eerste echte fabrieken voor de verwerking van suikerbieten.

De Fransen namen het procédé al gauw over en het gemor in Parijs verstomde. Keizer Napoleon haalde opgelucht adem en gaf de landbouwers in zijn rijk het bevel ettelijke duizenden hectaren landbouwgrond voor suikerbietenteelt aan te wenden. Maar toen keerde de rietsuiker terug…

Na zijn ontdekking van Amerika maakte Christoffel Columbus verscheidene reizen heen en weer tussen Spanje en de Nieuwe Wereld. Omdat hij op zijn Caraïbische eilanden graag ook beschikking had over suiker, introduceerde hij al tijdens zijn tweede reis het suikerriet op San Domingo. Dat was het begin van een bloeiende suikerrietteelt in alle Spaanse, Portugese, Engelse en Franse kolonies in Noord- en Zuid-Amerika.

Tegelijk startten de Nederlandse kolonisten een intensieve suikerrietteelt op Indonesië en diverse eilanden in de Stille Oceaan. De wereldreis van het suiker eindigde met de introductie van het suikerriet op de Filippijnen, Hawaï en in Oceanië.

Tot in het begin van de 19de eeuw probeerden alle Europese landen aan de binnenlandse vraag naar suiker te voldoen met de opbrengst uit hun koloniën. En dankzij de vlotte aanvoer werd suiker een alledaagse lekkernij. Maar toen wierp Napoleon Bonaparte zijn schaduw over Europa…

In de middeleeuwen was suiker een belangrijke koopwaar. Eerst zorgde Venetië voor de bevoorrading vanuit landen in het Nabije Oosten en Oost-Indië. Zo groeide deze stad uit tot het Europese centrum van de suikerhandel én bereiding. Maar tegen het einde van de middeleeuwen was Lissabon al tot de nieuwe suikerhoofdstad van Europa uitgegroeid. 

In Noord-Europa was Brugge lange tijd de aanvoerhaven van de suiker, maar toen het Zwin verzandde, nam Antwerpen die rol over. Tijdens de godsdienstoorlogen verhuisde de suikerhandel en productie dan weer naar Amsterdam. De handel in deze stad ondervond echter veel hinder van de maritieme conflicten tussen de Nederlanders en de Engelsen, waardoor Amsterdam zijn overwicht snel verloor. Maar de suiker zelf stond toen op het punt de wereld te veroveren…